Utopia e zvetnuar e komunikimit kulturor
Vshtrim meditativ dhe futurologjik
1.
Historia e kulturs s do populli mund t kundrohet nga dy pikvshtrime: s pari, si zhvillim imanent dhe, s dyti, si rezultat i ndikimit t jashtm (aberrativ).
Kjo ligjsi q e ofron kt mnyr arsyetimi (nse e pranojm), nuk e prjashton as kulturn shqiptare n t gjitha format dhe stadet e veta e, m s pari, kulturn shkrimore e parashkrimore, t cilave do tu referohemi.
N stadin parashkrimor t kulturs son, mund t hamendsojm vese hipotetikisht pr nj model t shenjave kulturore shqiptare, duke u bazuar tek burimet dhe gjeneza e folklorit, q prkon afrsisht me perndimin e Mesjets dhe pragun e pushtimit turk. Sistemi i rregullave q udhheq repertorin e tekstit t kulturs parashkrimore n kt stad, diktohet nga modeli i baladave q dominonin nga Veriu katolik (me qytete disi m t organizuara se n jug dhe q gjendeshin nn protektoratin e Republiks s Venedikut, si dshmojn dokumentat dhe statutet qytetare), por edhe nga baladat shqiptare me variantet e invariantet n trevat e Jugut ortodoks, reminishencat e t cilave i gjejm m t sistemuara n folklorin e vjetr arbresh.
Nj makro-njsi tjetr kulturore e ksaj periudhe nis t provokohet n Veri: bashk me pushtimet sllave t qyteteve e trevave shqiptare, rnies s statuteve, lindin formacionet e para q prcaktojn nj kod etik t ri dhe nj model sjelljeje tipike kalorsiake. Nis, m sakt, t konturohet Eposi i Kreshnikve, si kundrvnie e pastr ndaj hapsirs kanosse t Tjetrit (shkjaut). Kjo ka qen makrronjsia m e madhe kulturore-etnike parashkrimore, e cila pati nj evoluim, pasurim e jetgjatsi m t madhe n kulturn shqipe, duke e ruajtur kodin dhe etikn kalorsiake (si tek eposi bizantin Digenis Akritasi) me komunikim t pandrprer deri n Gegnin e poshtme (Kruj), madje deri n shekullin XX, pa llogaritur ndikimin e ktij modeli ndr shkrimtar shqiptar, si tek Fishta.
2.
Historia e gjuhs dhe historia e gjuhs letrare nuk mund t konsiderohen si disiplina t nj sistemi t vetm. Ato si rregull prfshihen zakonisht si pjest e nj shkence t prbashkt t gjuhsis historike.
Ndrkaq, historia e gjuhs letrare karakterizohet nga lidhja e pandrprer me individualitetet e veanta t shkrimtarve, si dhe nga karakteri shprthyes i procesit. Stadi shkrimor i kulturs shqiptare q nis me Buzukun, sht gjithsesi gjuh letrare. Po kshtu, dhe letrsia e shkruar prej B-ve t mdha, edhe i shkrimtarve t tjer t alfabetit latin, gjer tek De Rada. Megjithat, t gjith shkrimtart e vjetr t letrsis shqipe, deri tek De Rada nse i referohehemi periodizimit t Sabri Hamitit, prve faktit dokumentar, kurr nuk kan patur asfar roli ndikimi n nj kontekst shoqror, qoft edhe brenda pr brenda qarkut katolik. Dhe nse ksaj nuk ia arritn priftrinjt e ditur katolik, as ortodokst me Akademin e Voskopojs nuk shkuan m larg me theksin e tyre ndaj gjuhs greke. Pr udi, ndikim m t madh duket se kan patur bejtexhinjt me larmin e tematiks laike e, kryesisht, gjendjet ekstatike lirike t poezis s tyre n Shqiprin e mesme me bejtet, ka prcaktoi nj linj t pandrprer trashgimie me romancat dhe kngt lirike qytetare, deri von, anipse nuk qe ndonj model produktiv q ti printe kulturs s kultivuar shkrimore.
Madje dhe Jeronim De Rada, me t cilin fillon letrsia moderne shqipe (romantizmi), duket se ka qen m i muar prej romantikve t ekzaltuar europian, t cilt e mbulojn, me t drejt, me lvdata e komplimenta pr Miloosat (Lamartini, F. Mistral, A. D. Mysje, V. Hygo), sesa prej poetve shqiptar gati t nj kohe (Naimi, ajupi, Fishta, Mjeda). Por edhe kta t fundit ishin n pik t hallit, ngase misioni i tyre utilitar si rilindas krkonte tjetr gj: atyre u duhej ti ndrgjegjsonin bashkatdhetart e tyre se, s pari, ishin shqiptar dhe, s dyti, t jesh shqiptar sht nj fakt krenarie, e s treti, se gjuha shqipe nuk sht inferiore, por nj zonj dhe s mbrami, vetm pasi t jen mirkuptuar t gjitha kto t vrteta n vetdijen e secilit, do mund t shpresohej pr nj lexues hipotetik t veprs s tyre. Kjo e shpjegon se pse jan shkruar aq shum poezi mbi gjuhn shqipe nga poett tan t shekullit XIX. Megjithat, i gjith procesi letrar i shek XIX, ka patur nj zhvillim t ngadalt, pa arritur t ndikoj ndjeshm n ndonj vetdijsim pr identitet kulturor e as pr ndonj shkall komunikimi, ndryshe nga sa ka propaganduar ideologjia komuniste.
