Arme kozake ne Shqiperi
18/09/2010Studiuesit kane pas thene se Shqiperia eshte nje muze armesh kaq shume lloj armesh ka pasur nga te gjithe shtetet dhe nga te gjitha koherat. Ndoshta kjo thenie se paku per te sotmen duhet ndryshuar. Ne keto vitet e fundit kane ikur nga Shqiperia aq shume arme zjarri e te ftohta sa qe e kane bere ate shprehje te famshme ti perkase se kaluares.
Ne muzeumet e Shqiperise dhe ne koleksionet private gjenden nder te tjera edhe arme kozake.
Me interesantet per nga bukuria dhe informacioni qe japin jane tre shpata dy ruhen ne fondin etnografik te Qendres se Studimeve Albanologjike kurse tjetra ne Muzeun Historik te Shkodres.
Le ta fillojme me ato te Tiranes se jane edhe te restauruara dhe permbajne nje sekret akoma te pazbuluar apo qe nuk do te mund te zbulohet kurre pronesia e tyre e dikurshme.
E para cfare e ben ate qe te jete kozake Forma e dorezes e kellefit dhe dekoracioni. Tipike te shekullit te nentembedhjete. Pjeset metalike jane prej argjendi te zbukuruara me tekniken e savatit. Ne kellef ka edhe nje date dhe dy shkrime. Kur erdhi ne laborator ishte e mbuluar nga papastertite dhe ndryshku. Mirepo mbas restaurimit u pa se tehu permbante edhe ai shkrime dhe dekoracione nga te dyja anet. Ndonese te demtuar nga ndryshku dhe pastrimet e dikurshme me frruarje ata shihen qe te jene me germa latine dhe cirilike te perziera bashkerisht ndoshta ne nje rend domethenes akoma te panjohur per ne. Kjo te ben nje pershtypje te mbushur me enigma. Sado qe u mundova ta plotesoj shkrimin nuk arrita ta rindertoj plotesisht aq shume e kishte ngacmuar ndryshku. Dhashe e mora ta deshifroja ketu ne institucionet tona te gjuhesise dhe te historise por e pamundur. Atehere iu drejtova disa institucioneve ne Evrope. Prape asgje. Iu vura punes per te provuar ne variantin greqisht. Prape Ndoshta nuk kam rene ne specialistet e duhur ne mos deshifrimi i saj do te jete nje pune kerkimore teper e veshtire.
Ja edhe ndonje e dhene tjeter. Shpata ka nje gjatesi 915 cm. Data ne kellef ne hixhri eshte 1298 pra viti 1881 kurse shkrimet ne arabisht perkthehen keshtu
I pari I zoti i shpates Ahmet Aga.
I dyti Punim i Jusufit.
Nga keto te dhena mesojme se kete shpate e ka pasur Ahmet Aga. Kush eshte ky Ndersa mjeshtri qe e ka prodhuar quhej Jusuf. Po a eshte e vertete qe ky shkrim te jete bere nga kozaket apo ne provinca te Turqise apo eshte realizuar ne Shqiperi me vone dhe keta jane pjesetare te trevave tona Hajde e gjeje
Ne kete shpate ka germa arabe cirilike dhe latine. Si u shartuan keshtu elemente te krishtere me elemente kozake e myslimane per te dhene kete shpate Sa probleme qe dalin
Ajo eshte restauruar disa vjet me pare ka dale bukur e ruhet mire duke i dhene mundesi studiuesve qe te futen ne te fshehtat e saj.
