Urtësi lojërash

Kujt mund t’i drejtohemi pr t fituar urtsi? Nj pyetje esenciale, e domosdoshme, n kt epok t prcipt dhe t pasigurt. Pleqt e qmom jan t diskredituar: Platoni sht shndrruar n nj referenc bajate. Aristotelit i merren kmbt. Shn Agustini sht mekur. Hegeli sht plakitur pa mshir. Dekarti sht reduktuar n nj referenc thjesht gjeometrike. Hajdegeri ka mbetur peng i prkthyesit t tij fjallum…

T ndjeksh leksione - t dits ose part-time, t zhytesh npr enciklopedit, t shfletosh antologjit e mbushura me citate nuk sjell kurr menuri. Sikundr thot edhe poeti : «Njohja edhe fitohet, ama urtsia regj». Urtsia pra deprton edhe pa qen t ndrgjegjshm, ajo freskon shpirtin dhe bhet e dobishme; jo m thupr n dorn e t riut por shkop n dorn e plakut. Njohja sht si nj rrym uji, nj e lagur e fuqishme me zorr. Q ndoshta ujit dhe vadit, por q t shplan rrnjt, t’i nxjerr n ajr…

Thjesht, ajo ka na lipset sht menuria. Por pr fat t keq, na duhet edhe njohja, n mos pr gj tjetr, thjesht pr t krkuar t parn. Nse tashm njohim dika, bereqaversn - qoft e mirseardhur, por fatkeqsisht, shum shpesh ne injorojm nse zotrojm apo jo urtsin e nevojshme.

* * *

Nj dit gjeta nj revist t rreshkur 10-lekshe, t harruar mbi nj stol t lulishtes njujorkeze. «Stop, or bab, – u prmbajta, m n fund, – prndryshe do t t akuzojn pr plagjiatur t O. Henrit. Shpreso se hyrja e msiprme do t kaloj pa u marr vesh!» N t vrtet, ajo ishte shuma q m krkoi shitsi spanjoll, me vshtrim t lbyrur nga dielli i shkurtit – nse prqasim 10-lekshin e dikurshm me euron e sotme si edhe parkun mesdhetar t Palms majorkine me Central Parkun e Nju Jorkut.

Dika ma mbajti dorn pr t mos e flakur n koshin pran kt palo fletushk «Shndeti Alternativ». Ndoshta hareja e dallgve dhe era e freskt e jodit. E shtira n xhep dhe shtyva kmbt m tej pr ta rigjetur n buzmbrmje. Mes artikujve bajat t veprimit mirbrs t vajrave esenciale mbi shndetin dhe t przierjes s bimve t ajit pr t’u kombinuar me aksionin gjallrues t jogs, vshtrimi ngeci n nj shkrim t humbur nga fundi : «La universidad des jardín de infancia». Nuk di nse ishte pamja e revists apo e ajo e lexuesit q trhoqi vmendjen e djalit tim.

- ’po lexon ashtu, papa?

I bra vend pran vetes dhe frngjizova paragrafin e par me at spanjollishten time hezituese: pr aq sa jemi t rritur, profesionist, rrogtar, siprmarrs apo punonjs t shndetit publik; pr vet faktin se kemi fmij pr t edukuar, nxns pr t msuar; prderisa kemi
kurse, ndjekur shkolla apo universitete, sigurisht, t gjith ne kemi nxn gjrat m t rndsishme n kopsht: universiteti m i mir i jets.

I frymzuar nga heshtja, vijova m tej – m shum nga vetja se nga teksti: n kopshtore, fmija zhvillon ndjenjat pozitive si miqsia, besimi dhe gzimi, ngjiz shprehit e para personale nprmjet lojrave, forcon solidaritetin e grupit, prfton ndjesit e personalitetit, koncepton shprehjen e dshirave t tij fillestare dhe vshtirsit e realizimit t tyre, ndjen autoritetin e t rriturit, krijon vizionin e bots s gjer dhe t objekteve t saj… dhe fjalt filluan t ngecin prball vshtrimit mosbesues t nxnsit t fillores.

- Mendoj se ky zotnia q ka shkruar kto fjal nuk ka qen kurr n kopsht.