Ndr Rilindasit tan dhe, njkohsisht, ndr t gjith ideologt tan t hershm e t rinj, nuk ka patur deviz t identitetit shqiptar m t qart e m t sakt pr vetdijen shqiptare, sa sa vargu i Pashko Vass Mos shikoni kisha e xhamia, feja e shqiptarit asht shqyptaria, ka prkon me kulmin e vonuar t filozofis nacionaliste ksoane t Ballkanit, t prpunuar nga romantikt gjerman n t hyr t shek XIX e aspak jo prej revolucionit francez, si numron gabimisht historiografia e djeshme. Por ajme! edhe n kt rast, jehona e prndezur e lvizjeve t suksesshme nacionaliste, vinte si kofini pas t vjeli. Gjithsej, dobia e ktij pathosi ambivalent, prej nj intelektuali ambivalent - drejtuar nj kombi ambivalent, rizgjoi m s mbrami nj vetdije po ambivalente, e cila i mshonte, sipas rasave, her njrit element t prbashkt e her nj tjetri, karshi hapsirs kanosse t Tjetrit. Shqipria nj bashksi etnokulturore me struktur trenare (religjionet) dhe me nj identitet t vetm (gjuha), fillon t komunikoj pr her t par mesvedi vetm n dhjetvjearin e dyt t shtetit t saj t par, n kohn e Mbretnis. Iluministt shqiptar, idealistt e vrtet q jan rrekur pr t ndrtuar modelet ndrronjse t nj Shqiprie me nj profil kompakt, autentik e vetidentifikues, e kan par realizimin e mundshm t ksaj utopie kryesisht tek Gjuha Shqipe dhe kultura e ksaj gjuhe, tek krijimi i nj kulture dhe letrsie unike - ku t piktakohen t gjith elementet me tendenca centrifugale. Duke krkuar e synuar qendrzimin n nj identitet t fort gjuhsor e kulturor, inteligjencia shqiptare e fundit t shekullit XIX dhe ajo e gjysms s par t shek XX, gjakonin pr kah disiplinimi i kaosit dhe anarshis s faktorit kulturor e religjioz (tre qarqet), mendor, social e ideologjik (struktura etnopsikologjike e zakonore, klasore, pasionet politike); ata ishin edukatort e nj nacionaliteti t ri q do ti prezantohej bots si njsi etniko-shtetrore me struktur shpirtrore trenare, shumsi dhe identitet njhersh, ku piktakime fatlume t ndryshueshmrive do t ishin zhvillimi gradual dhe shprthyes i mikro dhe makro-njsive kulturore.
3.
T ashtuquajturit vite 30, jan vitet e sintezs s gjithkaje t krijuar m par n kulturn shqiptare. Qllimisht nuk po them letrsis, pasi letrsia, edhe pse zinte vendin qendror, tashm ishte vn nn kontekstin e prgjithshm t nj vlersimi e interpretimi kritiko-estetik, krahasues e klasifikues dhe gjllonte prfundimisht n suazn e shkencs s letrsis, duke prfshir pothuaj gjith llojshmrin e zhanreve deri tek publicistika dhe prkthimi me rrjetin e fuqishm e cilsor t botimeve, revistave, gazetave, almanakve, antologjive shkollore dhe folkloristiks, e cila prej botimeve npr revista, u botua n serin Visaret e Kombit. Ksisoj, krahas zhvillimit dhe fqinjsimit t zhanreve t tjera, lulzimit dhe hyrjes n sken t sprovave t para gjuhsore, antropologjike, filozofike, sociologjike, ekonomike, etj., letrsia filloi ta shoh veten tanim gjithnj e m ngusht me status e kontekst kulturologjik mbarshqiptar, ka dhe ishte ndrra e vrtet e intelektualve tan t kohs.
Kultura shqiptare kurr nuk e kishte par veten m t lirt, m pa komplekse, m autentike dhe m ndrruese e t gjall se n kto vite. Ky boom i vrtet aq premtues vinte duke u konsoliduar me kontributet prplot dashuri t intelektualve tan shkolluar jasht. Kurr nuk ka patur n historin kulturore shqiptare nj etje, mall, dashuri e prkushtim ndaj gjuhs shqipe dhe nocionit t paprlyem t fjals atdhe se sa n kto dekada shqetsimi t vrtet, pr t themeluar nj vetdije shqiptare reflektuese, racionale e vetkritike, nj ethe pr t pastruar vetdijen e shqiptarit nga ndryshku mendor, pr ta aftsuar at prball nj kahu tjetr civilizmi q sduhej t kish m gj t prbashkt me lngatn e mugtirs shekullore t lindjes.
Pikrisht n kt kontekst, duhet kundruar edhe pathosi kulturor - thn m sak - lvizja kulturore e viteve 30. Debatet dhe polemikat proverbiale t Konics, Fishts, Nolit, Merxhanit, Zavalanit, Krist Malokut, Koliqit, Kutelit, Bulks, S. Rizs, J. Rots, A. Pips etj., kishin n thelb t njjtin shqetsim: krkimin e shenjs. Edhe m t shquarit, tashm klasikt m t padiskutueshm t modernitetit ton letrar, Kuteli, Poradeci, Koliqi dhe Mekuli, jan vrtetimi m i mir i ksaj paradigme.
4.
