Uji: Ky thesar që duhet ndarë
Gjendemi prball nj krize hidrike globale, e cila rrezikon t prkeqsohet n dekadat e ardhshme; dalngadal ndrsa kriza thellohet, nuk mungojn as prpjekjet pr t riprcaktuar konceptin e t “drejtave hidrike”. Nj hap i rndsishm u hodh m 28 korrik, kur Kombet e Bashkuara miratuan nj zgjidhje n t ciln shkruhej kshtu: “Uji sht nj burim i kufizuar dhe nj e mir publike shum i rndsishm pr jetn dhe shndetin. Ai sht i domosdoshm pr t
nj jet m t mir. sht nj kusht paraprak pr realizimin e nevojave t tjera t njeriut”.
Ekonomia e globalizuar po e transformon gjithnj e m shum termin uj nga nj pron e prbashkt, n nj t mir private, q mund t gjendet kudo dhe pa limit. Rregulli global ekonomik krkon heqjen e t gjitha kufizimeve, lehtsimin e prdorimit t tij dhe krijimin e tregjeve t ujit. Prkrahsit e tregtis s lir t burimeve hidrike i konsiderojn t drejtat e prons private si mundsin e vetme t prons publike, dhe tregun e lir si zvendsuesin e vetm t rregullores burokratike t burimeve hidrike.
M shum se do burim tjetr, uji duhet t mbetet nj e mir publike dhe s’duhet shprdoruar, por t prdoret me kujdes nga do njeri. N pjesn m t madhe t shoqrive, uji ka qen dhe sht nj e mir q nuk mund t zotrohet nga privatt. Shkrimet e vjetra tregojn se uji dhe burimet e tjera natyrore jan t mira publike: “Sipas ligjit t natyrs kto gjra jan t prbashkta pr komunitetin: ajri, uji i rrjedhshm, deti dhe bregdeti...”.
Zhvillimi i teknologjive t reja pr nxjerrjen e ujit e ka forcuar edhe m shum rolin e shtetit n administrimin e burimeve hidrike. Duke zvendsuar metodat e vetadministrimit, kto teknologji u kan shkaktuar nj goditje t madhe strukturave demokratike pr drejtimin e burimeve hidrike, q luajn nj rol gjithnj e m pak t rndsishm n ruajtjen e ujit. Globalizimi dhe privatizimi i burimeve hidrike po shkatrrojn t drejtat e popullsis dhe prona e prbashkt po transformohet n nj pron t firmave t mdha. Komunitetet e ndryshme njerzore, me nevoja reale, lihen mnjan n garn pr privatizim.
Qllimi pr privatizimin e burimeve t prbashkta hidrike, lind nga ajo q un e quaj “ekonomia e loparve”: nse arrin i pari n nj vend t caktuar, ke t drejtn absolute t bsh ’t duash, t bastissh, prdhossh etj. Nuk ke asnj detyrim ndaj fqinjve, atyre q kan ardhur ktu para teje, banorve vendas apo atyre q kan ardhur pas teje. sht interesante t shohsh q tentativat aktuale t privatizimit dhe kto ligje t Perndimit t largt pr burimet hidrike, shihen si nj model nga “Cato Institute”, nj institut krkimi i t djathts amerikane. “Nga kufiri perndimor, e sidomos nga depozitat minerale, kan lindur doktrina parandaluese e prvetsimit dhe bazat e komercializimit t ujit. Ky sistem ka ofruar prbrsit kryesor pr nj treg t frytshm t ujit, ku t drejtat e prons jan t mirprcaktuara, t respektuara dhe t ndryshueshme”. (T. Anderson dhe P. Snyder).
Tendenca aktuale pr t prhapur “ekonomin e loparit” n nivel global sht receta ideale pr t shkatrruar burimet e pakta hidrike botrore dhe pr t’i prjashtuar t varfrit nga e drejta pr t pasur uj.
Nga momenti kur uji bie mbi tok n mnyr t paprcaktuar, apo nga momenti kur do qenie njerzore ka nevoj pr ujin, administrimi i decentralizuar dhe prona demokratike jan sistemet e vetme efikase mbi t cilat duhet t mbshtetemi.
Nj element shum i rndsishm i filozofes indiane, parsor pr drejtsin shoqrore, sht prdorimi me kujdes i burimeve hidrike. N nj shkrim t vjetr indian, thuhet: “Nj njeri egoist q i prdor burimet natyrore pr t knaqur nevojat e tij n rritje, nuk sht asgj m shum sesa nj hajdut, sepse t shfrytzosh burimet m shum nga ’ke nevoj, do t thot t’u hysh n pjes t tjerve”.
Po ashtu duhet kujtuar edhe shprehja e famshme e Mahatma Gandit: “Toka ofron mjaftueshm pr nevojat e do njeriu, por jo pr lakmin e tepruar”.
Prtej shtetit dhe tregut ekziston forca e bashkpunimit kolektiv. Prve burokracive dhe fuqis s kompanive t ndryshme, ekziston “premtimi i demokracis hidrike”.
#