A ekziston nj shtje Trebeshina?
Ai q shkruante si i thonte shpirti pa pyetur pr pasojat, larg shgarravitjeve letrare t kohs; me nj guxim politik prej intelektuali q plotsohej me guximin artistik t shkrimtarit, mungonte n Panairin e 9-t t Librit.
Ndr 100 Shtpi Botuese pjesmarrse n Panairin e Tirans vetm dy prej tyre dukej se i kishin kushtuar nj vmendje minimale ktij autori q nj pjes t madhe t veprs s tij vijon ende ta ket dorshkrim.
Kasm Trebeshina, jo vetm nn tuteln komuniste me t ciln nuk u pajtua aspak, por edhe sot kur stenda e letrsis sht e hapur (edhe pr poett 16-vjecar), mbetet n raporte t vshtira me botuesit, saq kemi frik se ka mbetur ende i pakuptuar apo i palexuar nga letrsidashsit.
70 vjet krijimtari e tij duket se sht pak pr t bindur botuesit q ta konsiderojn Trebeshinn. Vepra e tij q ka filluar t shkruhet q n vitet 40, t habit pr fuqin realiste dhe epizmin e brendshm, elementt psikologjik, vashdimsin historike q u bn brezave dhe morin e madhe t prplasjeve, konfliktualiteve q i ndodhin njeriut t gjor shqiptar.
***
Tek Odin Mondvalsen kur nj nga oficert e Sigurimit t shtetit i thot Odinit se do t'i rrjep lkurn, ai i prgjigjet: Shum keq, me sa di un lkura e njerzve nuk sht e mir pr kpuc...". Sic duket lkura e regjur e Trebeshins ju vjen e ashpr botuesve apo njerzve t kulturs. N nj letrsi q duket se politika ende i prcakton fatin, Trebeshina duket se nuk ka gjetur vend. Hierarkia e molepsur e vlerave duket se e ka mbuluar me heshtje kt shkrimtar, zri i t cilit vazhdon t mbetet n trajtn e nj monologu t trisht q pr dshmitar kan vetm muret e shtpis n t ciln banon. Pena e tij edhe pas 70-vjet krijimtarie vazhdon t bojatis para nj auditori t munguar.
Me t drejt shtrojm pyetjen, a ekziston shtja Trebeshina? A sht dgjuar ndonjher klithja e tij e brendshme q sht m tepr se nj kmban alarmi pr hierarkin e sotme t vlerave n letrsi? Komercialiteti i letrsis, mbushja e faqeve t zvetnuara t gazetave me batuta dhe sugjerime psikoterapike e largojn letrsin nga e vrteta.
Pr shkrimtarin nga Kosova Nazmi Rrahmani edhe sot e ksaj dit mungon respekti dhe vendi i merituar pr Trebeshinn. Ai shton se prezantimi i veprs s tij sht vler kulturore q e ka borxh edhe shteti. Edhe pr kritikun Adriatik Kallulli Trebeshina sht nj tragjedi e madhe e letrsis shqiptare. Ai mposhti diktaturn dhe nuk po i boton veprat e tij shprehet ai.
Por sipas drejtorit t Shoqats s Botuesve shqiptar Fatmir Toi, cshtja Trebeshina ka t bj me raportin krkes-ofert. Sipas tij panairi sht i hapur pr cdo shkrimtar q do t promovoj krijimtarin e tij. Kjo duket e parealizueshme financiarisht pr Trebeshinn. Botuesi i Globus R Petraq Risto shprehet se Trebeshina ka mundur t dal n treg vetm me ndihmn e Shoqatave Kulturore.
***
shtja Trebeshina bhet m tragjike po t shohsh njohjen e dobt q gzon sot ky shkrimtar. N nj anket t realizuar me studentt e Letrsis dhe t Gazetaris ky emr ishte i panjohur pr nj pjes t madhe t tyre. N anketimin ton modest riosht njihnin m mir se si gjuhen t mdhenjt, thashethemet familjare t tyre, por jo veprn e nj njeriu q i vetm i doli n ball lufts pr nj letrsi larg ndikimit t Realizmit Socialist. Nuk e dinin q Kasm Trebeshina e kundrshtoi q n nism metodn e letrsis s kuqe dmet e s cils ishin brenda parashikimeve t tij.
