Utopia e një gjuhe të përsosur

Utopia e nj gjuhe t prsosur nuk ka qen vetm nj makth i kulturs evropiane. Tema e ngatrrimit t gjuhve dhe prpjekja pr ta ndrequr at prmes gjetjes ose shpikjes s nj gjuhe t prbashkt pr t gjith gjinin njerzore prshkon historin e t gjitha kulturave.

Kshtu shkruan Umberto Eco n hyrje t librit t tij, “N krkim t gjuhs s prkryer”, - prkthyer n shqip koh m par nga Genc Lafe, botimet “Dituria” - megjithat titulli i ktij libri, sipas shkrimtarit, shnon nj kufi t par dhe referimet ndaj qytetrimeve para - ose jo evropiane do t jen vetm rastsore ose ansore.

Edhe ky libr sht n kuadr t nj “lufte” evropiane pr t kuptuar rrnjt, si ajo sht ndrtuar deri m sot, nse e nesrmja do t jet fryt i s shkuars, duke mtuar t sjell prgjigje pr pyetje t mdha prpara atyre q po bjn dhe do t bjn Evropn: “Cilt jemi? Nga vijm Ku shkojm?” sht nj sentenc e fundit, e koncentruar n gjith qllimin e tij Jacques Le Goff, e vendosur si parathnie e botimit t Ecos.

Historia e nj iluzioni dhe e nj dshtimi: krkimi i nj gjuhe t vetme dhe t prkryer, t aft pr t vllazruar t gjith evropiant. N kt pikmbrritje hyn dhe ky botim i Ecos, q trajtohet si nj ndrr e ndjekur me kmbngulje, q nga shekulli VI e. r. deri n ditt e sotme, prmes kodeve dhe gjuhve t ndryshme; q nga matematika deri te kompjuteri, q nga magjia deri tek astrologjia q nga esperantoja deri te hibridt modern ndrmjet gjuhve t ndryshme. N kt rremb q ka aftsin Eco t trheq lexuesit shkon dija e ktij botimi.

Ndrsa vet Eco na shpjegon n hyrje t librit far e nxit prmbajtjen drejt konkluzionit t “gjuhve t prkryera”, larg tendencs pr ta etiketuar si nj libr semiotik apo gjuhsor.

“Kur po shkruaja kt libr, - thot Eco, - mbi tryezn time t puns mbrritn t paktn pes projekte t fundit, t cilat, sipas mendimit tim, mund t prqasen tek projektet e ndryshme t para pr t cilat do t flas. Dhe do t merrem vetm me projektet e para, sepse duke
fjal vetm pr diskutimin mbi ngatrrimin e gjuhve, Borst na ka dhn gjasht vllime dhe, ndrsa po i jepja dorn e fundit ksaj hyrjeje, m mbrriti vepra e autorit Demonet, i cili, vetm diskutimit pr natyrn dhe prejardhjen e gjuhs ndrmjet viteve 1480-1580 i kushton shtatqind faqe tejet t ngjeshura. Couturat dhe Leau primtojn thellsisht 19 gjedhe gjuhsh apriori dhe 50 ndrmjet gjuhs t prziera dhe gjuhsh a posteriori: Monerot-Dumanine regjistron 360 projekte gjuhs ndrkombtare; vetm pr gjedhet e gjuhve universale ndrmjet shekujve XVII dhe XVIII Knowlson rendit 83 vepra, ndrsa duke u mjaftuar me projektet e shekullit XIX Porset jep 173 tituj”.

Por kjo nuk sht e gjitha. N pak vitet q Eco tregon se i ka kushtuar ksaj shtjeje, ka mundur t gjej katalogt e vjetr, shum vepra q mungojn n bibliografit e mparshme, disa prej t cilave i kushtohen trsisht shtjes glotogonike (t lindjes s gjuhve), t tjera syresh jan t autorve t njohur pr arsye t tjera e q megjithat i kan kushtuar kapituj t ngjeshur tems s gjuhs s prkryer - aq sa mendohet se prmbledhja e t gjitha dokumenteve sht ende mjaft e paplot ose, duke e thn me Macedonio Fernandezin, n bibliografi mungon ende nj numr kaq i madh titujsh, q sikur t mungonte qoft edhe nj, ato nuk do t ishin m.