Shpata tjeter eshte fantastike. Ndoshta eshte shpata me e bukur qe ka Shqiperia. Cfaredolloj pershkrimi sado i arritur nuk do te mund te krijonte imazhin e saj. Duhet ta kesh perpara syve qe ta kuptosh. Eshte gjithe dekoracione e ka mbuluar ari Vetetin nga te gjitha anet Eshte shpate damaskine ku me teknika te nderlikuara jane krijuar breza ngjyrash blu ne violet dhe te kalter gjithe shkelqim. Si e kane krijuar Duhet te dish teknologjite e realizimit te tyre qe te hamendesosh veshtiresine dhe lartesine e mjeshterise se aplikimit. Eshte e kollajshme te flasesh sot. E di une se cfare kam hequr per ta restauruar E kishte mbuluar ndryshku. Shkrimet e arta te fshehura nen shtresen kafe te korrozionit rrezikoheshin te shkeputeshin e te binin. Dy vulat si medalione te rrethuara me nje tel tunxhi kishin marre ngjyre jeshile dhe te kuqe dhe shtronin perpara nesh zgjidhjen e nje enigme midis kufijve te realizimit te qellimshem per larmi ngjyrash dhe rastesise. E lame ashtu. Dekoracioni damaskin kulmi i cilesise se celikut te nje shpate nuk dukej fare. Nuk dukeshin edhe bandat blu dhe te kalterta. E gjithe siperfaqja e dekoruar me nxehje dhe e gdhendur kimikisht ishte shume delikate. Trashesia e ketyre lloj dekoracionesh eshte vetem disa mikron pra disa te mijtat e milimetrit. Ne te tilla raste siperfaqja e shpates nuk pranon asnje nderhyrje kimike. Ta trajtosh me pomada zmerilime apo cfaredolloj gervishtjeje eshte brutale. Duke mos dashur ta merzis lexuesin me terma profesionale dhe pershkrime te padobishme po mjaftohem te them se per te realizuar restaurimin eshte punuar ne zona me siperfaqe me pak se cerek milimetri katror e gjithcka ne stereomikroskop me zmadhim te madh. E gjitha zgjati dy muaj.
Ndersa pershkruam pamjen e saj te jashtme nuk do te mund te linim pa permendur brendesine e saj te padukshme por qe na shfaqet nepermjet tingullit qe leshon po ta godasesh. Mund ta cilesosh si muzikor me i embel nga cdo lloj tingulli qe perhapin te gjitha shpatat qe ndodhen ne Shqiperi. Kjo deshmon per perdorimin e nje celiku te nje cilesie teper te larte.
Edhe kellefi eshte nje fantazi me vete nuk di ta pershkruaj shiheni ne fotografi
Edhe kjo shpate eshte tipike si ato kozake. Gjatesia e saj eshte 96 cm. Ka dy kanale gjaku por nuk eshte luftarake vetem dekorative nje art i aplikuar ku mjeshtri ka treguar aftesine e tij.
Ne te dyja anet e tehut ka mbishkrime te arta ne arabisht te rrethuara me dekoracione floreale.
Ne ate te anes se perparme te tehut te shpates ka dy shkrime te ndare nga njeri-tjetri. I pari lexohet Djali me i mire eshte Aliu dhe shpata me e nderuar Dhul Fikari. Supozohet qe kjo te jete nje thenie e profetit Muhamet. I dyti Ndihma e tij dhe nje fitore e afert thenie qe gjendet ne ajetin 19 te Kuranit ne suren Saff.
Ne anen e prapme te tehut ka gjithashtu dy shkrime. I pari eshte lutja karakteristike e myslimaneve Bismilahi Rrahmani Rrahim. I dyti Ne te dhame ty nje fitore te qarte. Eshte marre nga ajeti 1 i sures Feth te Kuranit.
Ne ato si vula te rrumbullaketa tek e para shkruhet O ngadhenjimtar ndersa tek tjetra paraqitet Luani i zotit qe perdorej si nofke per njerezit e fuqishem.
E vras dhe e vras mendjen per te zgjidhur enigmen e bashkimit ne nje te vetem te artit kozak dhe mjeshterise orientale por nuk mundem te gjej tjeter shpjegim vecse posedimin e kesaj shpate nga kozaket dhe aplikimit ne te te stilit te tyre.
E treta ruhet ne Muzeun historik te Shkodres. Doreza dhe pjeset metalike te kellefit jane prej argjendi te zbukuruar me tekniken e savatit e huaj per shijen tone por karakteristike per armet kozake dhe e pelqyer prej tyre. Ne njeren prej unazave shtrenguese te kellefit qe sherbenin per te mbajtur bashke dy derrasat e gdhendura ku prehet shpata ka nje dekoracion floreal te perkulur si gjysme heneze e mbi te eshte gdhendur arabisht Allah. Diku-diku ne teh ka ndonje germe apo shenje domethenien e te ciles nuk e dime akoma.