Ata nuk e njihnin as Promemorien e guximshme drejtuar Luigjit ton t XIV & kakofonis.
Ndodh shum her q t lakohen shum shkrimtar, ndoshta ndonjher edhe t akuzohen, t hidhet balt, pr disa t tjer edhe t fshihet ai far pluhuri i kuqerremt q ka mbushur figurat e tyre; por ende nuk sht denjuar pr t kaluar Limitin-Trebeshina. Ka ardhur koha pr t nxjerr n drit t vrtetn e tij t ciln edhe erresira komuniste nuk mundi ta fshehe dot, prvecse ta gjymtoj mizorisht (m tepr se personin Trebeshina, letrsin shqiptare). Ndrsa pr kritikn borxhet q i kan ktij shkrimtari, kritikt, letrart dhe lexuesit do tia shlyejn nj dit me siguri.
***
Mbas ksaj analize dhe ballafaqimi faktesh i mbyllim kto radh duke shtuar pyetjen: prse duhet arsyetuar se po u mundua njeri t kritikoj shkrimtart tan t shquar q shklqimin e morn me veprat e tyre gjat periudhs se Realizmit Socialist, me vrap do do t ln n hije viganin Trebeshin? Pse, frika e nxjerrjes n drit t kollosit duhet t'ua evidentoj zbehtesinq eventualisht kan ata shkrimtar e t'ua nxjerr hijet e tyre? E vrteta krkon q drita dhe hijet e secilit jo vetm t nxirren n shesh por edhe t krahasohen. Ky, i vetmi kriter sipas t cilit do t shquhet kush sht titan.
Nazmi Rrahmani: Mungon respekti pr veprn e Trebeshins
Si e gjykoni veprn e Trebeshins?
Vet jeta e Trebeshins duhet t ishte interesante dhe plot kureshtje jo vetm pr lexuesit, por dhe pr njerzit e politiks dhe t kulturs. Prvec t tjerave dhe veprimtaria krijuese e Trebeshins q ka vijuar q n 37-n, n internime dhe n liri i ka dhn shum letrsis son. Duhet prmendur romani i par Kng shqiptare, nj prej veprave m t rndsishme n nj koh q letrsia shqiptare kishte shum pak proz. Edhe dramat e tij kan nj rndsi t veant n dramaturgjin shqiptare. Gjithashtu poezia e tij q me koh nuk ka arritur ti jepet lexuesit dhe t bhet pron e tyre, por ka mbetur n dorshkrim q edhe sot e ksaj dite i mungon respekti dhe vendi i merituar.
Veprn e tij e ka mbuluar nj heshtje q nga koha e diktatures deri sot. Cilat mendoni se jan arsyet?
Interesimi i munguar i botuesve pr ti dhn lexuesve t librit veprat e Trebeshins q jan t rndsishme pr kulturn shqiptare dhe pr fazat e zhvillimit t saj. Dorshkrimet e tij nuk duhet t shikohen si shtje ekonomike me t cilat mund t nxjerr prfitime botuesi. Prezantimi i veprs s tij sht vler kulturore q e ka borxh edhe shteti. Edhe moskomunikimi me masn i Trebeshins mund t ket ln n hije artin e tij si t paprjetuar nga lexuesit.
Sa sht trhequr nga lexuesi vepra e Trebeshins?
Trebeshina nga natyra nuk sht insistues. Ai pranon nj realitet, nuk i imponohet askujt dhe nuk pranon t jet i nncmuar ose i nnshtruar. Pr arsye q dihen proza e tij nuk sht n tirazhe t mdha, por libri i Trebeshins q u nxor n panairin e Prishtins n maj t ktij viti ishte ndr m t shiturit e Shtpis Botuese Faik Konica. Edhe drama q sapo pa dritn e botimit ka pasur interes t veant n panairin e Tirans.
far vendi z Trebeshina n hierarkine e vlerave n letrsi?
