KOMENT – Gjysmë shekulli marrëdhënie konfliktuale amerikano-iraniane
PARIS, 6 shkurt /ATSH-AFP/ – Irani dhe Shtetet e Bashkuara, që kanë planifikuar të takohen sot në Oman për bisedime, kanë pasur një marrëdhënie konfliktuale që nga Revolucioni Islamik i vitit 1979 dhe kriza e pengjeve në ambasadën amerikane në Teheran.
– Kriza e pengjeve në ambasadë –
Më 4 nëntor 1979, shtatë muaj pas shpalljes së Republikës Islamike të Iranit, studentët islamikë sulmuan ambasadën, duke kërkuar ekstradimin e ish-shahut, Mohammad Reza Pahlavi, i cili ishte rrëzuar pas muajsh protestash dhe po merrte trajtim mjekësor në Shtetet e Bashkuara.
Pesëdhjetë e dy diplomatë dhe punonjës u mbajtën peng për 444 ditë, me rreth 10 të tjerë të liruar gjatë muajve në vijim për arsye humanitare.
Në prill të vitit 1980, Uashingtoni ndërpreu marrëdhëniet diplomatike dhe vendosi një embargo tregtare, nëntë muaj para lirimit të pengjeve të fundit më 20 janar 1981.
– “Boshti i së Keqes” –
Më 30 prill 1995, Uashingtoni njoftoi një embargo totale tregtare dhe financiare kundër Iranit, të cilin presidenti Bill Clinton e akuzoi për mbështetje të terrorizmit.
Sanksionet u vendosën më pas ndaj kompanive që investonin në sektorët iranianë të naftës dhe gazit.
Në vitin 2002, presidenti George W. Bush e vendosi Iranin midis tre vendeve që formonin një “bosht të së keqes” që mbështeste “terrorizmin”, së bashku me Irakun dhe Korenë e Veriut.
Në vitin 2019, Uashingtoni shtoi Trupat e Gardës Revolucionare Islamike (IRGC), ushtrinë ideologjike të Republikës Islamike, në listën e saj të “organizatave të huaja terroriste”.
– Trump denoncon marrëveshjen bërthamore –
Zbulimet në fillim të viteve 2000 në lidhje me vendet sekrete bërthamore ngritën shqetësime në Perëndim, i cili dyshonte se Irani po kërkonte të zhvillonte armë bërthamore.
Agjencia Ndërkombëtare e Energjisë Atomike (IAEA), organi mbikëqyrës bërthamor i OKB-së, më pas raportoi, në një raport kyç të vitit 2011, informacione “të besueshme” që tregonin se Irani kishte kryer aktivitete të lidhura me zhvillimin e një pajisjeje shpërthyese bërthamore, si pjesë e një “programi të strukturuar” para vitit 2003.
Në vitin 2005, presidenti iranian Mahmoud Ahmadinejad rifilloi pasurimin e uraniumit, me Teheranin që pretendonte se po zhvillonte teknologji bërthamore për qëllime civile.
Dhjetë vjet më vonë, më 14 korrik 2015, Teherani dhe gjashtë fuqi të mëdha (Kina, Franca, Rusia, Gjermania, Mbretëria e Bashkuar dhe Shtetet e Bashkuara) arritën një marrëveshje në Vjenë që synonte parandalimin e Iranit nga blerja e armëve bërthamore, në këmbim të lehtësimit të sanksioneve ndërkombëtare.
Pakti u ratifikua nga OKB në tetor të të njëjtit vit.
Megjithatë, më 8 maj 2018, gjatë mandatit të tij të parë, Donald Trump njoftoi tërheqjen e njëanshme të Shteteve të Bashkuara nga ky pakt, e ndjekur nga rivendosja e sanksioneve, duke prekur veçanërisht sektorët e naftës dhe financiarë.
Një vit më vonë, Irani filloi të shpërfillte disa nga angazhimet e tij.
Ndërsa përpjekjet e mëvonshme diplomatike ndërkombëtare rezultuan të pasuksesshme, sanksionet e OKB-së u rivendosën më 28 shtator 2025, me kërkesë të Francës, Mbretërisë së Bashkuar dhe Gjermanisë, të cilat dënuan shkeljen e angazhimeve të Iranit.
Marrëveshja e vitit 2015 skadon zyrtarisht muajin pasardhës.
– Vritet gjenerali Soleimani –
Më 3 janar 2020, gjenerali iranian Qassem Soleimani, arkitekti i strategjisë së Iranit në Lindjen e Mesme, u vra në një sulm me dron amerikan në Bagdad.
Donald Trump pohoi se Soleimani, të cilin e quajti “terroristi numër një në botë”, po planifikonte sulme “të menjëhershme” kundër diplomatëve dhe personelit ushtarak amerikan.
Në hakmarrje, Irani nisi raketa disa ditë më vonë kundër bazave që strehonin trupa amerikane në Irak.
– Sulmet amerikane –
Duke ndërhyrë shkurtimisht gjatë një lufte 12-ditore midis Izraelit dhe Iranit, Shtetet e Bashkuara nisën sulme më 21 qershor 2025, kundër tre vendeve kryesore bërthamore iraniane.
Donald Trump pretendoi se vendet ishin “asgjësuar”, por shkalla e saktë e dëmit nuk dihej.
– Trupa në Gji –
Donald Trump kërcënoi vazhdimisht se do të godiste Iranin në përgjigje të shtypjes së përgjakshme nga autoritetet ndaj një lëvizjeje të gjerë proteste që filloi në fund të dhjetorit 2025.
Ai dërgoi trupa në Gji, me mbërritjen në fund të janarit të aeroplanmbajtëses ”Abraham Lincoln” dhe eskortës së saj.
Në të njëjtën kohë, Uashingtoni po e shtyn Iranin të negociojë një marrëveshje.
Teherani dëshiron që diskutimet të mbeten të kufizuara në çështjen bërthamore, ndërsa Uashingtoni dëshiron që ato të zgjerohen për të përfshirë, ndër të tjera, raketat balistike të armikut të tij./ a.jor.