Kur vshtrojm prpara, shohim rastsin. Kur shohim prapa kto rastsi bhen pr ne ligjsi! Dhe prandaj historiani sheh gjithnj vese ligjsi, sepse ai nuk mundet t shkruaj at histori e cila nuk ndodhi. Nga ky pikvshtrim, historia, n t vrtet, sht njra prej rrugve t mundshme. Rruga e realizuar sht n t njjtn koh humbja e rrugve t tjera. Gjith kohs dika prftojm - dhe gjith kohs dika humbim. docili hap prpara sht humbje... Dhe ja, ktu ndeshemi me domosdoshmrin e artit.
Nse citojm babain e semiotiks, Juri Llotmanin, Arti ... na jep aventurn e rrugve t paprfunduara, d.m th., t asaj q nuk ndodhi... Dhe historia e s pandodhurs sht madhshtore dhe shum e rndsishme. Arti sht prore mundsia pr t prjetuar t paprjetuarn, e kthimit prapa pr ta riluajtur dhe ribr srishmi. Arti sht prvoja e asaj q nuk ka ndodhur. Ose e asaj q do t ndodh.
Ajo ka ndodhi me boom-in kulturor t viteve 30, sht nj rastsi (e dikurshme) e shndrruar n ligjsin fatale t historis shqiptare. Gjith sa ndodhi m von, me natn komuniste dhe shkatrrimin e strukturs etnopsiqike, etnokulturore t shqiptarit - zhdukja, jo vetm e njerzve q inaguruan kohn e art t letrsis e kulturs ton, por edhe e shenjave q lan ata - dhe zvendsimi i ktyre shenjave me propagand, sllogane, rituale q gradualisht sillnin dezintegrimin e personalitetit dhe, m s mbrami, qethja e gjuhs shkurt, si rekrut dhe tredhja graduale si e jenierve - dftejn se prej fundi, prposh, thell e prthell vetdijes son plazmike, rron arketipi i pavetdijshm i vetshkatrrimit nacional deri n kufijt e fikjes. Periodiciteti me t cilin shfaqet n historin e shqiptarve ky vetshkatrrim, t bn prnjmend t dyshosh - mos vall n kodin ton duhet krkuar me ngulm e gjetur ai tumor i padukshm q jep therje e konvulse paralajmruese dhe ne nuk nuk jemi t ndjeshm? Mandej metastazat pllakosin mu n momentet m t paparashikueshme! Mos duhet t jemi m t ndjeshm ndaj zrit t Kasandrs dhe, nisur, s paku, nga prvoja aq e shumt e, poaq e hidhur e shkretimit total q solli gjysma e kuqe e shek XX ndr ne, ta shohim atdheun t lir tek gjuha dhe pandashm tek kultura e ksaj gjuhe?
5.
Kan kaluar mse 17 vjet prej se ligjrisht, thon, gjuha konsiderohet e pranguar. Megjithat, ajo q e krijon gjuhn, - vetdija gjuhsore me instrumentin e saj, krijuesin vazhdojn t jen po ato, t pranguara, t cunguara, t tredhura! Vetdija e kastrimit t prgjithshm gjuhsor mbetet po ajo q ka qen n vitin 1972: tentativat e saj i kapim leht, bie fjala, n prfshirjen e autorve shqiptar n programe msimore dhe politikn diskriminuese t teksteve shkollore e universitare ndaj tyre; ndr botime antologjish q prezantojn letrsin shqipe brenda e jasht vendit; n strategjin e izolimit hermetik t vlerave kulturore gjithshqiptare Shqipri-Kosov-Maqedoni-Diaspor dhe, s mbrami, n heshtjen dhe mosrehabilitimin ende t disa prej figurave m t fuqishme t letrsis son, q jan edhe njkohsisht mediume gjuhsore t shqipes. Por m e fort kjo tendenc e mbrojtjes s monopolit komunist mbi gjuhn, dshmohet qart n diskurset q zotrojn shtypin ton mediatik: sa her shtrohet nj diskurs i till, lejohet t shkruajn vetm ata q e mbrojn strategjin e 72-it dhe prjashtohen nga pjesmarrja n diskurs ata q i kundrvihen me argumente dhe logjik shkencore ktij karari t mbrapsht. Nuk sht hedhur drit mbi krdin e madhe q sht
me punn intelektuale t veprave t sekuestruara nga diktatura, - me dhjetra e dhjetra fjalor e gramatika t shqipes, t priftris katolike, sikundrse vazhdon manipulimi dhe deformimi i gjuhtarve tan si A. Xhuvani, Konica, S. Riza, E. abej, M. Camaj etj.
Jam i sigurt se strategjia q ndjekin sot institucionet dhe dhjetra mediume shtetrore e gjysmshtetrore, t fryra cit m cit nga po ato personazhe gjakatare t diktaturs, synojn q krimi i
ndaj gjuhs dhe letrsis, historis apo mendimit - thn m gjer - kulturs shqipe, jo vetm t mos kujtohet, jo vetm t mos merret n shqyrtim, porse t thellohet me t gjitha mjetet. E njjta paradigm veprimi si ka qen n pikun e enverizmit!
Triumfi i modelit ideologjik stalinist n Shqiprin e pas lufts s Dyt, e ndrpreu prfundimisht modelin e strukturimit trenar t shoqris shqiptare me pikpuqjen e vetme n identitet: kulturn shqiptare.
