Rrëfimet befasuese të Dhimitër Shuteriqit

Nga Nasho Jorgaqi

Nuk gabojmë po të themi që, nëse Faik Konica për erudicionin e tij të gjerë u cilësua nga bashkëkohësit një enciklopedi lëvizëse, Dhimitër Shuteriqi u njoh si një arkiv i gjallë, nga më të rrallët e më seriozët në historinë e kulturës shqiptare.
Kush ka patur fatin ta vërejë nga afër e aq më tepër të bashkëpunojë me të, ska si të mos jetë habitur me kujtesën e tij të jashtëzakonshme, me njohjen e saktë e me themel të burimeve arkivore, me aftësitë e tij orientuese në detin e pafund të ngjarjeve, të personazheve, të fakteve ftilluese; ashtu siç do të ketë konstatuar jo pa admirim procesin serioz e stilin rigoroz të punës gjurmuese, shpirtin kërkues dhe dyshues, etikën e lartë të studiuesit, i prirë ngahera nga përkushtimi i thellë atdhetar ndaj vlerave kombëtare. Mbi këtë bazament u ngrit e u madhua vepra studimore e Dhimitër Shuteriqit, duke u endur nëpër labirintet pa fund të arkivave, bibliotekave e skedarëve, harmonizuar me punën e drejtpërdrejt në terren.

Në studion e Shuteriqit, ku kam patur rastin e fatin të shkel, ndjeheshe pa dashur në një cep të mbretërisë universale të kulturës, dhe jo për nga madhështia e jashtme, por nga pasuria e vlerave. Atje kam marrë në dorë libra të rrallë, kopje unikale, dosje voluminoze dokumentesh të zbuluara e të selitura nëpër arkiva vendase e të huaja, skedare marramendëse prej mijëra zërash, dorëshkrime veprash letrare e shkencore. Atje do të dalloja dhe shfletoja stivën e ditareve prej mijëra faqesh, pa harruar dorëshkrimin e daktilografuar të kujtimeve. Por mbi të gjitha më ka mbetur në kujtesë prania e gjithëpushtetshme e të zotit të shtëpisë, statura e tij prej savanti ulur pranë tavolinës së gjerë hijeshuar me produkte intelektuale dhe mjete pune, ku në krye qëndronin portreti i të jatit, i të vëllait dëshmor dhe ai i së shoqes. Vetë profesori ishte pjesë e pandarë e asaj tryeze: trupbëshëm, shpatullgjerë, energjik, me sytë e mëdhenj plot dritë pas syzeve, me llullën e pandarë varur mbi buzë, beretën alla franceze, ndërsa bisedonte e tregonte, në mes pauzash të herëpashershme, me zë të sigurt e vështrim serioz.
Nga studioja e profesorit dhe mikut tim shumë të nderuar ruaj kujtime të paharruara, që dhe sot më zgjojnë emocione. Aty më ka skicuar një pasdite portretin, kemi biseduar e diskutuar për probleme letrare dhe studimore, kam dëgjuar mendime dhe sugjerime të tijat për vepra të mijat, që mi lexonte me dashamirësi. Aty më fali edhe dy libra të rrallë të të jatit, Simon Shuteriqit, si Jeta e Kostandin Kristoforidhit dhe Ligjëratë panegjyrike për Peshkopin kombëtar Theofan. Në studio, po ashtu, më hodhi një ditë idenë që ti hyja punës për të hartuar jetëshkrimin e Fan Nolit, të cilin unë e kisha aq fort për zemër. Dhe pa e zgjatur u ngrit e tërhoqi nga rafti i skedarit të tij  një kuti gjatoshe me skeda për Fan Nolin. Merri, – më tha bujarisht. Do të të lipsen për të ringjallur Nolin, bashkë me punën që të pret. Dhe vërtetë, nga ajo ditë unë nisa të mendoja e veproja seriozisht e sistematikisht për biografinë e ardhshme, që më kushtoi shumë vite punë. Një vepër, që, kur u botua, profesori kish pesë vjet që kish ikur, por që unë e ndjeja praninë e tij në mirënjohjen time.

