SCODRINON Vila moderne ne vend te tradites
Trashegimia/ Banesat tradicionale qe dikur ruheshin me fanatizem sot jane kthyer ne vila moderne Emri i kalase lidhet me legjenden e ngritjes se saj mbi sakrificen e nje gruaje me emrin Rozafa simbol i qendreses flijimit dhe heroizmit te popullit shkodran. Formen qe ka sot kalaja e Shkodres e ka marre gjate sundimit te Balshajve. Ne kete keshtjelle takojme gjurme te periudhes iliro-romake te mesjetes e deri te shekullit te kaluar
Shkoder locja sic i thone banoret eshte nje qytet me nje histori dhe kulture te madhe. Qyteti i sotem shtrihet mbi nje qyteterim shume te hershem kete gje e deshmojne gjetjet arkeologjike por dhe monumentet e shumta qe ndodhen ne te. Zona perreth vendit ku ndodhet sot qyteti ka qene e banuar qe ne kohet parahistorike. Ketu jane gjetur gjurme te Paleolitit te Mesem ndersa qe nga Neoliti germimet kane zbuluar vazhdimesi jetese qe vjen deri ne ditet tona. Objektet e gjetura gjenden ne muzeumin e qytetit ne ate te Tiranes dhe ne muzete e Evropes. Kjo sepse zona ka nje kombinim te rralle faktoresh fizike per zhvillimin e jetes. Rreze kodrave te Tepes ne anen jugore te qytetit te sotem materialet arkeologjike fillojne nga Bronzi i Hershem 2000 p. k. Ne shekullin V - IV p. k. filloi ndertimi i kalase me gure ciklopike te puthitur pa llac. Kalaja eshte e vendosur mbi nje koder ne hyrje te qytetit ne nje lartesi 130 m.
Historia e qytetit
Ne periudhat e hershme kur daton edhe kalaja treva banohej nga fisi ilir i labeateve. Ne kete kohe qyteti merr nje zhvillim ekonomik gje qe deshmohet nga prerja e monedhes ne qytet qe ne vitin 230 p. k. Nga monedha mesojme emrin qe ka patur qyteti ne ate kohe Scodrinon. Studiues te shumte shpjegojne se qyteti i Shkodres ne vitin 181 p. k. behet kryeqytet i Mbreterise se Ilirise me sundimtar Gentin dhe kishte nje shtrirje te madhe ne pjesen veriore. Gjate shekullit II p. k. ne kalane e qytetit zhvillohen lufterat me Romen dhe ne vitin 168 pushtohet nga Roma dhe behet nje nga qendrat e njesive administrative te Perandorise Romake. Me reformat e Dioklecianit behet qender krahinore. Nga Shkodra kalonin rruge tregtare te rendesishme drejt bregut Dalmat nga veriu dhe nepermjet lugines se Drinit per ne Kosove nga lindja. Me dyndjet sllave pushtohet dhe behet kryeqender e shtetit te Zetes ne shek. Xl. Me pas vjen pushtimi i shkurter bullgar. Ne shekullin XIV behet qender e rendesishme autonome me institucione te zhvilluara dhe ne vitin 1360 behet kryeqender e principates se familjes Balshaj. Me 1396 kalon nen sundimin e Republikes se Venedikut e cila rikonstrukton kalane. Ne ate periudhe treva banohej nga fisi ilir i labeateve. Ne kete kohe qyteti merr nje zhvillim ekonomik gje qe deshmohet nga prerja e monedhes ne qytet qe ne vitin 230 p. k. Nga monedha mesojme emrin qe ka patur qyteti ne ate kohe Scodrinon. Ne vitin 181 p. k. behet kryeqytet i Mbreterise se Ilirise me sundimtar Gentin dhe kishte nje shtrirje te madhe ne pjesen veriore. Gjate shekullin II p. k. ne kalane e qytetit zhvillohen lufterat me Romen dhe ne vitin 168 pushtohet nga Roma dhe behet nje nga qendrat e njesive administrative te Perandorise Romake. Me reformat e Dioklecianit behet qender krahinore. Nga Shkodra kalonin rruge tregtare te rendesishme drejt bregut Dalmat nga veriu dhe nepermjet lugines se Drinit per ne Kosove nga lindja. Me dyndjet sllave pushtohet dhe behet kryeqender e shtetit te Zetes ne shek. Xl. Me pas vjen pushtimi i shkurter bullgar. Ne shekullin XIV behet qender e rendesishme autonome me institucione te zhvilluara dhe ne vitin 1360 behet kryeqender e principates se familjes Balshaj. Me 1396 kalon nen sundimin e Republikes se Venedikut e cila rikonstrukton kalane dhe qytetin e quan Scutari. Qyteti ka institucione dhe ligje si cdo qender e zhvilluar veneciane ne Adriatik. Mbas vdekjes se heroit kombetar Gjergj Kastrioti i cili drejtoi rezistencen e popullit shqiptar ndaj pushtimit osman ne vitin 1479 Sulltan Mehmeti II rrethon perseri Shkodren