Ne do t na duhet nj pun e idealizm po aq, n mos m i vshtir se i intelektualve shqiptar n fillim t shek XX, pr tiu rikthyer vazhdimsis s projektit t tyre idealist, pikrisht duke ringritur e rivlersuar, pra, duke i mshuar ksaj tradite, duke e marr n kllapa periudhn komuniste 50-vjeare e duke u ndalur vese n tre-katr stacione t rndsishme, pr tu lidhur, mandej, me letrsin e pas viteve 90. Rimishrimi i kulturs s viteve 30 n kulturn dhe letrat e brezit t viteve 90, sht rigjetja e formuls. Ky sht mendimi im i ngulmt. Kshtusoj arti e letrsia shqiptare do t prjetonin historit e famshme t atyre q nuk ndodhn ose atyre q do t ndodhin. Kjo do t ishte e vetmja prspektiv zhbllokuese q rroket intuitivisht me vshtrim t kthjellt n kushtet q na sugjeron prvoja jon.
6.
Modeli komunikativ kulturor q dominoi pas Lufts s Dyt e deri n vitet 90, shkoi krejt n t prkundrt me utopin e idealistve rilindas dhe inteligjencien shqiptare t viteve 30-t. Kultura shqiptare u ndshkua pr t t ardhur keq pikrisht n momentin e boom-it kulturor, mu n pragun e shprthimit kur sapo hynte n komunikim me recepientin e saj. Prve dezintegrimit t vetdijes kombtare e kulturore, kjo periudh gjysmshekullore stalinizmi n Shqipri solli edhe nj t keqe t madhe: thuajsimin e prllogaritur nga gegnishtja dhe tradita letrare gege. Prsri, komunikimi kulturor brendashqiptar, prirej drejt nj izolacionizmi e racizmi t ri, tashm politik. Shkputja e komunikimit me traditn e begat t letrsis s shkruar n gegnisht, tash mund t quhet thuajse e pariparueshme, n nj koh kur t gjith nxnsit e studentt tan jan n gjendje t prfshijn n trut e tyre gjith hapsirn e gjuhve europiane, prve, natyrisht, gegnishtes. I gjith ky verbim i komunikimeve brendashqiptare e bri edhe m t mpiksur errsirn nga prerja e komunikimit t kulturs son me modelet dhe prvojat e huaja botrore: letrsia, filozofia, politologjia, artet e bukura dhe kinemaja, sociologjia apo estetika jon mbetn hermetikisht t izoluara. Arteve tona t t gjitha zhanreve u ka munguar dshprimisht gjat jeta artististike e europs - kultura europiane e shekullit XX - duke na thuajsuar prej tyre, duke na e ndaluar t jemi t nj gjaku e ndjenje me ta! Dhe kjo mendoj se ka qen apoteoza e fatalitetit.
Stalinizmi i tipit shqiptar e pasuroi historin e moskomunikimeve kulturore edhe me ndrprerjen e komunikimit me letrsin shqipe n Kosov, diskomunikim i cili sot na paraqitet n trajtn e Murit n mes, edhe pse nuk sht m gjall Enver Hoxha, edhe pse nuk ka m Milloshevi. Ndrkaq, ne nuk arrijm asnjher t kemi dije mbi librat q botohen n Kosov, mbi aktivitetet kulturore, mbi premierat, veprat shkencore, periodikt letrar apo t prditshmet politike. Por, po prballemi edhe me nj problem tjetr, kusuret e t cilit do ti vuaj dhe shkenca e letrsis. Prgjat ktij 17 vjeari, n Historin e Letrsis shqiptare nuk sht shtuar asgj e re. As npr auditoret e universiteteve tona. Brezi m i ri i shkrimtarve shqiptar t Kosovs, i prfshir n kt Histori t Letrsis Shqiptare, ka qen asokohe n brezin e 3035 vjearve, ndrkoh q mosha e tyre sot ka kapur 4045, apo 50 vje; sht rritur natyrshm korpusi i veprave dhe rndsia e pozicionimi brenda pr brenda letrsis. E njjta gj mund t thuhet pr klasikt e gjall, Ali Podrimjen me shok. E njjta gj konstatohet dhe n ngrirjen e evoluimeve procesuale n letrsin kndej murit. A sht kjo nj nga format e indiferencs, mosdashjes pr komunikim?
Me kt strategji t moskomunikimit qndrojn n kulturn ton jo vetm zhvillimet dhe dinamika kulturore n raport me gjysmn (Kosova, Maqedonia, Mali i Zi) q e gjenerojn kt kultur, por edhe brenda pr brenda Shqipris, sipas boshtit Qendr-Periferi. Kjo mnyr e braktisjes n gjendje natyrore t komunikimit, bhet truall i begat pr guerrile letrare pa asnj identitet t fort kulturor. Dhe n fakt kta zra t jerr spikasin n sfondin e pluhurnajs s vezuvit ton kulturor.
Tek ne gjallon akoma makina e ndryshkur e standardit letrar, e cila n munges t nj prtritjeje, sulmohet dhe ironizohet dhe, nse ajo nuk riaftsohet pr t shprehur gjith dinamikn e energjis s shqiptarve si nj komb n zgjim t madh, ajo do t bhet penges serioze n shprehjen e shpirtit dhe psiks kombtare.
S fundi, n Shqiprin postkomuniste, identiteti dhe shkalla e komunikimit rrezikojn, ashtu sikundrse jan t braktisura n gjendje natyrore, t glltiten nga format e prudshme t artit masiv globalist, gjerkur fytyra e brisht e ktij identiteti t tretet n detin e kokakolizmit, bluxhinsit dhe mekdonalizimit t prgjithshm. Ather, nuk ka pse shqetsohemi m pr komunikimin. Nuk kemi pse shqetsohemi pr shqetsimin: i vdekuri sht i qet, i vetmi q nuk prbn problem.
