gjuhe e vjeter a gjuhe e plakur...

Instituti i Promovimit te Vlerave ne Gjuhen Shqipe drejtuar e themeluar prej shkrimtarit te veriut Primo Shllaku ne mes te dhjetorit pritet te organizoje nje konference shkencore per ceshtjen e gjuhes shqipe me logon e modernitetit te saj ne kete shekull. Konkretisht per dialektin e gegnishtes ne nje veshtrim gjallimi bilanci se ku ndodhet ne stadin e saj te tanishem sfidat per te ardhmen dhe rruget per ngritjen e kesaj koineje letrare si kthim prestigji te saj ne ligjerimin publik pervecse atij letrar

Instituti i Promovimit te Vlerave ne Gjuhen Shqipe drejtuar e themeluar prej shkrimtarit te veriut Primo Shllaku ne mes te dhjetorit pritet te organizoje nje konference shkencore per ceshtjen e gjuhes shqipe me logon e modernitetit te saj ne kete shekull. Konkretisht per dialektin e gegnishtes ne nje veshtrim gjallimi bilanci se ku ndodhet ne stadin e saj te tanishem sfidat per te ardhmen dhe rruget per ngritjen e kesaj koineje letrare si kthim prestigji te saj ne ligjerimin publik pervecse atij letrar.

Shllaku e zhvesh levozhgen e gegnishtes qofte permes kesaj bisede si nje deshmi lirie dhe ikje nga mendesite mbi dialektin. Arsyeja e entuziazmit lidhet sidomos me shkrimin e letersise prej brezit te ri por dhe ne problematiken e kohes permes leximit te autoreve ne shekuj qe kane shkruar ne gegnisht. Idete qe ngre Shllaku lidhen me gjallerimin e dialekteve gege e toske si pasuri e gjuhes se perbashket shqipe duke iu larguar standardit te lsquo72-shit si asgjesues tashme i njohur i pasurise gjuhesore ne nje ane ate te gegnishtes bashke me autore qe e shkruan e levruan letrat.

Diskutimi si duket do te jete nje zgjatim i ketij procesi se si do te shihet gegnishtja ne kete shekull si gjuhe e vjeter apo gjuhe e plakur Shllaku ka pergjigjen Gjuhtaret nuk jane vendimmarresit e gjuhes. Ata jane kodifikuesit e realiteteve gjuhsore dhe aspak preskriptivistet e saj sic ndodhi ne socializmin shqiptar te mbushun me preskriptivizma.

Lajmeroni se nga mesi i dhjetorit do kete nje konference per gegnishten qe e organizon Instituti i Promovimit te Vlerave ne Gjuhe Shqipe. Cila eshte arsyeja dhe ne ckontekst te kohes vjen kjo konference

Instituti yne e ka shpalle planin dhe programin e vet dhe pak a shum njifet prej publikut qe ka interes per ceshtje qe kane te bacircjne me gjuhen tone. Dy vjetet e fundit edhe koincidojne me ekzistencen e Institutit tone ka nji debat te ngjallun per gjuhen. Kete here vihet re se debate nuk ka prirjen per tu shue si flake kashte por kemi njilloj rritje te temperatures se pergjithshme rreth ktij argument.

Instituti yne ka fillue disa vezhgime modeste lidhe me inventarizimin e atyne te dhanave qe do ti duheshin cdo njeriu qe ne vetveten e vet nuk beson se gegnishtja u terhoq vete mbas ose edhe para kongresit 1972 sic pretendojne disa epigone te ktij kongresi dhe qe krejt se fundi e kane nxjerre edhe ket argument te ri dhe te pa ndigjuem ndonjihere macirc pare.

Konferenca do te bacircje njifare bilanci se ku ndodhet gegnishtja ne stadin e saj te tashem sfidat e saj per te ardhmen dhe rruget per ringritjen e ksaj koineacuteje letrare si dhe kthimin e plote te prestigjit te saj si ligjerim edhe publik pervecse letrar.