me mbi 100 000 ushtare si qyteti i fundit shqiptar i pa pushtuar. Mbrojtja vazhdoi mbi shtate muaj nga nje garnizon prej 1 600 vetash i cili u dorezua me kusht. Kjo qendrese u pershkrua nga historiani i pare shqiptar dhe deshmitar i kesaj ngjarjeje shkodrani Marin Barleti. Libri i tij Rrethimi i Shkodres u botua ne Evrope ne vitin 1504. Pas pushtimit qyteti u rrenua por dalengadale u rimekemb dhe ne shek. XVII u be qender sanxhaku e perandorise. Ne kete periudhe qyteti ka mbi 1 800 shtepi dhe ka filluar te shtrihet ne fushen ku eshte sot. U zhvillua zejtaria punimi i armeve punimi i mendafshit i bakrit dhe i stolive prej argjendi. Ne shekullin XVIII behet qender pashalleku nen sundimin e familjes vendase te Bushatllive. Me 1787 Mahmut Pasha i Bushatllive tentoi per here te pare krijimin e nje principate te pavarur shqiptare qe me vone u shtyp nga perandoria osmane.Me 1718 jane hapur ne Shkoder agjencite e para konsullore. Me 1730 krijohet Dhoma e Tregtise. Nga viti 1807 deri me 1809 ndertohet bexhisteni ne zonen tregtare ne rritje te qytetit. Ne shek. XlX rritja ekonomike ecen me ritme te larta. Qendra tregtare ose pazari ka rreth 2 500 dyqane dhe eshte me i madhi ne Ballkan. Qyteti arrin ne 50 000 banore dhe behet qender Vilajeti. Ketu prodhohen veshje kombetare pelhure lekure duhan barut qe eksportohen. Ushtrohen 80 profesione. Ne qytet jane 6 konsullata te fuqive evropiane dhe vendeve fqinje. Ne vitin 1867 qyteti behet qender e Arqipeshkvise. Ka institucionet tregtare te kohes gjykate drejtori postare dogane. Me 1865 kalaja braktiset pasi Lumi Drin ndryshoi shtratin. Qyteti ishte kthyer ne port lumor dhe tregton me boten nepermjet skelave ndermjetese si ajo e Obotit Shengjinit Ulqinit Tivarit. Qyteti shquhet per mjedise te gjelberuara dhe oborret me lule. Ne vitin 1878 krijohet Lidhja e Prizrenit per moscopetimin e trojeve te Shqiperise. Shkodra behet nje vater e rendesishme e levizjes kombetare. Ushtrite e Shkodres luftojne per mbrojtjen e territoreve shqiptare te Plaves Gucise Hotit Grudes Ulqinit dhe Tivarit. Fillon keshtu nje periudhe trazirash per qytetin qe reflektohet ne renien e shpejte te numrit te popullsise. Shkodranet moren pjese aktive ne luften per shpalljen e pavaresise se Shqiperise duke luftuar me arme dhe duke nxjerre figura te shquara udheheqesish dhe njerezish te pendes. Kryengritja e vitit 1911 e zones se veriut tronditi pushtimin otoman ne Shqiperi. Pas shpalljes se pavaresise ne vitin 1912 populli shkodran perballoi per shtate muaj rrethimin e ushtrive te Malit te Zi dhe Serbise te cilat ne luften ballkanike qe kishte nisur donin te pushtonin qytetin dhe rajonin perreth tij. Pas fillimit te Luftes se Pare Boterore Shkodra sulmohet nga ushtrite malazeze te cilat me 1915 hyne ne qytet. Ne janar te 1916 pushtohet nga austriaket te cilet e bejne Shkodren qender te zones se tyre te pushtimit. Me mbarimin e Luftes I Boterore ne Shkoder vendoset nje administrate nderkombetare. Mbas Kongresit te Lushnjes me 1920 qyteti administrohet nga qeveria shqiptare qe doli nga ky kongres. Ne vitet 1924 deri me 1939 pati nje zhvillim industrial me fabrika te vogla kryesisht ne industrine ushqimore dhe te cimentos. Ne vitin 1939 kishte rreth 70 fabrika te tilla. Gjate kesaj periudhe te monarkise qyteti ka nje administrim evropian me institucione te rregullta dhe kryhen nje varg reformash progresiste. Ne vitin 1939 Shqiperia u pushtua nga ushtrite fashiste. Ne vitin 1945 u vendos diktatura komuniste dhe qyteti vuajti per 45 vjet nga represioni qe donte ta privonte qytetin nga prirjet e tij demokratike dhe kulturore nga marredheniet me boten dhe nga ekonomia e tij tradicionale. U persekutuan personalitetet me te spikatura te qytetit. U vu dore mbi institucionet e kultures dhe te kultit duke i transformuar sipas ideologjise se re. U be cdo gje qe qyteti te humbiste identitetin e tij mijeravjecar. Megjithate ishin shkodranet qe dhane sinjalet e para ne Shqiperi per rrugen e re te demokracise qe ne janar te vitit 1990.