1.
Historia e kulturs s do populli mund t kundrohet nga dy pikvshtrime: s pari, si zhvillim imanent dhe, s dyti, si rezultat i ndikimit t jashtm (aberrativ).
Kjo ligjsi q e ofron kt mnyr arsyetimi (nse e pranojm), nuk e prjashton as kulturn shqiptare n t gjitha format dhe stadet e veta e, m s pari, kulturn shkrimore e parashkrimore, t cilave do tu referohemi.
N stadin parashkrimor t kulturs son, mund t hamendsojm vese hipotetikisht pr nj model t shenjave kulturore shqiptare, duke u bazuar tek burimet dhe gjeneza e folklorit, q prkon afrsisht me perndimin e Mesjets dhe pragun e pushtimit turk. Sistemi i rregullave q udhheq repertorin e tekstit t kulturs parashkrimore n kt stad, diktohet nga modeli i baladave q dominonin nga Veriu katolik (me qytete disi m t organizuara se n jug dhe q gjendeshin nn protektoratin e Republiks s Venedikut, si dshmojn dokumentat dhe statutet qytetare), por edhe nga baladat shqiptare me variantet e invariantet n trevat e Jugut ortodoks, reminishencat e t cilave i gjejm m t sistemuara n folklorin e vjetr arbresh.
Nj makro-njsi tjetr kulturore e ksaj periudhe nis t provokohet n Veri: bashk me pushtimet sllave t qyteteve e trevave shqiptare, rnies s statuteve, lindin formacionet e para q prcaktojn nj kod etik t ri dhe nj model sjelljeje tipike kalorsiake. Nis, m sakt, t konturohet Eposi i Kreshnikve, si kundrvnie e pastr ndaj hapsirs kanosse t Tjetrit (shkjaut). Kjo ka qen makrronjsia m e madhe kulturore-etnike parashkrimore, e cila pati nj evoluim, pasurim e jetgjatsi m t madhe n kulturn shqipe, duke e ruajtur kodin dhe etikn kalorsiake (si tek eposi bizantin Digenis Akritasi) me komunikim t pandrprer deri n Gegnin e poshtme (Kruj), madje deri n shekullin XX, pa llogaritur ndikimin e ktij modeli ndr shkrimtar shqiptar, si tek Fishta.
2.
Historia e gjuhs dhe historia e gjuhs letrare nuk mund t konsiderohen si disiplina t nj sistemi t vetm. Ato si rregull prfshihen zakonisht si pjest e nj shkence t prbashkt t gjuhsis historike.
Ndrkaq, historia e gjuhs letrare karakterizohet nga lidhja e pandrprer me individualitetet e veanta t shkrimtarve, si dhe nga karakteri shprthyes i procesit. Stadi shkrimor i kulturs shqiptare q nis me Buzukun, sht gjithsesi gjuh letrare. Po kshtu, dhe letrsia e shkruar prej B-ve t mdha, edhe i shkrimtarve t tjer t alfabetit latin, gjer tek De Rada. Megjithat, t gjith shkrimtart e vjetr t letrsis shqipe, deri tek De Rada nse i referohehemi periodizimit t Sabri Hamitit, prve faktit dokumentar, kurr nuk kan patur asfar roli ndikimi n nj kontekst shoqror, qoft edhe brenda pr brenda qarkut katolik. Dhe nse ksaj nuk ia arritn priftrinjt e ditur katolik, as ortodokst me Akademin e Voskopojs nuk shkuan m larg me theksin e tyre ndaj gjuhs greke. Pr udi, ndikim m t madh duket se kan patur bejtexhinjt me larmin e tematiks laike e, kryesisht, gjendjet ekstatike lirike t poezis s tyre n Shqiprin e mesme me bejtet, ka prcaktoi nj linj t pandrprer trashgimie me romancat dhe kngt lirike qytetare, deri von, anipse nuk qe ndonj model produktiv q ti printe kulturs s kultivuar shkrimore.
Madje dhe Jeronim De Rada, me t cilin fillon letrsia moderne shqipe (romantizmi), duket se ka qen m i muar prej romantikve t ekzaltuar europian, t cilt e mbulojn, me t drejt, me lvdata e komplimenta pr Miloosat (Lamartini, F. Mistral, A. D. Mysje, V. Hygo), sesa prej poetve shqiptar gati t nj kohe (Naimi, ajupi, Fishta, Mjeda). Por edhe kta t fundit ishin n pik t hallit, ngase misioni i tyre utilitar si rilindas krkonte tjetr gj: atyre u duhej ti ndrgjegjsonin bashkatdhetart e tyre se, s pari, ishin shqiptar dhe, s dyti, t jesh shqiptar sht nj fakt krenarie, e s treti, se gjuha shqipe nuk sht inferiore, por nj zonj dhe s mbrami, vetm pasi t jen mirkuptuar t gjitha kto t vrteta n vetdijen e secilit, do mund t shpresohej pr nj lexues hipotetik t veprs s tyre. Kjo e shpjegon se pse jan shkruar aq shum poezi mbi gjuhn shqipe nga poett tan t shekullit XIX. Megjithat, i gjith procesi letrar i shek XIX, ka patur nj zhvillim t ngadalt, pa arritur t ndikoj ndjeshm n ndonj vetdijsim pr identitet kulturor e as pr ndonj shkall komunikimi, ndryshe nga sa ka propaganduar ideologjia komuniste.