E njihja fort mir prvojn e tij t keqe t kopshtit. M kujtoheshin po aq mir prpjekjet tona t prditshme t dshpruara pr t ngritur nga shtrati nj fmij katr, m tej pesvjear, t cilit nj dit i dhembte barku, t nesrmen koka dhe t pasnesrmen dhmbi dhe q ngrihej si lugati q n pik t sabahut t shtunn, thjesht pr t na kujtuar se duhet ta linim t flinte.

- Ku e di ti q ai nuk ka qen kurr n kopsht?

- Nga ajo ka ai thot. Kopshti sht nj vend ku fmijt vetm irren dhe qajn; ku zyshat brtasin dhe dnojn fmijt t shkojn n qoshe me nj kmb; ku ushqimi sht i pangrnshm, bile edhe kur sht i ngrnshm ta marrin pjatn prpara se ta mbarosh dhe ku t ven t flesh n drek me zor. Ja ti pr shembull, ’kujtim ke nga kopshti tnd?

Kopshti im i Kombinatit i fillimviteve ‘60. Nj shtpi njkatshe disadhomshe me tulla t kuqe e rrethuar me mur; me nj oborr me dy pisha prpara dhe me portn ku shfaqeshin prindrit, me barishte t gjata prapa dhe me nj grop gjysm t mbuluar n skaj ku luanin fmijt. Nga t vetmet kujtime sht nj fotografi tashm e zverdhur nga ku kqyrin t habitur nj grup fmijsh rreth zysh Qefseres, t kapur njri pas tjetrit nga prparset e bardha. Tjetri sht ai i aroms s sups me oriz ku notonin ca fije mishi. Kujtimi i fundit sht ai i nj bredhi t gjelbr me disa objekte t varura n t – dhe sidomos ajo knga n kor: «Ja na erdhi Viti i Ri, sa jam i gzuar...» q nj disident anonim e shndrroi n motivin e par t protests fminore: «Viti i Ri me duar plot, katr arra nj biskot, portokalle s’kishte fare, doli zysha gnjeshtare».

Prball heshtjes sime t gjat, ai u mundua t m ngushllonte:

- E di? Msuesi yn na thot gjithmon se fillorja sht m e rndsishme se vet universiteti, pasi aty ne msojm bazat e gjuhs dhe t matematiks, msojm t prdorim logjikn, t respektojm punn, vetveten dhe tjetrin, t dgjojm me durim, bile edhe kur duam t flasim, ngrem gishtin… pasi t jemi t bindur se nuk mund t’i prgjigjemi vet pyetjes q sillet n kok.

- E sheh? Edhe ti si ai q ka shkruar n kt revistn… I knaqur me shkolln tnde dhe me msuesin.

- Nuk jam un q i them kto gjra, por msuesi. sht e vrtet se tani shkoj me dshir n shkoll, por pr shkak t shokve dhe t lojrave q bjm aty. Prandaj edhe e urrej t mrkurn, pasi gjith pasditen duhet ta kaloj n shtpi, vetm. Sa pr msuesin, ai m shum zbavitet me metodat e tij t msimdhnies dhe me ndshkimet q na jep kur flasim me njeri tjetrin n klas. E di? Kur jam n shtrat, mbyll syt pr t fjetur me shpres se kur t ngrihem, do t gjendem n universitet. Dua t’i mbaroj kto shkolla njher e mir.

- Ti ndrron se kshtu do t’u japsh fund mundimeve? Duhet t ndihesh i lumtur q hallet e tua t vetme sot reduktohen n nj vajtje n shkoll dhe dy detyra t prditshme. Mendo m tej punn q mezi gjendet, patront e pangopur, shokt egoist, gruan e paknaqur, fmijt e pabindur, prindrit pleq…

Ishte radha e djalit tim t binte n heshtje, t rrudhte ballin duke imagjinuar srn e gardheve pr t’u kaprcyer, q humbisnin n hapsir.

- T kujtohet xhaxhi Faik, papa? E kam dgjuar t thot: “Uuniversiteti m i mir sht ai i jets”. Prse m i miri, ai i jets?

Universiteti i jets… nj shprehje e prdorur pafund, e keqprdorur: universiteti i rrugs, i stazhit, i ushtris, i burgut, i militantizmit… Gorki i quante «Universitetet e mia». Faikut n fjal, mitroviar nga Prishtina, i bie t ket
nj dyzen t tilla: universitetin e odave kosovare; ushtrin e Jugosllavis; burgun e Titos; msuesin e fshatit; Fakultetin e Kimis t Mitrovics; elektronet e qymyrit t Fush-Kosovs; rafinerit e Libis s Kadafit; papunsin e dhunshme t Millosheviit; eksodin e Bllacs; kampet e refugjatve t Maqedonis dhe s fundi, kurbetin e Francs.