Trashegimia kulturore
Ky qytet qe dikur kerkohej me cdo kusht qe te merrej nga te tjeret mundi te mbijetoje kjo ndodhi pasi rrenjet e tij nuk ishin te lehta ato rendonin thelle ne token shkodrane. Objekte te shumta arkeologjike na servirin ne sot se qyteterimi ne kete treve i ka rrenjet qe ne prehistori. Trashegimia kulturore e Shkodres per kombin shqiptar fillon qe ne shek. XV me shkrimet e para ne gjuhen shqipe. Kemi ne kete qytet shkrimtaret gjuhetaret historianet e pare te vendit. Ne shekujt XVIII-XIX kemi institucionet e para shteterore qe pasqyrojne lidhjet e Shkodres me boten e qyteteruar evropiane. Per here te pare ne Shqiperi zhvillohet arti sporti lindin muzete dhe bibliotekat. Fillon arti fotografik shtypshkrimi dhe me vone kinemaja dhe energjia elektrike.
Kalaja
E kush nuk e njeh legjenden e Rozafes cili shqiptar nuk ka degjuar te pakten nje here per te. Legjenda e Rozafes ekziston si mit per shkodranet por edhe per shqiptaret ne teresi. Njihet ne histori me emrin ROZAFA. Ndodhet ne hyrjen jugore te qytetit ne nje pozicion strategjik rrethuar nga lumenjte Buna Drini dhe Kiri. Muret rrethuese jane 880 m te gjata dhe rrethojne nje siperfaqe prej 35000 m2. Eumlshte kalaja me e madhe ne Shqiperi dhe nder me te medhate ne Ballkan. Germimet arkeologjike tregojne se kalaja eshte nje nga vendbanimet me te hershme e pellgut te Shkodres. Ajo daton 4 000 vjet me pare. Vizitoret mund te njihen me objekte e monumente te shumta qe i perkasin periudhave te ndryshme historike. Emri i kalase lidhet me legjenden e ngritjes se saj mbi sakrificen e nje gruaje me emrin Rozafa simbol i qendreses flijimit dhe heroizmit te popullit shkodran. Formen qe ka sot kalaja e Shkodres e ka marre gjate sundimit te Balshajve shek XIV. Ne kete keshtjelle takojme gjurme te periudhes iliro-romake te mesjetes e deri te shekullit te kaluar. Muret mesjetare te ndertuara me llac ngrihen mbi muret ilire dhe ndjekin linjen e crregullt te terrenit. Brenda mureve te kalase ndodhen dy mure te larta qe e ndajne siperfaqen e saj ne tri oborre. Porta kryesore eshte e vendosur ne anen veriore te kalase ku edhe pjerresia e kodres eshte me e vogel. Pas saj gjendet nje galeri e gjate dhe e gjere e cila ne te dyja anet e saj ka kater hapesira qe per kohen sherbenin per vendosjen e ushtareve qe mbronin hyrjen e kalase. Pasi kalon ne kete galeri gjendesh perballe nje porte tjeter dhe futesh ne oborrin e pare ku ndodhen nje seri objektesh te fortifikuara. Oborri i dyte ze nje siperfaqe me te madhe dhe ndodhet ne pjesen qendrore te kalase. Oborri i trete luante rolin e keshtjelles ku mblidhej garnizoni ushtarak. Keto oborre komunikojne mes tyre me porta te vogla. Per te dale nga kalaja kane ekzistuar dalje te fshehta te cilat aktualisht nuk funksionojne. Ne fortifikimet dhe objektet e tjera ndertimore ruhen edhe sot gjurme antike mesjetare e deri ne ato te periudhes se Bushatllinjve. Ne objektet e vizitueshme pervec sistemit fortifikues permendim kishen e Shen Stefanit e kthyer me pas ne xhami kapitanerine burgun saranxhat dhe daljet sekrete Nga muret e saj mund te soditen pamje madheshtore e piktoreske te liqenit te Shkodres lumenjve Drin Bune e Kir. Pavaresisht monumenteve te shumta qyteti i Shkodres mbart mbi supe ngjarje dhe histori te medha kombetare. Ne kete qytet u rriten dhe dhane ndihmesen e tyre mjaft figura te njohura te rendesishme si Luigj Gurakuqi. Ky personalitet per historine shqiptare lindi ne Shkoder shtepia e tij u shpall monument por neglizhenca dhe papergjegjshmerite e autoriteteve perkatese e lane ate te shkaterrohej. Fatin e shtepise se Luigj Gurakuqit e kane pasur edhe shume monumente te tjera ne kete qytet.