Shpata eshte cope te vjen keq kur e sheh ne ate gjendje Vete punonjesit e atij muzeu nuk kane se cfare ti bejne. Nderhyrja kerkon njohuri kimike dhe eksperience te pasur. Por kjo mund te realizohet brenda te gjitha rregullave juridike duke i a ngarkuar kete pune Laboratorit te Konservimit dhe Arkeometrise prane Qendres se Studimeve Albanologjike. Ve ne dispozicion te gjithe eksperiencen time dhe dashamiresine.
Vec ketyre tre shpatave vertet te vecanta kemi edhe disa raste te tjera.
Njeri i perket nje shpate qe ruhet ne fondin etnografik te Institutit te Antropologjise Kulturore dhe Studimit te Artit. Identifikohet nga doreza nga menyra e pergatitjes dhe nga dekoracioni. Pergatitja e dorezes eshte paksa e vecante. Ata merrnin nje flete metalike ne kete rast disi e bardhe ne gri nuk e kemi analizuar akoma e dekoronin ne basorelief por ama fare te ulet e pastaj e pritnin ne copa me forme te caktuar per ti salduar bashkerisht e per te formuar dorezen. Duket si dicka mjaft e pa arritur. E kritikoj veten per kete vleresim sepse nje teknike apo nje dekoracion karakteristik i nje populli eshte shkencerisht po aq i vlefshem sa edhe realizimet e perkryera e ndonjehere edhe me shume.
Ne tehun e shpates ka tre vula te tria te njejta ne formen e petaleve te lules. I ka ngrene kaq keq ndryshku sa qe vertet do te jete e veshtire te gjendet domethenia dhe te identifikohet atelieja e prodhimit.
Kam pasur rastin te shoh ne Pazarin e Krujes nje thike te vogel doreza e se ciles kishte formen dekoracionin dhe punimin qe ne muzeume konsiderohet si kozak. Thashe ta blija jo se ishte e bukur por se perbente nje fakt nje dokument. Mirepo pashe se i kishin sajuar nje teh qe ta plotesonin per ta shitur prandaj edhe u stepa. Jam penduar. Edhe doreza ishte nje deshmitare.
Si erdhen keto arme ne Shqiperi Nuk kemi te dhena qe te na deshmojne per ekzistencen e nje tregu kozak ketu. Mbeten dy shpjegime. Njeri shpatat e bukura te blera apo te dhuruara u kane perkitur familjeve te pasura shqiptare sepse nje shpate te tille nuk mund ta blinte kushdo dhe tjetri per ato te radhes lidhet ndoshta me pjesemarrjen e shqiptareve ne ushtrine turke qe luftonte kunder Rusise. Ne ate kohe ndonje shqiptar i ka kapur apo blere andej dhe tani ato ndodhen ketu.
I kam dhene gjithnje vetes te drejten e dyshimit. Kjo jo vetem per te nxitur te tjeret ne studim dhe as per tu mbrojtur nga kritikat. Kam pare ne katalogun KARDOK te Muzeut Kombetar Hungarez te tilla arme qe cilesohen si kozake te shek. XIX. Edhe ne Muzeun e Luftes te Athines shpata te ngjashme me ndonjeren prej ketyre madje edhe me te tjera qe ne i disponojme por qe nuk u permblodhen ne kete shkrim kane etiketa ku mund te lexosh se jane kozake apo nga Dagestani. Ndersa ne tregun Kapali 1194arshi ose Bazaar i mbuluar te Stambollit dyqanet e antikuareve shesin arme te ftohta natyrisht te vjetra e me te njejtin konceptim artistik si keto tonat per te cilat te thone se kane origjine nga Rusia. Ngaterresa qe turbullon mendimin lidhet me origjinen kozake dhe shkrimet turke. Si u bashkuan Mund te besh kombinacione te shumta si rezultat i fantazise qe te fusin ne labirinte shkencore. Edhe ajo damaskinia te fut ne mendime sepse teknika e prodhimit te celikut damaskin nuk ka qene mjeshteri e kozakeve por e Iranit dhe me ne lindje. Te jete imituar forma Duhen studime duhen studime
Studimi i shpatave dhe deshifrimi i shkrimeve ne to po permend termin deshifrim dhe jo lexim sepse shkrimet duke qene te gjuheve dialekteve dhe epokave te ndryshme te veshtiresuara edhe nga gabimet qe permbajne vertet deshifrohen eshte nje specialitet me vete shume i veshtire dhe do kohe por tashme me punen restauruese te bere mund tu themi studiuesve ja tek i keni
Ne muzeumet e Shqiperise dhe ne koleksionet private gjenden nder te tjera edhe arme kozake.