Mendoj se botimi i disa veprave t tij i ka
nder Shtepis Botuese dhe mua si botues. Atij i takon t jet n mesin e shkrimtarve m t mir shqiptar.
Xhafer RAKIPLLARI Gerti ISALLARI
Ndr 100 Shtpi Botuese pjesmarrse n Panairin e Tirans vetm dy prej tyre dukej se i kishin kushtuar nj vmendje minimale ktij autori q nj pjes t madhe t veprs s tij vijon ende ta ket dorshkrim.
Kasm Trebeshina, jo vetm nn tuteln komuniste me t ciln nuk u pajtua aspak, por edhe sot kur stenda e letrsis sht e hapur (edhe pr poett 16-vjecar), mbetet n raporte t vshtira me botuesit, saq kemi frik se ka mbetur ende i pakuptuar apo i palexuar nga letrsidashsit.
70 vjet krijimtari e tij duket se sht pak pr t bindur botuesit q ta konsiderojn Trebeshinn. Vepra e tij q ka filluar t shkruhet q n vitet 40, t habit pr fuqin realiste dhe epizmin e brendshm, elementt psikologjik, vashdimsin historike q u bn brezave dhe morin e madhe t prplasjeve, konfliktualiteve q i ndodhin njeriut t gjor shqiptar.
***
Tek Odin Mondvalsen kur nj nga oficert e Sigurimit t shtetit i thot Odinit se do t'i rrjep lkurn, ai i prgjigjet: Shum keq, me sa di un lkura e njerzve nuk sht e mir pr kpuc...". Sic duket lkura e regjur e Trebeshins ju vjen e ashpr botuesve apo njerzve t kulturs. N nj letrsi q duket se politika ende i prcakton fatin, Trebeshina duket se nuk ka gjetur vend. Hierarkia e molepsur e vlerave duket se e ka mbuluar me heshtje kt shkrimtar, zri i t cilit vazhdon t mbetet n trajtn e nj monologu t trisht q pr dshmitar kan vetm muret e shtpis n t ciln banon. Pena e tij edhe pas 70-vjet krijimtarie vazhdon t bojatis para nj auditori t munguar.
Me t drejt shtrojm pyetjen, a ekziston shtja Trebeshina? A sht dgjuar ndonjher klithja e tij e brendshme q sht m tepr se nj kmban alarmi pr hierarkin e sotme t vlerave n letrsi? Komercialiteti i letrsis, mbushja e faqeve t zvetnuara t gazetave me batuta dhe sugjerime psikoterapike e largojn letrsin nga e vrteta.
Pr shkrimtarin nga Kosova Nazmi Rrahmani edhe sot e ksaj dit mungon respekti dhe vendi i merituar pr Trebeshinn. Ai shton se prezantimi i veprs s tij sht vler kulturore q e ka borxh edhe shteti. Edhe pr kritikun Adriatik Kallulli Trebeshina sht nj tragjedi e madhe e letrsis shqiptare. Ai mposhti diktaturn dhe nuk po i boton veprat e tij shprehet ai.
Por sipas drejtorit t Shoqats s Botuesve shqiptar Fatmir Toi, cshtja Trebeshina ka t bj me raportin krkes-ofert. Sipas tij panairi sht i hapur pr cdo shkrimtar q do t promovoj krijimtarin e tij. Kjo duket e parealizueshme financiarisht pr Trebeshinn. Botuesi i Globus R Petraq Risto shprehet se Trebeshina ka mundur t dal n treg vetm me ndihmn e Shoqatave Kulturore.
***
shtja Trebeshina bhet m tragjike po t shohsh njohjen e dobt q gzon sot ky shkrimtar. N nj anket t realizuar me studentt e Letrsis dhe t Gazetaris ky emr ishte i panjohur pr nj pjes t madhe t tyre. N anketimin ton modest riosht njihnin m mir se si gjuhen t mdhenjt, thashethemet familjare t tyre, por jo veprn e nj njeriu q i vetm i doli n ball lufts pr nj letrsi larg ndikimit t Realizmit Socialist. Nuk e dinin q Kasm Trebeshina e kundrshtoi q n nism metodn e letrsis s kuqe dmet e s cils ishin brenda parashikimeve t tij.
