ANALIZË – Cilat janë detyrimet mbrojtëse të NATO-s sipas neneve 4 dhe 5 të traktatit të saj?

BRUKSEL, 10 shtator /ATSH/ – Kryeministri polak, Donald Tusk tha sot se i kishte kërkuar NATO-s të hapte konsultime sipas nenit 4 të traktatit të aleancës, pasi Polonia rrëzoi disa dronë në hapësirën e saj ajrore, pas asaj që ai e quajti një “provokim në shkallë të gjerë” nga Rusia, sipas Reuters.

Çfarë po ndodh?

Polonia tha se kishte rrëzuar dronë mbi territorin e saj gjatë një sulmi të madh ajror rus ndaj Ukrainës, hera e parë që një shtet anëtar i NATO-s dihet se ka qëlluar me armë në luftë.

Ministria e Mbrojtjes e Rusisë tha se dronët e saj kishin kryer një sulm ndaj objekteve ushtarake në Ukrainën perëndimore, por se nuk kishte planifikuar të godiste ndonjë objektiv në Poloni.

Dronët rusë “të cilët dyshohet se kaluan kufirin me Poloninë” kishin një rreze veprimi jo më shumë se 700 kilometra.

Disa zyrtarë evropianë e përshkruan inkursionin si të qëllimshëm dhe një shenjë të përshkallëzimit rus.

Çfarë është neni 4?

Neni 4 thotë se anëtarët e Organizatës së Traktatit të Atlantikut të Veriut do të konsultohen së bashku sa herë që, sipas mendimit të ndonjërit prej tyre, territori, pavarësia politike ose siguria e ndonjërit prej tyre kërcënohet.

Sipas nenit 4, diskutimet në Këshillin e Atlantikut të Veriut – organi kryesor vendimmarrës politik i NATO-s – mund të çojnë potencialisht në një formë vendimi ose veprimi të përbashkët.

Që nga krijimi i NATO-s në vitin 1949, neni 4 është aktivizuar shtatë herë, më së fundmi në shkurt 2022 kur Bullgaria, Republika Çeke, Estonia, Letonia, Lituania, Polonia, Rumania dhe Sllovakia kërkuan konsultime pas pushtimit të Ukrainës nga Rusia.

Ambasadorët e NATO-s në nëntor 2022 mbajtën një takim urgjent pasi një sulm me raketa vrau dy persona në Poloni dhe ngriti alarm global se lufta mund të përhapej në vendet fqinje.

Çfarë është neni 5?

Nëse Rusia do të ishte e vendosur të kishte sulmuar territorin e një shteti anëtar, fokusi do të zhvendosej më pas te neni 5, guri i themelit i traktatit themelues të NATO-s.

Aleanca u krijua në vitin 1949 me ushtrinë amerikane si shtyllën kryesore të saj të fuqishme, në thelb për t’iu kundërvënë Bashkimit Sovjetik dhe satelitëve të tij të bllokut lindor gjatë Luftës së Ftohtë.

Karta përcakton se “Palët bien dakord që një sulm i armatosur kundër njërës ose më shumë prej tyre në Evropë ose Amerikën e Veriut do të konsiderohet një sulm kundër të gjithave”.

“Ato bien dakord që, nëse ndodh një sulm i tillë i armatosur, secila prej tyre, në ushtrim të së drejtës së vetëmbrojtjes individuale ose kolektive të njohur nga neni 51 i Kartës së Kombeve të Bashkuara, do të ndihmojë palën ose palët e sulmuara duke ndërmarrë menjëherë, individualisht dhe në bashkëpunim me palët e tjera, veprime të tilla që i konsideron të nevojshme, duke përfshirë përdorimin e forcës së armatosur, për të rivendosur dhe ruajtur sigurinë e zonës së Atlantikut të Veriut”, thuhet në të.

Si do të mund ta aktivizonte nenin 5 lufta e Ukrainës?

Meqenëse Ukraina nuk është pjesë e NATO-s, pushtimi në shkallë të plotë i Rusisë në shkurt 2022 nuk shkaktoi aktivizimin e nenit 5, megjithëse Shtetet e Bashkuara dhe shtetet e tjera anëtare nxituan t’i ofrojnë ndihmë ushtarake dhe diplomatike Kievit.

Megjithatë, ekspertët kanë paralajmëruar prej kohësh për potencialin e një përhapjeje të ndikimit në vendet fqinje në krahun lindor të NATO-s, gjë që mund ta detyrojë aleancën të përgjigjet ushtarakisht.

Një veprim i tillë nga Rusia, qoftë i qëllimshëm apo aksidental, ka rritur rrezikun e zgjerimit të luftës duke tërhequr drejtpërdrejt vendet e tjera në konflikt.

A është automatik përdorimi i nenit 5?

Jo.

Pas një sulmi ndaj një shteti anëtar, të tjerët mblidhen së bashku për të përcaktuar nëse bien dakord ta konsiderojnë atë si një situatë të nenit 5.

Nuk ka një afat kohor se sa mund të zgjasin konsultime të tilla, dhe ekspertët thonë se gjuha është mjaft fleksibile për të lejuar secilin anëtar të vendosë se sa larg të shkojë në përgjigje të agresionit të armatosur kundër një tjetri.

Neni 5 është aktivizuar një herë më parë – në emër të Shteteve të Bashkuara, në përgjigje të sulmeve të 11 shtatorit 2001, pas aeroplanëve të rrëmbyer në Nju Jork dhe Uashington./ a.jor.