Gegnishtja kthehet ne aktualitet per shkaqe te mbrendshme por edhe jashtaligjirimore sepse ndryshimet e periudhes mbas ramjes se diktatures kane krijue kushte te reja te favorshme per popullsine natyrale gegfolese si dhe per zgjanimin e arealit shqipfoles ne pergjithesi.

Cilet do te jene referuesit e kesaj konference me cfare problematikash do te perballen

Referuesit do te jene njerz te Institutit antare te tij dhe drejtues te departamenteve ktu ne Tirane dhe nga Prishtina. Kemi ftue edhe nga jashte shteti studiues te huej te cilet presim qe te konfirmojne ardhjen dhe temen e kumteses. Gjithashtu jemi te sigurte qe studiues te njoftun te botes sone filologjike do te jene te pranishem simbas pohimit qe ata i kane bacirc fteses sone paraprake.

Problematikat do te jene te ndryshme. Disa thjesht gjuhesore disa te tjera letrare disa te perzieme por edhe juridike e politologjike qe kane te bacircjne me kuadrin e Europes se Bashkueme dhe theksat mbi regjionalizimin e kulturave si parandalim i nacionalizmave dhe hegjemonizmave te cdo lloji.

Ne kete konference jane te thirrun shume letrare te cilet shkruejne lirisht dhe spontanisht ne koineacute-ne gege. Gjuha letrare acircsht veper e letrareve sic e thote edhe epiteti i ktij termi. Gjuhtaret nuk jane vendimmarresit e gjuhes. Ata jane kodifikuesit e realiteteve gjuhsore dhe aspak preskriptivistet e saj sic ndodhi ne socializmin shqiptar te mbushun me preskriptivizma.

Ceshtjet e trajtuara do mbajne vetem anen e gegnishtes eshte ky nje rreth vicioz qe mund te rrezikoje ta beje nje dialekt te dobet

Tema dhe logoja e konferences e thone kjarte se cili acircsht strumbullari i ksaj konference. Sinqerisht qe jemi te merakosun por edhe te perkushtuem per gegnishten e cila psoi nji goditje te forte poshte belit nga praktikat dinake te Kongresit 1972. Sot acircsht krejt e dukshme se lufta kunder gegnishtes ka qene informale dhe se ne asnjenin prej akteve zyrtare qe njofim askund nuk thuhet as shprehimisht as terthorazi se gegnishtja duhet te shkoje ne magazinen e rikuperos e aq macirc pak qe te shkonte ne vorr sic ndodhi pa asnji nuance metaforike.

Sotpersot mbrendza gjuhes shqipe gegnishtja acircsht e dobta e madhe dhe e smunda e madhe. Ajo ka nevoje per vemendje dhe per ringritje. Dalja e Kosoves si vend Sovran dhe debatet e ndezuna atje e kane rrite peshen e gegfolesve ne arealin shqiptar. Ndryshimi i kushteve dhe rishikimi i thelle i trashigimise komuniste ne te dy shtetet tona nuk mund ta lente jashte axhende edhe gjuhen. Dhe kjo axhende ngadale por qendrueshem po merr frekuencen e axhendes se perditshme. Clirimi i gegnishtes per kete jemi te bindun do te rilancoje edhe tosknishten si dhe fenomenet kolaterale te afrimit natyral dhe shkalle-shkalle te ktyne dy kryedialekteve. Pa nji shkrimje normale dhe konsensuale te kryeme prej vete usus-it do te kemi gjithmone nji shqipe me trup hemiplegjik pra gjysme te paralizuem.

Gegnishtja u godit u dobsue por reflekset e saj imunitare dhe mbijetesore te fitueme historikisht ne rrethana analoge me ato qe prodhoi nen banak kongresi 1972 u rishfaqen per ta mprojte dhe per ta nxjerre ne vahet e reja te historise se saj. Gegnishtja e mbijetoi stinen skorbutike te realizmit socialist dhe doli matane me autore te ndritshem ne gjuhe fryme dhe shestime letrare. Vitaliteti i saj acircsht nji mrekulli e vete kultures sone kombtare e cila e ruen qenien e vet dhe gjen shtigje te habitshme mbijetese.