Umberto Eco merret vetm me shqyrtimin e projekteve t gjuhve, sipas tij, t vrteta si jan: zbulimi i gjuhve historike, t menduara si parake ose t prkryera mistikisht, si hebraishtja, egjiptianishtja, kinezishtja; rindrtimi i gjuhve t postuluara si parake ose gjuh mma pak a shum fantastike, prfshir edhe at gjedhe laboratori q ka qen indoevropianishtja; gjuh t ndrtuara artificialisht, q sipas Ecos mund t ken tri qllime: 1- prkryerjen funksionale, ose strukturore, si gjuht filozofike apriori t shekujve XVII-XVIII, t cilat shrbenin pr t shprehur n mnyr t prkryer idet dhe mundsisht pr t zbuluar lidhje t reja ndrmjet aspekteve t ndryshme t realitetit, 2- prkryerje prmes universalitetit t tyre, si gjuht ndrkombtare a posteriori t shekullit XIX, dhe e treta: prkryerje prmes ans praktike, qoft kjo e pandehur, si poligrafi.

Eco shqyrton edhe gjuh pak a shum magjike, qofshin kto t zbuluara ose t ndrtuara, t cilat synojn drejt prsosmris, qoft pr shkak t shprehshmris s tyre mistike, qoft dhe pr fshehtsin e tyre nistare.

Ndrsa semiotiku italian do t trajtoj vet, shkarazi; gjuht onirike, t shpikura pa qllim t caktuar, si gjuht e t smurve psikik, gjuht e shprehura n gjendje ekstaze n pavetdijshme, gjuht e zbulesave mistike, si gjuha e panjohur e Shn Hildegards s Bingenit, rastet e glosolalis dhe ksenoglosis; gjuht e romaneve dhe ato poetike, pra si i quan Eco gjuht e rreme, t shpikura pr qllime satirike ose poetike, si gjuha tejmendore e Hlebnikovit ose gjuht e popullsive fantastike t Tolkienit; gjuht e sajuara, pra gjuht q lindin vetiu nga takimi i dy qytetrimeve me gjuh t ndryshme. Umberto Eco shpjegon se edhe pse kto gjuh jan mbikombtare, ato nuk jan universale, pasi jan t pjesshme dhe t paprkryera, nga nj leksik dhe nj sintaks tejet elementare; gjuht pruese, gjuht natyrore ose zhargone pak a shum t kufizuara, t cilat sipas Ecos shrbejn si zvendsuese t gjuhve natyrore n treva shumgjuhshe; gjuht formale me fush prdorimi t ngusht, si ato t kimis, t algjebrs ose t logjiks; ndrsa nj vend m vete i kushton semiotiku italian kategoris s pafund dhe plot shije t t ashtuquajturve “marruk t ligjrimit”. “sht e vrtet se ktu sht vshtir t dallohet “marruku i pastr” i shndosh dhe i djemnuar, nga maniaku i gjuhs dhe shum prej personazheve t mia shfaqin nga nj rremb marrzie”, - shkruan Eco.

Ai pranon se me kt libr nuk mton t shqyrtoj krkimet pr nj gramatik universale, por sipas Ecos prbn nj krye m vete t historis s gjuhsis. Ky libr nuk merret me historin mijravjeare t prejardhjes s gjuhs. “Ka raste t panumrta t diskutimeve serioze e plot pasion pr prejardhjen e gjuhs, ku mungon krejtsisht mtimi pr t’iu kthyer gjuhs para, shpeshher e kundruar si e paprkryer”, - shnon Eco.

Prcaktimin se pr nga rreh ky libr, pr ta vendosur n bibliotek, e heq vet semiotiku duke thn se nuk do t’i shkonte mendja te gjuhsia apo semiotika, por tek historia e ideve. Kshtu, thot Eco, shpjegohet vendimi pr t mos u prpjekur pr nj tipologji t rrept semiotike t llojeve t ndryshme t gjuhve apriori ose a posteriori, t cilat brenda tyre japin familje t ndryshme nga kndvshtrimi leksikor ose sintaksor. N kt libr vet shkrimtari na rrfen se prpiqet t ndjek nj vij t prgjithshme dhe duke przgjedhur historin e nj utopie n rrjedhn e dy mijvjearve. Nxitjen pr t’u marr me gjuht e prkryera Eco thot se e nisi nga viti 1987 nga nj punim i par i autorit Roberto Pellerey, i cili m pas i ka dhn jo pak ide dhe vllimin e tij pr gjuht e prkryera n shekullin e utopis, botuar m 1992, t cilin e citon shpesh n kt libr. Pr kt tem Eco ka mbajtur dy kurse n Universitetin e Bolonjs dhe nj n College de France