2 Prilli në sytë e një dëshmitari okular: Ish-deputeti rrëfen prapaskenat dhe dyshimet për ndërhyrje të huaja

Në një intervistë me tone të sinqerta e shpeshherë tronditëse, një ish-deputet i Partisë së Punës dhe më pas drejtues i Partisë Socialiste në Shkodër, ka hedhur dritë mbi ngjarjet tragjike të 2 prillit 1991, duke ofruar një dëshmi të rrallë dhe të pazakontë për publikun shqiptar.

Pavarësisht se ka pasur një karrierë të gjatë në diplomaci dhe industri, jo në punët partiake, Shaqir Vukaj u vendos në krye të komitetit organizator të Partisë Socialiste në Shkodër menjëherë pas masakrës së 2 Prillit, përmes një propozimi që ai e pranoi me kushtin që “Shkodrës i duhej një djalë i Shkodrës”. Ky angazhim erdhi në një moment kur të gjitha strukturat partiake lokale ishin shkrirë dhe kërkohej një riorganizim me fytyra të reja e mendësi të re.

Duke folur në “Nazarko Podcast” në RTSH për protestën e përgjakshme të asaj dite, ai rrëfen me bindje: “2 Prilli nuk ishte spontan. Ishte i organizuar një ditë përpara.” Sipas tij, nxënësit e shkollës “Jordan Misja” ishin në shesh që në orën 07:30, diçka që tregon për një lëvizje të mirëplanifikuar. Madje, ai tregon për një detaj me rëndësi: grupi xhirues jugosllav kishte qenë në Shkodër që prej disa ditësh dhe kishte regjistruar ngjarjet që në nisje të protestës, përpara se kamerat shqiptare të mbërrinin.

“Ata ishin në dijeni që më parë,” thotë ai, duke lënë të kuptohet për një rol të shërbimeve të huaja. Megjithatë, nuk jep prova të drejtpërdrejta për përfshirje aktive të shërbimeve jugosllave në organizimin e dhunës, por nënvizon interesin e vazhdueshëm të tyre për zonat kufitare që nga vitet ’40.

Ai tregon se edhe qendra në Tiranë mund të ketë pasur “fije që lëviznin” drejt Shkodrës, ndonëse nuk përmend emra. “Unë jam i bindur që ngjarja ishte e organizuar,” thekson ai, duke hedhur dritë mbi një nga episodet më të errëta të tranzicionit shqiptar.

Për sa i përket përdorimit të armëve nga protestuesit, ai shprehet i sigurt se armë qarkullonin lirshëm në Shkodër që më parë dhe madje qëllime të drejtpërdrejta nga protestuesit ekzistonin: “Në pazar shitej një pistoletë me shtatë-tetë fishekë pa shumë zhurmë.”

Sipas tij, vrasja e Arben Brocit – simbolit të atij përgjakje – mbetet një mister: “Nuk u zbulua kurrë me çfarë arme u vra. Analizat treguan se nuk u qëllua nga armët e policisë. Por familjarët nuk pranuan autopsinë.”

Ai ndalet edhe te një tjetër viktimë, Nazmi Kryeziu, i cili sipas dëshmisë së një deputeti të kohës, është qëlluar “nga turma, me një plumb nga mbrapa”.

“Janë vrasje që kanë mbetur enigmë. Drejtësia nuk i hapi kurrë,” shton ai me një ton zhgënjimi, duke kritikuar edhe mungesën e vullnetit për hetime të mëvonshme, madje edhe në periudha kur në pushtet ishin socialistët.

Në fund, ai nuk lë vend për dilemë: Shkodra, qyteti i ndëshkuar historikisht, u zgjodh si skenë për dhunën. Ishte simbolike, një qytet që “kishte fituar demokracia”, por ku shpërtheu gjaku. Dhe rrëfimi i tij, përtej bindjeve politike, mbetet një thirrje për të zbardhur të vërtetat ende të fshehura pas perdeve të historisë.

Ky lajm është i bazuar në dëshminë e një aktori politik të asaj kohe dhe duhet të trajtohet si një kontribut në kuptimin më të thellë të historisë së afërt shqiptare. Zbardhja e plotë e ngjarjeve të 2 prillit mbetet një detyrë ende e hapur për drejtësinë dhe shoqërinë shqiptare.

“2 Prilli nuk ishte spontan”

Në një rrëfim të sinqertë dhe të detajuar për rrethanat dramatike të 2 Prillit 1991 në Shkodër, një prej dëshmitarëve kryesorë të kohës, ish-diplomat dhe deputet i Partisë së Punës në zgjedhjet e marsit të atij viti, hedh dritë mbi prapaskenat e protestës së famshme, të përgjakshme, që tronditi opinionin publik dhe që edhe sot mbetet një nga ngjarjet më të paqartësuara të tranzicionit shqiptar.

