Te shprehesh te pashprehshmen
Thomas Aquinas i cili ia ka kushtuar rreth dy milione fjale ne Summa Theologica natyres se botes qellimit te Zotit ne krijimin e saj dhe fatit tone ne ndryshimin e saj duke deklaruar se tere ajo qe ka shkruar nuk ka pasur kurrfare kuptimi ne krahasim me vizionin e bekuar qe atij i eshte dhuruar dhe perballe te cilit fjalet deshtojne. Shembulli i tij ndoshta ka qene me i habitshmi i nje filozofi qe beson se kuptimi i vertete i botes eshte i pashprehshem. Duke arritur ne kete pike Aquinas e ka zbatuar urdhrin e Wittgenstein-it libri i te cilit 145Tractatus Logico-Philosophicus146 perfundon me parafjalen 147atehere kur nuk mund te flasim ne duhet t146i dorezohemi heshtjes.148
Por Aquinas ka qene i jashtezakonshem. Historia e filozofise gelon ne mendimtare qe duke konkluduar se e verteta eshte e pashprehshme kane shkruar faqe pas faqeje rreth kesaj. Njeri prej kundervajtesve me te keqij eshte Kierkegaard i cili pajtohet se ajo qe eshte themelore eshte e parrefyeshme se e verteta eshte 145subjektivizem146 se kuptimi i jetes mund te jepet pa ndonje formule pa teoreme pa abstragim por vetem nga pervoja konkrete e te nenshtruarit kenaqesia e te cilit nuk mund te tregohet kurre me fjale.
Ideja e njejte ndeshet edhe te Schopenhauer per te cilin e verteta e botes eshte vullneti i cili nuk mund te pasqyrohet me koncepte. Schopenhauer ia ka kushtuar afersisht 500 mije fjale kesaj gjeje qe asnje fjale nuk mund ta pushtoje. Dhe ai ka vene nje model qe vazhdon deri ne ditet tona.
Se fundmi jam duke lexuar nje liber te shkurter nga Vladimir Jankelevitch me titull 147Music and the Ineffable148 Muzika dhe e pashprehshmja ne te cilin argumenti eshte vene qe ne faqen e pare 150 qe do te thote se perderisa muzika funksionon nepermjet melodive ritmeve dhe harmonive dhe jo nepermjet koncepteve nuk permban ndonje mesazh qe mund te perkthehet ne fjale. Aty pasojne 50 mije fjale qe u kushtohen mesazheve te muzikes 150 zakonisht fjale sugjestive poetike dhe atmosferike por prapeseprape fjale qe i kushtohen nje subjekti qe asnje fjale nuk mund ta ze.
Tundimi per t146u ngushelluar ne te pashprehshmen nuk eshte i kufizuar per filozofet. Cdo kerkim ne parimet e para shkaqet themelore dhe ligjet bazike ne nje mase do te vije kunder nje pyetjeje pa pergjigje cka i bene te verteta ato parime te para apo cka i bene te vlefshme ato ligje bazike Cka i shpjegon ato shkaqe themelore apo kushte fillestare Dhe pergjigjja eshte se nuk ka asnje pergjigje 150 apo asnje pergjigje qe mund te shprehet me terma te shkences per te cilen ato ligje parime dhe shkaqe jane themele. Dhe akoma ne e duam nje pergjigje. Pra si duhet te veprojme
Nuk ka asgje te keqe nese i referohemi ne kete pike te pashprehshmes. Gabim eshte ta pershkruajme ate. Jankelevitch ka te drejte rreth muzikes. Ai ka te drejte se dicka mund te jete e kuptimshme madje edhe nese kuptimi i saj i shmange te gjitha perpjekjet per ta vene ate ne fjale. 145F sharp Ballade146 e Faure-s eshte nje shembull keshtu eshte edhe buzeqeshja ne fytyren e Mona Lizes keshtu eshte edhe drita e diellit qe perendon ne kodren prapa shtepise sime. Wordsworth do t146i pershkruante pervojat e ketilla si 145aluzione146. Kushdo qe ka nje jete pa paragjykime dhe te hapur do te ndeshet me keto momente te shpalljes momente qe jane te ngopura me kuptim por qe kuptimi i te cilave nuk mund te pershkruhet me fjale. Keto momente jane shume te vlefshme per neve.
Une gjithashtu jam i tunduar ta shprehi te pashprehshmen. Sikurse paraardhesit e mi filozofe une dua ta pershkruaj ate bote pertej dritares madje edhe kur e di se nuk mund te pershkruhet por vetem te shikohet. Nuk jam i vetmi qe mendon se ajo bote eshte e vertete dhe e rendesishme. Por ka shume qe e heqin ate si nje fiksion joshkencor. Dhe njerezit e ketij grupimi shkencor nuk pajtohen me mua. Bindjet e tyre se faktet mund te kene kuptim dhe se 145transcendentalja146 dhe e perjetshmja jane asgje tjeter pos fjale i ndane menjane si te pakompletuar. Eshte nje aspekt i gjendjes njerezore qe u mohohet atyre.
Per me shume ky aspekt ka nje rendesi te vecante. Dashurite dhe shpresat tona ne nje menyre varen ne te. Ne e duam njeri tjetrin me nje dashuri engjellore duke e shtrire 145une146 te pakuptueshme. Ne shpresojme sic shpresojne engjejt me mendimet tona te fiksuara ne momentin kur gjerat e kesaj bote permbysen dhe ne jemi te mbeshtjelle me 145paqen qe kalon ne mirekuptim.146 Fjalet e mia e bejne te duket sikurse bota pertej dritares te jete ketu si nje pikture ne shkalle. Por nuk eshte ketu eshte atje pertej dritares qe kurre nuk mund te hapet.
Por nje pyetje me shqeteson ashtu sic jam i sigurt se ju shqeteson edhe juve. Cfare kane momentet tona te shpalljes me pyetjet perfundimtare Kur shkenca calon ne ato kushte dhe parime prej te cilave fillojne shpjegimet a e siguron shikimi nga dritarja ate qe e kerkon shkenca A i drejtohen momentet tona te shpalljes shkakut te botes
Kur nuk mendoj rreth kesaj pergjigja duket e qarte. Po ka me shume ne bote sesa sistemi i shkaqeve pasi qe bota ka nje kuptim dhe ai kuptim eshte nxjerre ne shesh. Por jo nuk ka ndonje shteg madje as ky drejt shkakut te botes prandaj prej kur nuk mund te flasim duhet t146i dorezohemi heshtjes 150 sikurse ka bere Aquinas.
Roger Scruton eshte shkrimtar dhe filozof anglez. Ne mesin e librave te tij perfshihen 147Beauty and The Uses of Pessimism148 dhe 147Danger of False Hope148.
Perktheu A. Beka