Rënia e qytetit të gurtë
Në vitin 1943, Italia, pasi nënshkroi aktin e kapitullimit, tërhiqet nga territori shqiptar, të cilin e ka pushtuar që nga viti 1939. Ndërkaq, trupat gjermane hyjnë në vend nën maskën e çlirimtarëve. Ndalesa e parë është qyteti antik e i gurtë i Gjirokastrës. Në mesin e qytetarëve ka dy mjekë, që mbajnë të njëjtin emër, Gurameto: njëri quhet Dr. Gurameto i madh, dhe tjetri Dr. Gurameto i vogël. Për habinë e të gjithëve, komandanti nazist, Fritz von Schwabe, e njeh Dr. Gurameton e madh si një mik të vjetër nga ditët e tyre universitare.
Von Schwabe ka ndryshuar - ai është, natyrisht, më i vjetër e i lodhur nga luftimet - por Dr. Gurameto i madh e njeh shokun e tij dhe e fton atë të hajë drekë në shtëpinë e vet. Megjithatë, rezistenca shqiptare, e cila për një kohë të gjatë ka luftuar kundër pushtuesit italian, tani i kthen përpjekjet e saj kundër pushtuesit gjerman dhe snajperët fillojnë të shtënat ndaj motoçikletave gjermane. Si një masë ndëshkimore ndaj kësaj, 100 qytetarë të Gjirokastrës merren peng.
Megjithatë, darka mes dy miqve të universitetit vazhdon të zhvillohet në shtëpinë e Dr. Gurametos së madh dhe në një farë mënyre gjatë bisedës me mikun e tij të vjetër, mjeku arrin ta bindë atë që të kursejë pengjet, duke përfshirë një farmacist hebre. Ditën tjetër, gjermanët largohen nga qyteti. Edhe pse nuk ka pasur kurrë ndonjë rivalitet mes dy Gurametove, Dr. Gurameto i madh tani përshëndetet si një hero për shkak se ka arritur të shpëtojë qytetin, ndërsa Dr. Gurameto i vogël ndihet i turpëruar.
Pas luftës, regjimi i ri komunist, i krijuar rishtas, e akuzon Dr. Gurameton e madh për bashkëpunim me nazistët, dhe të dy mjekët, të lidhur në mendjen e autoriteteve për shkak të emrit të tyre të njëjtë, janë arrestuar dhe torturuar. Dr. Gurameto kupton se njeriu që është marrë si kolegu i tij, në fakt është dikush tjetër. Dhe ndër të tjera, mes provave të tradhtisë së tij të dyshuar qëndron edhe fakti se njeriu të cilin ai ftoi për darkë 10 vjet më parë nuk mund të ketë qenë komandanti von Schwabe (shok shkolle i tij), sepse ai kishte qenë vrarë në front disa muaj më parë. Kush janë atëherë këta njerëz, këta mashtrues?
Në “Rënien e qytetit të gurtë”, i publikuar së pari në vitin 2008 dhe tani i përkthyer shkëlqyeshëm nga John Hodgson në anglisht, subjekti i Ismail Kadaresë, si gjithmonë, është prania e së kaluarës. Në Shqipërinë e Kadaresë, një vend që ka vuajtur nën diktatura të njëpasnjëshme - Perandoria Osmane, fashizmi italian, nazizmi gjerman, komunizmi – vdekja dhe jeta ndajnë skenën e përditshme, në të cilën gënjeshtrat zyrtare dhe pretendimet private kanë ndërtuar një ambient mashtrimi dhe mosbesimi ku asgjë nuk është ashtu siç duket. Kundër sfondit të qytetit fiktiv, një labirint prej guri me kurrizin e saj drejt ujkut të përhumbur maleve, me pamje të butë të pakicave greke në vendbanimet përgjatë lumit, thashetheme dhe komplote, tradhti dhe kërcënime, tregime të vjetra dhe ngjarje të reja hedhin dyshim mbi gjithçka që mund të quhet histori. Është thënë se vajzat nga fshatrat fqinje janë rrëmbyer dhe dërguar në Gjirokastër, apo ndoshta ato kanë ardhur me vullnetin e tyre të lirë. “Askush nuk e dinte se çfarë ndodhi në brendësi. Ndiheshin ato fatkeqe atje apo të lumtura? Ndoshta ëndrra e tyre për t’u bërë zonja ishte tashmë një realitet. Apo ndoshta ato vetë kishin qenë vetëm një ëndërr, dhe asgjë tjetër.
Jemi mësuar me fiksionin historik që pretendon të jetë faktik: Licencat poetike janë pranuar në një pasthënie dhe kritikët janë të etur për të nxjerrë në pah anakronizma dhe pamundësi. Kadareja nuk ka qenë kurrë i interesuar në besnikëri ‘arkeologjike’. Në letërsinë e tij të admirueshme dhe të gjerë (më shumë se 20 romane mbajnë emrin e tij), mitologjia dhe historia janë njëlloj të afta për të dëshmuar, përveç se e kaluara është më e mirë në ndriçimin e fakteve, ajo është më e mirë edhe në raportimin e tyre. Bashkëkohësit e Kadaresë nuk janë vetëm viktima dhe viktimizuesit e shekullit të tij të trishtuar, por edhe burrat dhe gratë që luftuan në fushën e Trojës dhe në vendet legjendare të epikave shqiptare. Në librat e tij, nuk ka krahasime të cekëta të së kaluarës dhe së tashmes, por një kuptim të thellë të tragjedive tona të përbashkëta, për pasojat, rrjedhshmërinë dhe patosin e tyre.
Në të treguarin e historisë së “Rënies së qytetit të gurtë”, Kadare ka marrë ndoshta si model të tijin skenën e fundit e të tmerrshme të “Don Juan”-it, darkën që heroi i ofron Comendadorit të vdekur. Por ajo që është arrogancë në tragjedinë spanjolle është përulje këtu: Pranimi i dorëheqjes nga fantazmat e së kaluarës, të cilat nuk do të zhduken, as do të gjejnë prehje. Ndërsa romani shtjellohet, kufijtë ndërmjet botës materiale dhe asaj të ëndrrave turbullohen edhe më tej, karakteret dhe tiparet përzihen dhe faktet me fiksionin shkrihen në njëri-tjetrin deri në fund. Në faqen e fundit, megjithëse “nuk kishte prova për të treguar se çfarë kishte ndodhur në të vërtetë në momentin më të papërshkrueshëm të jetës së Dr. Gurametos së madh”, lexuesit i ofrohet një zbulesë (e cila nuk duhet treguar në një kritikë) më e habitshme dhe më e vërtetë se çdo kronikë dokumentare e thjeshtë.