- Faiku thot kshtu pasi ka vuajtur shum n jet dhe me sa duket, prmes prpjekjeve dhe mundimeve ai ka msuar m tepr se gjat shkolls.

- Aha… dika si ajo lojrat e mia n kompjuter. Duhet t luash shum variante, t pranosh humbjen dhe t rifillosh nga e para; dhe me kt rast, fiton prvoj dhe shmang gabimet.

Diku duhet t kem nnqeshur, pasi ndjeva se fjalia e tim biri u mbyll me nj not t lart, dyshimi. Besa ksaj shprehjeje s Faikut i mungonin disa detaje - q natyrisht edhe djalit tim i shptonin gjithashtu - pasi ajo loja e tij me jetn nuk ofronte aspak zgjedhje. Jam i bindur se, prpos asaj Libie t largt afrikane, ku motivi kryesor ishte pagesa interesante, Gorki yn s’kish patur asnj mundsi t zgjedh llojin e universitetit t tij jetsor - dhe aq m pak, t rifillonte «nga e para». Pr shembull, t mos kryente shrbimin ushtarak ose pse jo, t mos hynte n burgun e Titos, pasi kish nj tjetr universitet pr t kryer. M tej, mes asaj turme laramane lojtarsh t taksur nga rastsia ai duhet t przgjidhte «profesort» m t kualifikuar, mes vuajtjeve leksionet m interesante dhe prfundimisht, mes ndshkimeve diplomat m t vyera.

- Shpesh mundohem t prqas msuesin tim me ty… prse nuk bhesh msues, papa?

* * *

Si mund t’i prgjigjesha ktij gjysm-qortimi t nj ilimiu ndaj babait t tij, q ka braktisur tashm zanatin e msuesis pr fmij t rritur, student universiteti, pr t’u marr me lojrat e tij t shkrimeve pr t tjer fmij? Preferova t tresja vshtrimin gjetk. N ato kristalet e brishta t pranvers s par q po zbardhnin bajamet e vjetra jasht… pr t evituar dy rreze drite t kaltra dhe ngulmuese q shtisnin mbi fytyrn time, n krkim t syve gri t prhumbura. Ishte mendja q dyzoi mes fjalve q rendnin n kok, m tej ishin dhmbt q u bn gardh dhe prmbajtn vrshimin.

Kur ktheva kokn, tashm ishte von; djali po luante diku pran, me vshtrim t prpir nga lumi i imazheve t lojs s tij elektronike. Vendosa m n fund t’i prgjigjem t vetmit bashkbisedues pran, vetes; q vazhdon t m bj shoqri dhe n mos m kupton, t paktn m ndjek si hije. E pra, ajo qenie, sot qesndisse, por q dje besonte n vlerat e universitetit, pati guximin t m buzqesh me shpoti:

-… Pate frik qpari? Prse nuk i the fmijs se universiteti, hm, shkolla sht si furra fut byrek dhe e nxjerr t pjekur, sikundr fut kungull... edhe at e nxjerr t pjekur!

- Frik? Jo, ndoshta dika tjetr. Edhe ajo furra jote e pjekjes mbetet gjithmon n dor t furrxhiut: byrek apo kungull, vrtet ai i fut, por m tej mund t’i nxjerr shkrumb, me demek balt. Ky sht ai furrxhiu i dikurshm i lagjes, n krah t shkolls «50-Vjetori»… t kujtohet, kur onim bashk byreqet e mamas ditn e diel dhe q her-her, pamja e tyre e shkrumbosur dshpronte gjith familjen? Nuk e kish aspak gabim gjyshi yn kur shkrehej gjith knaqsi prpara nj byreku t bukur: “I lumshin duart furrxhiut, sa mir e ka pjekur!” Nj furrxhi i mir sht si alkimisti: edhe balt fut n furrn e tij dhe nxjerr flori! Thua q e kupton djali im metaforn e furrs - shkoll dhe furrxhiut - msues n kohn e sotme t hamburgerve dhe t picave t strngrira?

Nga Georges Xexo, marr n albanie-albanais.com