Ne mendimet tuaja shpesh gjejme nje klithme qe diskursi per kete ceshtje mbetet pa pergjigje cfare kerkoni konkretisht prej shoqerise civile ne raport me ceshtje te tilla si gjuha dialekti kulturahellip

Po acircsht krejt e vertete. Shoqnia shqiptare acircsht ende e topitun dhe shum problem te saj nuk po i perballon me shpirtin e ri te epokes. Kjo topitje ka arsye psiko-historike te rranjosuna dhe dalja prej sindromash do ende kohe. Problem i gjuhes ndoshta acircsht nji problem macirc i ndieshem dhe vjen here mbas here ne aktualitet ku prej konjukturash ku prej presionit te vete atij mbi nji psike shoqnore perhere e macirc te ndricueme prej idealesh dhe hapsinash lirie.

Na ne konference kemi ftue edhe njerz qe jane te prononcuem haptazi dhe prerazi kunder gegnishtes dhe hapjes se standardit. Kuptohet qac kta njerz nuk na duken shum simpatike por na nuk i konsiderojme si anmiq te kurrkujt dhe te kurrgjacircje. Ata jane thjesht bartes te nji mendsie te kohes se tyne te hypjes ne karriere dhe qe per fat te keq nuk kane asnji shans per ta rishikue veten e idet edhe pse ka kalue kaq shum uje nen ure. E shofim si fatkeqsi qe dikush nuk mund ta mbaje te nalte turgorin e ideve te veta dhe te kete mendue njihere e mire. Due me thane se me gjithe vigmen e madhe qe ngrihet edhe prej njerzish pa formim shkencor filologjik edhe prej atyne qe e kane e bile te atestuem nder nivelet macirc te nalta dhe prej shkollash te vendit establishment konservator rreth kongresit 1972 e ruen kompaktsine e vet permes nji heshtjeje stoike e cila acircsht e zorshme te deshifrohet nese acircsht lodhje a shterrim argumentesh apo thjesht percmim dhe shperfillje. Une do te deshiroja qe te ishte e para sepse ajo ua len te paprekun prestigjin dhe nderin intelektual si pedagoge e njerz mendues. Poqese acircsht mandej kjo e dyta une thjesht do ti kujtoja se na kemi qene studentet e tyne dhe se ata persembari duhet te kene andrrue qysh kur ishim ne banka para tyne ti conim punet macirc perpara nepermjet te menduemit ndryshe. Asnji mprej atyne qe i kontestojne idete dhe mendimet e tyne nuk ka ardhe prej hane. Na jemi rrite me ta e prej tyne dhe sapo u bacirc e mundun na u distancuem prej tyne sepse sikurse ata kemi dhe duem me mprojte ndershmenine tone intelektuale si dhe variantin tone te se vertetes. Ata nuk e kane monopolin e se vertetes as na nuk kemi mbi vete denimin e pranimit ne heshtje. Jemi banore te te njajtit atdhe dhe kemi detyra te njajta ndaj se ardhmes. Ejani u themi te gjejme te ardhmen ne veprimet tona te sotme. E ardhmja qe projektuen ata sot nuk na ushqen macirc.