Me interesantet per nga bukuria dhe informacioni qe japin jane tre shpata dy ruhen ne fondin etnografik te Qendres se Studimeve Albanologjike kurse tjetra ne Muzeun Historik te Shkodres.
Le ta fillojme me ato te Tiranes se jane edhe te restauruara dhe permbajne nje sekret akoma te pazbuluar apo qe nuk do te mund te zbulohet kurre pronesia e tyre e dikurshme.
E para cfare e ben ate qe te jete kozake Forma e dorezes e kellefit dhe dekoracioni. Tipike te shekullit te nentembedhjete. Pjeset metalike jane prej argjendi te zbukuruara me tekniken e savatit. Ne kellef ka edhe nje date dhe dy shkrime. Kur erdhi ne laborator ishte e mbuluar nga papastertite dhe ndryshku. Mirepo mbas restaurimit u pa se tehu permbante edhe ai shkrime dhe dekoracione nga te dyja anet. Ndonese te demtuar nga ndryshku dhe pastrimet e dikurshme me frruarje ata shihen qe te jene me germa latine dhe cirilike te perziera bashkerisht ndoshta ne nje rend domethenes akoma te panjohur per ne. Kjo te ben nje pershtypje te mbushur me enigma. Sado qe u mundova ta plotesoj shkrimin nuk arrita ta rindertoj plotesisht aq shume e kishte ngacmuar ndryshku. Dhashe e mora ta deshifroja ketu ne institucionet tona te gjuhesise dhe te historise por e pamundur. Atehere iu drejtova disa institucioneve ne Evrope. Prape asgje. Iu vura punes per te provuar ne variantin greqisht. Prape Ndoshta nuk kam rene ne specialistet e duhur ne mos deshifrimi i saj do te jete nje pune kerkimore teper e veshtire.
Ja edhe ndonje e dhene tjeter. Shpata ka nje gjatesi 915 cm. Data ne kellef ne hixhri eshte 1298 pra viti 1881 kurse shkrimet ne arabisht perkthehen keshtu
I pari I zoti i shpates Ahmet Aga.
I dyti Punim i Jusufit.
Nga keto te dhena mesojme se kete shpate e ka pasur Ahmet Aga. Kush eshte ky Ndersa mjeshtri qe e ka prodhuar quhej Jusuf. Po a eshte e vertete qe ky shkrim te jete bere nga kozaket apo ne provinca te Turqise apo eshte realizuar ne Shqiperi me vone dhe keta jane pjesetare te trevave tona Hajde e gjeje
Ne kete shpate ka germa arabe cirilike dhe latine. Si u shartuan keshtu elemente te krishtere me elemente kozake e myslimane per te dhene kete shpate Sa probleme qe dalin
Ajo eshte restauruar disa vjet me pare ka dale bukur e ruhet mire duke i dhene mundesi studiuesve qe te futen ne te fshehtat e saj.