Ndr Rilindasit tan dhe, njkohsisht, ndr t gjith ideologt tan t hershm e t rinj, nuk ka patur deviz t identitetit shqiptar m t qart e m t sakt pr vetdijen shqiptare, sa sa vargu i Pashko Vass Mos shikoni kisha e xhamia, feja e shqiptarit asht shqyptaria, ka prkon me kulmin e vonuar t filozofis nacionaliste ksoane t Ballkanit, t prpunuar nga romantikt gjerman n t hyr t shek XIX e aspak jo prej revolucionit francez, si numron gabimisht historiografia e djeshme. Por ajme! edhe n kt rast, jehona e prndezur e lvizjeve t suksesshme nacionaliste, vinte si kofini pas t vjeli. Gjithsej, dobia e ktij pathosi ambivalent, prej nj intelektuali ambivalent - drejtuar nj kombi ambivalent, rizgjoi m s mbrami nj vetdije po ambivalente, e cila i mshonte, sipas rasave, her njrit element t prbashkt e her nj tjetri, karshi hapsirs kanosse t Tjetrit. Shqipria nj bashksi etnokulturore me struktur trenare (religjionet) dhe me nj identitet t vetm (gjuha), fillon t komunikoj pr her t par mesvedi vetm n dhjetvjearin e dyt t shtetit t saj t par, n kohn e Mbretnis. Iluministt shqiptar, idealistt e vrtet q jan rrekur pr t ndrtuar modelet ndrronjse t nj Shqiprie me nj profil kompakt, autentik e vetidentifikues, e kan par realizimin e mundshm t ksaj utopie kryesisht tek Gjuha Shqipe dhe kultura e ksaj gjuhe, tek krijimi i nj kulture dhe letrsie unike - ku t piktakohen t gjith elementet me tendenca centrifugale. Duke krkuar e synuar qendrzimin n nj identitet t fort gjuhsor e kulturor, inteligjencia shqiptare e fundit t shekullit XIX dhe ajo e gjysms s par t shek XX, gjakonin pr kah disiplinimi i kaosit dhe anarshis s faktorit kulturor e religjioz (tre qarqet), mendor, social e ideologjik (struktura etnopsikologjike e zakonore, klasore, pasionet politike); ata ishin edukatort e nj nacionaliteti t ri q do ti prezantohej bots si njsi etniko-shtetrore me struktur shpirtrore trenare, shumsi dhe identitet njhersh, ku piktakime fatlume t ndryshueshmrive do t ishin zhvillimi gradual dhe shprthyes i mikro dhe makro-njsive kulturore.
3.
T ashtuquajturit vite 30, jan vitet e sintezs s gjithkaje t krijuar m par n kulturn shqiptare. Qllimisht nuk po them letrsis, pasi letrsia, edhe pse zinte vendin qendror, tashm ishte vn nn kontekstin e prgjithshm t nj vlersimi e interpretimi kritiko-estetik, krahasues e klasifikues dhe gjllonte prfundimisht n suazn e shkencs s letrsis, duke prfshir pothuaj gjith llojshmrin e zhanreve deri tek publicistika dhe prkthimi me rrjetin e fuqishm e cilsor t botimeve, revistave, gazetave, almanakve, antologjive shkollore dhe folkloristiks, e cila prej botimeve npr revista, u botua n serin Visaret e Kombit. Ksisoj, krahas zhvillimit dhe fqinjsimit t zhanreve t tjera, lulzimit dhe hyrjes n sken t sprovave t para gjuhsore, antropologjike, filozofike, sociologjike, ekonomike, etj., letrsia filloi ta shoh veten tanim gjithnj e m ngusht me status e kontekst kulturologjik mbarshqiptar, ka dhe ishte ndrra e vrtet e intelektualve tan t kohs.
Kultura shqiptare kurr nuk e kishte par veten m t lirt, m pa komplekse, m autentike dhe m ndrruese e t gjall se n kto vite. Ky boom i vrtet aq premtues vinte duke u konsoliduar me kontributet prplot dashuri t intelektualve tan shkolluar jasht. Kurr nuk ka patur n historin kulturore shqiptare nj etje, mall, dashuri e prkushtim ndaj gjuhs shqipe dhe nocionit t paprlyem t fjals atdhe se sa n kto dekada shqetsimi t vrtet, pr t themeluar nj vetdije shqiptare reflektuese, racionale e vetkritike, nj ethe pr t pastruar vetdijen e shqiptarit nga ndryshku mendor, pr ta aftsuar at prball nj kahu tjetr civilizmi q sduhej t kish m gj t prbashkt me lngatn e mugtirs shekullore t lindjes.
Pikrisht n kt kontekst, duhet kundruar edhe pathosi kulturor - thn m sak - lvizja kulturore e viteve 30. Debatet dhe polemikat proverbiale t Konics, Fishts, Nolit, Merxhanit, Zavalanit, Krist Malokut, Koliqit, Kutelit, Bulks, S. Rizs, J. Rots, A. Pips etj., kishin n thelb t njjtin shqetsim: krkimin e shenjs. Edhe m t shquarit, tashm klasikt m t padiskutueshm t modernitetit ton letrar, Kuteli, Poradeci, Koliqi dhe Mekuli, jan vrtetimi m i mir i ksaj paradigme.
4.