Ju drejtoni prej 2 vitesh jeni themelues i Institutit te Promovimit te Vlerave ne Gjuhe Shqipe keni kryer aktivitete promovuese. A mund te na thoni ndoshta nje lloj statistike tek keta autore a ka ndodhur procesi i lirise krijuese shkrimtari ne gjuhe qe do te thote ikje prej standardit

Na promovojme te rij dhe jo vetem. Nji pjese e te rijve qe shkruejne perplasen me nji realitet te okupuem prej nji brecirczi ose brecirczash paraardhes. Te na nuk po ndodh ne letersi kalimi e zavendsimi i bute i brecirczave. Te rijte pergjithsisht shkruejne e krijojne por ndjehen jashte sistemit nuk perkrahen nuk perfillen e deri perbuzen. Instituti yne ka marre persiper promovimin e te rijve dhe te produktit macirc te drojtun artistik. Pra na promovojme dhe ofrojme asistence profesionale letrare per te gjithe ata qe i trokasin deres sone.Te gjitheve pa perjashtim gegshkrues dhe standardshkrues. Bile autoret e ekspresionit toske jane promovue macirc me shumise sepse ashtu ka qellue prumja e veprave.

Problemi themelor i gjuhes mbetet shkolla shkrimtaret gege e toske qe kane shkruar ne dialekt detyrimisht duket sikur te cojne ne debatin gjuhe e vjeter a gjuhe e plakur...

Po keni plotsisht te drejte. Shkolla po e nxjerr macirc ne pah se askush problemin e gjuhes tek na si dhe veprimin perjashtues se kultures se standardit ndaj trashigimise sone letrare te vjeter macirc te re dhe aktuale do te thoja me plot gojen. Na qe japim msim ne shkolla te nalta e kuptojme se sa e rrezikueme dhe sa trashe po e precirct sopata permesi letrat tona macirc te mira te trashigimise dhe jo vete. Studentet nuk e kuptojne dhe kur nuk kuptojne nuk e duen. Ka nji indiference te madhe ndaj cka duhet te bacircjme qe te mos na vdese per shkaqe gjuhe trashigimia. Diktat i standardit po e hershon plakjen dhe motnimin e trashigimise. Ajo qe mund te ndodhte ndoshta per 200 vjet per shkak te standardit me siguri po matet me ndodhe per nji te katerten e ksaj kohe. Kjo acircsht tragjike dhe ne te gjitha thirrjet qe u kam drejtue te dishemve te ksaj fushe kam marr si pergjigje heshtjen macirc zemergure. Ky fakt ka element te nji tragjedie me spektatore te pergjumun te sklerotizuem ose qe bacircjne kinse flejne. Kultura neoshqiptare dhetohet me kalendar nji here ne cdo gjysme shekulli. Asnji formule a model standardi nuk acircsht miratue me koston e suprimimit te letersise se vet macirc te mire sic po ngulmohet me ndodhe te na.

Kthehemi ne zanafille te ketij debati mbi gegnishten eshte nje kontribut i gjate i juaji personalisht ne kete fushe dhe tani institucionalisht. Eumlshte nje ceshtje qe shume i mban te heshtur nderkohe qe eshte thyer cdo mendesi. Ne cdrejtim mendoni se jep kontribut kjo konference

Nuk e di nese kjo pune lidhet me kontributet e mia personale sepse ne stadin e sotem ky diskutim nuk mund te jete as shqetsim personal as dobi personale e aq macirc pak kontribut personal. Ne kete ceshtje jane rropate te imponohen dhe te krijojne hapsina gjuhtare te mirefillte i Ledi Shamku-Shkreli Gazmend Berlajolli Prishtine Agron Tufa David Luka prof. Bahri Beci prof. David Luka dr. Ardian Ndreca David Gazulli Marian Shestani etj. Konferenca ka pretendimin e ngritjes se problermit te gegnishtes si fakt real aktual paralelisht funksional me standardin. Na synojme ta emancipojme gegnishten ti kthejme asaj prestigjin ligjerimor e shkrimor si dhe ti japim asaj nji shtymje para tue fillue me nismen per nji doracak qe do ta normonte gegnishten dhe do ta unifikonte. Pastaj ambicie jona acircsht qe ajo te shpallet pasuni kombtare dhe te vijne kshtu ekuilibrat e prishun kulturore qe aq ngusht jane te lidhun edhe me psikosintezen e shqiptareve.