Shpata tjeter eshte fantastike. Ndoshta eshte shpata me e bukur qe ka Shqiperia. Cfaredolloj pershkrimi sado i arritur nuk do te mund te krijonte imazhin e saj. Duhet ta kesh perpara syve qe ta kuptosh. Eshte gjithe dekoracione e ka mbuluar ari Vetetin nga te gjitha anet Eshte shpate damaskine ku me teknika te nderlikuara jane krijuar breza ngjyrash blu ne violet dhe te kalter gjithe shkelqim. Si e kane krijuar Duhet te dish teknologjite e realizimit te tyre qe te hamendesosh veshtiresine dhe lartesine e mjeshterise se aplikimit. Eshte e kollajshme te flasesh sot. E di une se cfare kam hequr per ta restauruar E kishte mbuluar ndryshku. Shkrimet e arta te fshehura nen shtresen kafe te korrozionit rrezikoheshin te shkeputeshin e te binin. Dy vulat si medalione te rrethuara me nje tel tunxhi kishin marre ngjyre jeshile dhe te kuqe dhe shtronin perpara nesh zgjidhjen e nje enigme midis kufijve te realizimit te qellimshem per larmi ngjyrash dhe rastesise. E lame ashtu. Dekoracioni damaskin kulmi i cilesise se celikut te nje shpate nuk dukej fare. Nuk dukeshin edhe bandat blu dhe te kalterta. E gjithe siperfaqja e dekoruar me nxehje dhe e gdhendur kimikisht ishte shume delikate. Trashesia e ketyre lloj dekoracionesh eshte vetem disa mikron pra disa te mijtat e milimetrit. Ne te tilla raste siperfaqja e shpates nuk pranon asnje nderhyrje kimike. Ta trajtosh me pomada zmerilime apo cfaredolloj gervishtjeje eshte brutale. Duke mos dashur ta merzis lexuesin me terma profesionale dhe pershkrime te padobishme po mjaftohem te them se per te realizuar restaurimin eshte punuar ne zona me siperfaqe me pak se cerek milimetri katror e gjithcka ne stereomikroskop me zmadhim te madh. E gjitha zgjati dy muaj.
Ndersa pershkruam pamjen e saj te jashtme nuk do te mund te linim pa permendur brendesine e saj te padukshme por qe na shfaqet nepermjet tingullit qe leshon po ta godasesh. Mund ta cilesosh si muzikor me i embel nga cdo lloj tingulli qe perhapin te gjitha shpatat qe ndodhen ne Shqiperi. Kjo deshmon per perdorimin e nje celiku te nje cilesie teper te larte.
Edhe kellefi eshte nje fantazi me vete nuk di ta pershkruaj shiheni ne fotografi
Edhe kjo shpate eshte tipike si ato kozake. Gjatesia e saj eshte 96 cm. Ka dy kanale gjaku por nuk eshte luftarake vetem dekorative nje art i aplikuar ku mjeshtri ka treguar aftesine e tij.
Ne te dyja anet e tehut ka mbishkrime te arta ne arabisht te rrethuara me dekoracione floreale.
Ne ate te anes se perparme te tehut te shpates ka dy shkrime te ndare nga njeri-tjetri. I pari lexohet Djali me i mire eshte Aliu dhe shpata me e nderuar Dhul Fikari. Supozohet qe kjo te jete nje thenie e profetit Muhamet. I dyti Ndihma e tij dhe nje fitore e afert thenie qe gjendet ne ajetin 19 te Kuranit ne suren Saff.
Ne anen e prapme te tehut ka gjithashtu dy shkrime. I pari eshte lutja karakteristike e myslimaneve Bismilahi Rrahmani Rrahim. I dyti Ne te dhame ty nje fitore te qarte. Eshte marre nga ajeti 1 i sures Feth te Kuranit.
Ne ato si vula te rrumbullaketa tek e para shkruhet O ngadhenjimtar ndersa tek tjetra paraqitet Luani i zotit qe perdorej si nofke per njerezit e fuqishem.
E vras dhe e vras mendjen per te zgjidhur enigmen e bashkimit ne nje te vetem te artit kozak dhe mjeshterise orientale por nuk mundem te gjej tjeter shpjegim vecse posedimin e kesaj shpate nga kozaket dhe aplikimit ne te te stilit te tyre.
E treta ruhet ne Muzeun historik te Shkodres. Doreza dhe pjeset metalike te kellefit jane prej argjendi te zbukuruar me tekniken e savatit e huaj per shijen tone por karakteristike per armet kozake dhe e pelqyer prej tyre. Ne njeren prej unazave shtrenguese te kellefit qe sherbenin per te mbajtur bashke dy derrasat e gdhendura ku prehet shpata ka nje dekoracion floreal te perkulur si gjysme heneze e mbi te eshte gdhendur arabisht Allah. Diku-diku ne teh ka ndonje germe apo shenje domethenien e te ciles nuk e dime akoma.