Kur vshtrojm prpara, shohim rastsin. Kur shohim prapa kto rastsi bhen pr ne ligjsi! Dhe prandaj historiani sheh gjithnj vese ligjsi, sepse ai nuk mundet t shkruaj at histori e cila nuk ndodhi. Nga ky pikvshtrim, historia, n t vrtet, sht njra prej rrugve t mundshme. Rruga e realizuar sht n t njjtn koh humbja e rrugve t tjera. Gjith kohs dika prftojm - dhe gjith kohs dika humbim. docili hap prpara sht humbje... Dhe ja, ktu ndeshemi me domosdoshmrin e artit.
Nse citojm babain e semiotiks, Juri Llotmanin, Arti ... na jep aventurn e rrugve t paprfunduara, d.m th., t asaj q nuk ndodhi... Dhe historia e s pandodhurs sht madhshtore dhe shum e rndsishme. Arti sht prore mundsia pr t prjetuar t paprjetuarn, e kthimit prapa pr ta riluajtur dhe ribr srishmi. Arti sht prvoja e asaj q nuk ka ndodhur. Ose e asaj q do t ndodh.
Ajo ka ndodhi me boom-in kulturor t viteve 30, sht nj rastsi (e dikurshme) e shndrruar n ligjsin fatale t historis shqiptare. Gjith sa ndodhi m von, me natn komuniste dhe shkatrrimin e strukturs etnopsiqike, etnokulturore t shqiptarit - zhdukja, jo vetm e njerzve q inaguruan kohn e art t letrsis e kulturs ton, por edhe e shenjave q lan ata - dhe zvendsimi i ktyre shenjave me propagand, sllogane, rituale q gradualisht sillnin dezintegrimin e personalitetit dhe, m s mbrami, qethja e gjuhs shkurt, si rekrut dhe tredhja graduale si e jenierve - dftejn se prej fundi, prposh, thell e prthell vetdijes son plazmike, rron arketipi i pavetdijshm i vetshkatrrimit nacional deri n kufijt e fikjes. Periodiciteti me t cilin shfaqet n historin e shqiptarve ky vetshkatrrim, t bn prnjmend t dyshosh - mos vall n kodin ton duhet krkuar me ngulm e gjetur ai tumor i padukshm q jep therje e konvulse paralajmruese dhe ne nuk nuk jemi t ndjeshm? Mandej metastazat pllakosin mu n momentet m t paparashikueshme! Mos duhet t jemi m t ndjeshm ndaj zrit t Kasandrs dhe, nisur, s paku, nga prvoja aq e shumt e, poaq e hidhur e shkretimit total q solli gjysma e kuqe e shek XX ndr ne, ta shohim atdheun t lir tek gjuha dhe pandashm tek kultura e ksaj gjuhe?
5.
Kan kaluar mse 17 vjet prej se ligjrisht, thon, gjuha konsiderohet e pranguar. Megjithat, ajo q e krijon gjuhn, - vetdija gjuhsore me instrumentin e saj, krijuesin vazhdojn t jen po ato, t pranguara, t cunguara, t tredhura! Vetdija e kastrimit t prgjithshm gjuhsor mbetet po ajo q ka qen n vitin 1972: tentativat e saj i kapim leht, bie fjala, n prfshirjen e autorve shqiptar n programe msimore dhe politikn diskriminuese t teksteve shkollore e universitare ndaj tyre; ndr botime antologjish q prezantojn letrsin shqipe brenda e jasht vendit; n strategjin e izolimit hermetik t vlerave kulturore gjithshqiptare Shqipri-Kosov-Maqedoni-Diaspor dhe, s mbrami, n heshtjen dhe mosrehabilitimin ende t disa prej figurave m t fuqishme t letrsis son, q jan edhe njkohsisht mediume gjuhsore t shqipes. Por m e fort kjo tendenc e mbrojtjes s monopolit komunist mbi gjuhn, dshmohet qart n diskurset q zotrojn shtypin ton mediatik: sa her shtrohet nj diskurs i till, lejohet t shkruajn vetm ata q e mbrojn strategjin e 72-it dhe prjashtohen nga pjesmarrja n diskurs ata q i kundrvihen me argumente dhe logjik shkencore ktij karari t mbrapsht. Nuk sht hedhur drit mbi krdin e madhe q sht
me punn intelektuale t veprave t sekuestruara nga diktatura, - me dhjetra e dhjetra fjalor e gramatika t shqipes, t priftris katolike, sikundrse vazhdon manipulimi dhe deformimi i gjuhtarve tan si A. Xhuvani, Konica, S. Riza, E. abej, M. Camaj etj.
Jam i sigurt se strategjia q ndjekin sot institucionet dhe dhjetra mediume shtetrore e gjysmshtetrore, t fryra cit m cit nga po ato personazhe gjakatare t diktaturs, synojn q krimi i
ndaj gjuhs dhe letrsis, historis apo mendimit - thn m gjer - kulturs shqipe, jo vetm t mos kujtohet, jo vetm t mos merret n shqyrtim, porse t thellohet me t gjitha mjetet. E njjta paradigm veprimi si ka qen n pikun e enverizmit!
Triumfi i modelit ideologjik stalinist n Shqiprin e pas lufts s Dyt, e ndrpreu prfundimisht modelin e strukturimit trenar t shoqris shqiptare me pikpuqjen e vetme n identitet: kulturn shqiptare.