I pyetur nëse kishte pasur përfshirje të tij në drejtimin e Partisë Socialiste, ai mohon prerë: “Unë nuk jam marrë asnjëherë me punë partie. Kam punuar në prodhim dhe në diplomaci. Në Shkodër, pas 2 Prillit, pas shkarkimit të strukturave drejtuese të PPSH-së, u krijua një komitet organizator. Më propozuan të isha kryetar dhe pranova me një kusht: unë nuk jam njeri i partisë, por pranoj përkohësisht, për hir të qytetit dhe stabilitetit.”

Ai thekson se pikërisht profili i tij, i një teknokrati lokal, e bëri figurë të pranueshme në një moment tensioni të lartë social dhe politik. Në konferencën e riorganizimit, u zgjodh kryetar i PS-së në Shkodër.

Një 2 Prill i përgatitur

Por pjesa më e rëndësishme e rrëfimit lidhet me ngjarjet e 2 Prillit. “Nuk ishte spontane,” thotë ai me bindje. “Unë kam qenë dëshmitar okular. Zyra ime ndodhej përballë Komitetit të Partisë, aty ku sot është Bashkia. Në orën 07:30 nxënës të shkollës ‘Jordan Misja’ ishin përpara Komitetit – një distancë që kërkon të paktën 20 minuta në këmbë. Kjo tregon se gjithçka ishte organizuar më parë.”

Sipas tij, pjesëmarrja e hershme e grupeve të organizuara dhe prania e kamerave të televizionit shtetëror jugosllav në Shkodër ditë përpara ngjarjeve, e bëjnë të vështirë të besohet se gjithçka ndodhi si një shpërthim spontan qytetar. “Grupi i xhirimit jugosllav ka filmuar ngjarjen nga fillimi në fund. Televizioni shqiptar mbërriti vetëm pasdite, kur digjeshin mbeturina. Jugosllavët ishin aty me ditë.”

Ai lë të nënkuptohet se interesat e jashtme nuk munguan, edhe pse nuk ka prova për një rol të drejtpërdrejtë: “Që nga viti 1948, shërbimet jugosllave kanë qenë aktive në Shkodër. Në këtë rast s’kam fakte, por është e logjikshme të mendohet për përfshirje të tyre.”

“Protesta kishte për qëllim destabilizimin”

Zgjedhja e Shkodrës si epiqendër e ngjarjes nuk është e rastësishme sipas tij. “Shkodra ishte qyteti më antikomunist në vend. Kishte një histori përndjekjesh që nga paslufta. Kjo ishte e vetmja zonë ku Partia Demokratike kishte fituar bindshëm – 16 nga 19 mandate.”

Sipas dëshmisë së tij, vetë Pjetër Arbnori kishte bërë thirrje për qetësi një natë më parë. Por “fije” të tjera, sipas tij, kishin nxitur përshkallëzimin: “Ishte një kombinim ndikimesh – nga jashtë, por edhe nga qendra. Ata që s’e pranonin humbjen politike e përshkallëzuan situatën.”

Vrasjet, armët dhe pikëpyetjet

Për vrasjen e Arben Brocit, ai shprehet i rezervuar: “Është vrarë në 8:30. Komisioni hetimor arriti në përfundimin se nuk është vrarë nga armët e policisë, por nuk u bë autopsia. Familja ose institucionet nuk lejuan. Ka mbetur e paqartë.”

Ai rrëfen edhe për vdekjen e Nazmi Kryeziut, që sipas tij nuk ishte pjesëmarrës në protestë, por u qëllua nga turma, nga pas, ndërsa ishte me vajzën. “Ma ka thënë një deputet i PD-së, që ishte me të. Plumb nga turma, nga mbrapa. Enigmë.”

Sipas tij, armë qarkullonin lirshëm në Shkodër në atë kohë: “Në pazar shiteshin pistoleta me fishekë. Kishte armë në duart e civilëve. Unë e kam thënë, është qëlluar edhe nga demonstruesit. Por nëse armët e përdorura ishin të policisë? Nga pesë armë të zyrtarëve të Komitetit të Partisë nuk rezultoi të ishte qëlluar me asnjërën.”

Pse nuk u rihap dosja?

Edhe pas ardhjes në pushtet të Partisë Socialiste pas vitit 1997, sipas tij, dosja e 2 Prillit nuk u rihap. “Për çfarë drejtësie flasim?” pyet ai me ironi të heshtur.

Në fund, rrëfimi i këtij dëshmitari të drejtpërdrejtë mbetet i mbushur me pyetje pa përgjigje, me bindje të forta, por edhe me të panjohura të shumta. Ajo që duket e qartë është se 2 Prilli nuk ishte thjesht një shpërthim popullor, por një nyje historike ku u përplasën politika e brendshme, ndikimet e jashtme dhe dhuna që shënoi fillimin e dhimbshëm të demokracisë shqiptare.

Nëse do të dëshiroje këtë tekst në formë artikulli me titull, nën-titull dhe paragraf hyrës për botim në një media të caktuar, më thuaj – e përpunojmë për stil editorial të një gazete, reviste apo portali konkret.

/rtsh.al/