Cfare i ndodhi baneses se Luigj Gurakuqit
Dikur nje shtepi per tu pasur zili sot nuk ekziston me. Para disa vitesh kjo shtepi u shemb totalisht per tu kthyer ne nje vile dykateshe moderne. Ish-drejtori i muzeut te Shkodres ben me dije se mbi muret e baneses se Luigj Gurakuqit u hodhen themelet e nje banese te re para kesaj shtepie ekziston nje pllake qe shenon se me pare kjo banese i perkiste heroit shqiptar. Sipas traditave te pashkruara te qytetit verior familjet e medha shkodrane emertojne lagjet rruget dhe rrugicat. Keshtu Shtepia e Luigj Gurakuqit i ka dhene emer te gjithe rrugices. Njera nga rrugicat e shumta te qytetit jo shume larg Katedrales se Madhe quhet Rrugica e Gurakuqeve. Shtepia dikur shtepi muze ndodhet ne mes te rrugices se ngushte ne anen e djathte te saj. Sipas specialisteve arkitekte dhe historiane shtepia i perket fundit te shekullit XVIII ose fillimit te shek. XIX duke gjykuar nga vendosja dhe lloji i gureve por edhe nga stili arkitektonik me te cilin eshte ndertuar. Luigj Gurakuqi e trashegoi ate nga prinderit e tij te cilet e kishin edhe ata te trasheguar. Eumlshte nje shtepi karakteristike shkodrane dykateshe me oborr dhe me avlli. Dera e madhe e oborrit ka qene prej druri te forte ndersa ne dy anet e saj ndodhen dy gure te medhenj te latuar mire. Sipas traditave ketu rrinin grate buzembremjeve te veres dhe bisedonin me fqinjet per hallet e shtepise. Ne brendesi nje oborr i bukur as i vogel dhe as shume i madh. Efekti shkodran mund te ndihej kudo. Oborri kundermonte nga trendafilat dhe ngjyrat e lulebores here te bardhe here roze dhe here lejla te celur te jepnin nje kenaqesi te papare. Pas oborrit dukej shtepia dykateshe me shkalle te gurta te latuara nga shekujt dhe nga hapat e renda te njerezve. Ne krye te shkalleve cardaku tipik i hapur pa tavan me parmake prej druri ku njerezit e shtepise pinin kafene pasditeve. Ne fund te cardakut nje qoshk me dy dyer te vogla. Thoshin se Luigji kur hynte brenda ne dhomat e shtepise i duhej te perkulej paksa qe te mos vriste koken ne traun e siperm prej derrase. Njera nga dyert te conte ne dhomen e zjarrit permes nje korridori te vogel. Ndersa tjetra ne te majte ne oden e fjetjes. Nga ana tjeter ishte edhe oda e mire ku priteshin miqte. Sipas kohes dalloje gdhendjet qe nje dore e kujdesshme mjeshtri ka bere duke derdhur ne art frymezimin e tij. Me nje vendim te posacem ne vitin 1964 shtepia kthehet ne shtepi muze. Gjithcka qe i perkiste Luigj Gurakuqit dhe qe ruhej me fanatizem nga shkodranet u kthye ketu. Fletore dokumente libra deri edhe penat dhe lapsat me te cilat shkruante Gurakuqi qene vendosur hijshem ne stenda. Gjithe leterkembimi i tij dhe fotografi te hershme qene aty. Madje edhe kostumi i njollosur qe mbante te veshur diten kur u qellua ne mes te Barit. Shtepia ruhej nga nje kujdestar qe kujdesej shume per shtepine e shkodranit te madh.