Çështë e vërteta, këto ditë tek afrohej 10-vjetori i largimit fizik i mësuesit dhe mikut tim, më buisnin kujtime, që e afronin qenien e tij, më zgjonin zërin e tij, më përcillnin mendime, që koha si ka shuar, përkundrazi. Çuditërisht, më erdhi ndër mend një dorëshkrim, që ma kish dhuruar dhe që e ruaja në dosjet e mia. Ishte një fragment pakfaqesh nga ditari i tij i daktilografuar, që mbante datën 4 dhjetor 1969. Dorëshkrimi i shëmbëllente një buqete rrëfimesh e meditimesh të shkurtra, gati në trajtë shënimesh. Sdi të them se sa herë e kam lexuar dhe rilexuar kohë pas kohe, siç nuk di të them saktë përse zgjodhi atë fragment nga qindra faqe për të ma dhënë. Duke gjykuar thellë kam bindjen se dorëshkrimi ishte një autoportret i tij, autoportret njerëzor dhe intelektual, që kurrë skam pasur rast ta ndesh gjetkë. Në ato faqe dora e mjeshtërit ka skalitur karakterin dhe natyrën e tij, dritat dhe hijet që i njeh vetes. Virtytet, por dhe dobësitë, mendime dhe opinione tepër vetjake, për veten dhe për të tjerë. Kur i lexova për herë të parë, u ndjeva i çuditur dhe po aq i trazuar. Më vuri në mendime për sinqeritetin dhe transparencën, për kurajon civile për përballjen me të vërtetën. Ishte një thirrje e heshtur për ta ndjekur, por dhe një lloj provokimi për të shkelur dhe kapërcyer kufijtë e kohës që jetoja dhe krijoja.
Edhe pse tani kanë kaluar plot vite, madje kanë ndodhur përmbysje jo të vogla, në çaste të qeta kur marr dhe e rilexoj, më del nga rreshtat dhe më përvijohet qenia e autorit aq sa dalëngadalë  më duket se përballem me atë vetë. Është ai i vërteti, jashtë çdo konteksti kohor, larg paragjykimesh, thjesht njerëzor, që sa të prek, aq edhe të trimëron. I tillë ishte Dhimitri, profesori, artisti, studiuesi, qytetari, i shëmbëllyer përmbledhtazi në ato pak faqe mbetur si kujtim, por që në fakt gjendet i shpërndarë  nëpër vitet e jetës së tij dhe i mbledhur e i fiksuar vërtetësish e mjeshtërisht në veprat që la pas.

***

Nga DHIMITER SHUTERIQI

-Nga brezi im kam çmuar (në kohën kur nisën të botojnë, në vitet 30): Migjenin (shumë), Petro Markon (gjithashtu), Chri-Chri-në (disi), Remë Voglin, Nexhat Hakinë e Shefqet Musaranë (diçka), Aleks Çaçin, Andrea Varfin, Sterio Spasen (pak), Kapën, Kokonën, Haxhiademin (hiç). Haxhiademin e kam gjykuar artificial. Më pëlqeu Koliqi, shumë Lasgushi dhe Kuteli, disi Nologusi. Fishta më prekte fort, Naimi si askush; fort edhe Çajupi, De Rada, Dara, Serembe, por jo dhe kaq Mjeda, të cilin unë e çmova, megjithatë, më shumë se shokët e mi. Stërmilli nuk më tërhoqi. Asdreni më la të ftohtë, Prenushin e injorova, Lame Kodrën e kam pëlqyer, po nuk më ngrohte sa do të kisha dashur. Gramenon e Postolin i kam lexuar si të gjithë, po Nikajn fare. Kam adhuruar Nolin, Konicën gati se kam njohur.

***
Gratë më kanë rënë në qafë, kurse unë jo. Kam vuajtur nga një fare timiditeti ndaj tyre, në mos droje. Kur më janë vardisur, nuk kam ngurruar.
Mendoj se gratë janë po aq të pabesa sa dhe burrat, ndonëse përmbahen më shumë i përmban syri i shoqërisë. Përpara Kantit do të ishin njësoj fajtore, se nieti su mungon, ndonëse mund ta realizojnë shumë më pak se burrat. E kanë në instinkt që të kërkojnë të pëlqehen, të përkëdhelen, të bëjnë naze. Zbulojnë mishrat pa ardhur mirë pranvera dhe u pëlqen. Që te syri e te dora, natyrisht, rruga është e gjatë, po, kur paraqitet rasti, ajo shkurtohet në mënyrë aq të papritur, sa nuk ta pret mendja.
S. e kam dashur për përkëdheljet, po jo me pasion. Edhe ajo po ashtu. Blansha qe grua plot gojën dhe e kam çmuar shumë si njeri e si femër, po nuk e desha me pasion si më deshi. Dashurinë e madhe e njoha me Myneverin. Për një grua si kjo mund të kisha lënë kokën qëkuri. E zgjata eksperiencën e dashurisë dhe zgjodha. Eshtë e vetmja rrugë ndofta për të jetuar i lumtur në dashuri.
Sjam xheloz. Tradhëtinë që do të më bënte gruaja haptazi, do ta falja; fshehurazi, jo. Fshehurazi fillon pabesia.
Do të kisha qenë fatkeq, po të mos kisha patur fëmijë. Kjo më zvordhi nga Blansha; kjo do të më kishte zvjerdhur nga S.; prapë kjo nuk do të më kishte zvjerdhur nga Myneveri.
Im atë vdiste për fëmijët, nëna ime