Ne do t na duhet nj pun e idealizm po aq, n mos m i vshtir se i intelektualve shqiptar n fillim t shek XX, pr tiu rikthyer vazhdimsis s projektit t tyre idealist, pikrisht duke ringritur e rivlersuar, pra, duke i mshuar ksaj tradite, duke e marr n kllapa periudhn komuniste 50-vjeare e duke u ndalur vese n tre-katr stacione t rndsishme, pr tu lidhur, mandej, me letrsin e pas viteve 90. Rimishrimi i kulturs s viteve 30 n kulturn dhe letrat e brezit t viteve 90, sht rigjetja e formuls. Ky sht mendimi im i ngulmt. Kshtusoj arti e letrsia shqiptare do t prjetonin historit e famshme t atyre q nuk ndodhn ose atyre q do t ndodhin. Kjo do t ishte e vetmja prspektiv zhbllokuese q rroket intuitivisht me vshtrim t kthjellt n kushtet q na sugjeron prvoja jon.
6.
Modeli komunikativ kulturor q dominoi pas Lufts s Dyt e deri n vitet 90, shkoi krejt n t prkundrt me utopin e idealistve rilindas dhe inteligjencien shqiptare t viteve 30-t. Kultura shqiptare u ndshkua pr t t ardhur keq pikrisht n momentin e boom-it kulturor, mu n pragun e shprthimit kur sapo hynte n komunikim me recepientin e saj. Prve dezintegrimit t vetdijes kombtare e kulturore, kjo periudh gjysmshekullore stalinizmi n Shqipri solli edhe nj t keqe t madhe: thuajsimin e prllogaritur nga gegnishtja dhe tradita letrare gege. Prsri, komunikimi kulturor brendashqiptar, prirej drejt nj izolacionizmi e racizmi t ri, tashm politik. Shkputja e komunikimit me traditn e begat t letrsis s shkruar n gegnisht, tash mund t quhet thuajse e pariparueshme, n nj koh kur t gjith nxnsit e studentt tan jan n gjendje t prfshijn n trut e tyre gjith hapsirn e gjuhve europiane, prve, natyrisht, gegnishtes. I gjith ky verbim i komunikimeve brendashqiptare e bri edhe m t mpiksur errsirn nga prerja e komunikimit t kulturs son me modelet dhe prvojat e huaja botrore: letrsia, filozofia, politologjia, artet e bukura dhe kinemaja, sociologjia apo estetika jon mbetn hermetikisht t izoluara. Arteve tona t t gjitha zhanreve u ka munguar dshprimisht gjat jeta artististike e europs - kultura europiane e shekullit XX - duke na thuajsuar prej tyre, duke na e ndaluar t jemi t nj gjaku e ndjenje me ta! Dhe kjo mendoj se ka qen apoteoza e fatalitetit.
Stalinizmi i tipit shqiptar e pasuroi historin e moskomunikimeve kulturore edhe me ndrprerjen e komunikimit me letrsin shqipe n Kosov, diskomunikim i cili sot na paraqitet n trajtn e Murit n mes, edhe pse nuk sht m gjall Enver Hoxha, edhe pse nuk ka m Milloshevi. Ndrkaq, ne nuk arrijm asnjher t kemi dije mbi librat q botohen n Kosov, mbi aktivitetet kulturore, mbi premierat, veprat shkencore, periodikt letrar apo t prditshmet politike. Por, po prballemi edhe me nj problem tjetr, kusuret e t cilit do ti vuaj dhe shkenca e letrsis. Prgjat ktij 17 vjeari, n Historin e Letrsis shqiptare nuk sht shtuar asgj e re. As npr auditoret e universiteteve tona. Brezi m i ri i shkrimtarve shqiptar t Kosovs, i prfshir n kt Histori t Letrsis Shqiptare, ka qen asokohe n brezin e 3035 vjearve, ndrkoh q mosha e tyre sot ka kapur 4045, apo 50 vje; sht rritur natyrshm korpusi i veprave dhe rndsia e pozicionimi brenda pr brenda letrsis. E njjta gj mund t thuhet pr klasikt e gjall, Ali Podrimjen me shok. E njjta gj konstatohet dhe n ngrirjen e evoluimeve procesuale n letrsin kndej murit. A sht kjo nj nga format e indiferencs, mosdashjes pr komunikim?
Me kt strategji t moskomunikimit qndrojn n kulturn ton jo vetm zhvillimet dhe dinamika kulturore n raport me gjysmn (Kosova, Maqedonia, Mali i Zi) q e gjenerojn kt kultur, por edhe brenda pr brenda Shqipris, sipas boshtit Qendr-Periferi. Kjo mnyr e braktisjes n gjendje natyrore t komunikimit, bhet truall i begat pr guerrile letrare pa asnj identitet t fort kulturor. Dhe n fakt kta zra t jerr spikasin n sfondin e pluhurnajs s vezuvit ton kulturor.
Tek ne gjallon akoma makina e ndryshkur e standardit letrar, e cila n munges t nj prtritjeje, sulmohet dhe ironizohet dhe, nse ajo nuk riaftsohet pr t shprehur gjith dinamikn e energjis s shqiptarve si nj komb n zgjim t madh, ajo do t bhet penges serioze n shprehjen e shpirtit dhe psiks kombtare.
S fundi, n Shqiprin postkomuniste, identiteti dhe shkalla e komunikimit rrezikojn, ashtu sikundrse jan t braktisura n gjendje natyrore, t glltiten nga format e prudshme t artit masiv globalist, gjerkur fytyra e brisht e ktij identiteti t tretet n detin e kokakolizmit, bluxhinsit dhe mekdonalizimit t prgjithshm. Ather, nuk ka pse shqetsohemi m pr komunikimin. Nuk kemi pse shqetsohemi pr shqetsimin: i vdekuri sht i qet, i vetmi q nuk prbn problem.