Ata nuk e njihnin as Promemorien e guximshme drejtuar Luigjit ton t XIV & kakofonis.
Ndodh shum her q t lakohen shum shkrimtar, ndoshta ndonjher edhe t akuzohen, t hidhet balt, pr disa t tjer edhe t fshihet ai far pluhuri i kuqerremt q ka mbushur figurat e tyre; por ende nuk sht denjuar pr t kaluar Limitin-Trebeshina. Ka ardhur koha pr t nxjerr n drit t vrtetn e tij t ciln edhe erresira komuniste nuk mundi ta fshehe dot, prvecse ta gjymtoj mizorisht (m tepr se personin Trebeshina, letrsin shqiptare). Ndrsa pr kritikn borxhet q i kan ktij shkrimtari, kritikt, letrart dhe lexuesit do tia shlyejn nj dit me siguri.
***
Mbas ksaj analize dhe ballafaqimi faktesh i mbyllim kto radh duke shtuar pyetjen: prse duhet arsyetuar se po u mundua njeri t kritikoj shkrimtart tan t shquar q shklqimin e morn me veprat e tyre gjat periudhs se Realizmit Socialist, me vrap do do t ln n hije viganin Trebeshin? Pse, frika e nxjerrjes n drit t kollosit duhet t'ua evidentoj zbehtesinq eventualisht kan ata shkrimtar e t'ua nxjerr hijet e tyre? E vrteta krkon q drita dhe hijet e secilit jo vetm t nxirren n shesh por edhe t krahasohen. Ky, i vetmi kriter sipas t cilit do t shquhet kush sht titan.
Nazmi Rrahmani: Mungon respekti pr veprn e Trebeshins
Si e gjykoni veprn e Trebeshins?
Vet jeta e Trebeshins duhet t ishte interesante dhe plot kureshtje jo vetm pr lexuesit, por dhe pr njerzit e politiks dhe t kulturs. Prvec t tjerave dhe veprimtaria krijuese e Trebeshins q ka vijuar q n 37-n, n internime dhe n liri i ka dhn shum letrsis son. Duhet prmendur romani i par Kng shqiptare, nj prej veprave m t rndsishme n nj koh q letrsia shqiptare kishte shum pak proz. Edhe dramat e tij kan nj rndsi t veant n dramaturgjin shqiptare. Gjithashtu poezia e tij q me koh nuk ka arritur ti jepet lexuesit dhe t bhet pron e tyre, por ka mbetur n dorshkrim q edhe sot e ksaj dite i mungon respekti dhe vendi i merituar.
Veprn e tij e ka mbuluar nj heshtje q nga koha e diktatures deri sot. Cilat mendoni se jan arsyet?
Interesimi i munguar i botuesve pr ti dhn lexuesve t librit veprat e Trebeshins q jan t rndsishme pr kulturn shqiptare dhe pr fazat e zhvillimit t saj. Dorshkrimet e tij nuk duhet t shikohen si shtje ekonomike me t cilat mund t nxjerr prfitime botuesi. Prezantimi i veprs s tij sht vler kulturore q e ka borxh edhe shteti. Edhe moskomunikimi me masn i Trebeshins mund t ket ln n hije artin e tij si t paprjetuar nga lexuesit.
Sa sht trhequr nga lexuesi vepra e Trebeshins?
Trebeshina nga natyra nuk sht insistues. Ai pranon nj realitet, nuk i imponohet askujt dhe nuk pranon t jet i nncmuar ose i nnshtruar. Pr arsye q dihen proza e tij nuk sht n tirazhe t mdha, por libri i Trebeshins q u nxor n panairin e Prishtins n maj t ktij viti ishte ndr m t shiturit e Shtpis Botuese Faik Konica. Edhe drama q sapo pa dritn e botimit ka pasur interes t veant n panairin e Tirans.
far vendi z Trebeshina n hierarkine e vlerave n letrsi?
Mendoj se botimi i disa veprave t tij i ka
nder Shtepis Botuese dhe mua si botues. Atij i takon t jet n mesin e shkrimtarve m t mir shqiptar.
Xhafer RAKIPLLARI Gerti ISALLARI