Shpata eshte cope te vjen keq kur e sheh ne ate gjendje Vete punonjesit e atij muzeu nuk kane se cfare ti bejne. Nderhyrja kerkon njohuri kimike dhe eksperience te pasur. Por kjo mund te realizohet brenda te gjitha rregullave juridike duke i a ngarkuar kete pune Laboratorit te Konservimit dhe Arkeometrise prane Qendres se Studimeve Albanologjike. Ve ne dispozicion te gjithe eksperiencen time dhe dashamiresine.
Vec ketyre tre shpatave vertet te vecanta kemi edhe disa raste te tjera.
Njeri i perket nje shpate qe ruhet ne fondin etnografik te Institutit te Antropologjise Kulturore dhe Studimit te Artit. Identifikohet nga doreza nga menyra e pergatitjes dhe nga dekoracioni. Pergatitja e dorezes eshte paksa e vecante. Ata merrnin nje flete metalike ne kete rast disi e bardhe ne gri nuk e kemi analizuar akoma e dekoronin ne basorelief por ama fare te ulet e pastaj e pritnin ne copa me forme te caktuar per ti salduar bashkerisht e per te formuar dorezen. Duket si dicka mjaft e pa arritur. E kritikoj veten per kete vleresim sepse nje teknike apo nje dekoracion karakteristik i nje populli eshte shkencerisht po aq i vlefshem sa edhe realizimet e perkryera e ndonjehere edhe me shume.
Ne tehun e shpates ka tre vula te tria te njejta ne formen e petaleve te lules. I ka ngrene kaq keq ndryshku sa qe vertet do te jete e veshtire te gjendet domethenia dhe te identifikohet atelieja e prodhimit.
Kam pasur rastin te shoh ne Pazarin e Krujes nje thike te vogel doreza e se ciles kishte formen dekoracionin dhe punimin qe ne muzeume konsiderohet si kozak. Thashe ta blija jo se ishte e bukur por se perbente nje fakt nje dokument. Mirepo pashe se i kishin sajuar nje teh qe ta plotesonin per ta shitur prandaj edhe u stepa. Jam penduar. Edhe doreza ishte nje deshmitare.
Si erdhen keto arme ne Shqiperi Nuk kemi te dhena qe te na deshmojne per ekzistencen e nje tregu kozak ketu. Mbeten dy shpjegime. Njeri shpatat e bukura te blera apo te dhuruara u kane perkitur familjeve te pasura shqiptare sepse nje shpate te tille nuk mund ta blinte kushdo dhe tjetri per ato te radhes lidhet ndoshta me pjesemarrjen e shqiptareve ne ushtrine turke qe luftonte kunder Rusise. Ne ate kohe ndonje shqiptar i ka kapur apo blere andej dhe tani ato ndodhen ketu.
I kam dhene gjithnje vetes te drejten e dyshimit. Kjo jo vetem per te nxitur te tjeret ne studim dhe as per tu mbrojtur nga kritikat. Kam pare ne katalogun KARDOK te Muzeut Kombetar Hungarez te tilla arme qe cilesohen si kozake te shek. XIX. Edhe ne Muzeun e Luftes te Athines shpata te ngjashme me ndonjeren prej ketyre madje edhe me te tjera qe ne i disponojme por qe nuk u permblodhen ne kete shkrim kane etiketa ku mund te lexosh se jane kozake apo nga Dagestani. Ndersa ne tregun Kapali 1194arshi ose Bazaar i mbuluar te Stambollit dyqanet e antikuareve shesin arme te ftohta natyrisht te vjetra e me te njejtin konceptim artistik si keto tonat per te cilat te thone se kane origjine nga Rusia. Ngaterresa qe turbullon mendimin lidhet me origjinen kozake dhe shkrimet turke. Si u bashkuan Mund te besh kombinacione te shumta si rezultat i fantazise qe te fusin ne labirinte shkencore. Edhe ajo damaskinia te fut ne mendime sepse teknika e prodhimit te celikut damaskin nuk ka qene mjeshteri e kozakeve por e Iranit dhe me ne lindje. Te jete imituar forma Duhen studime duhen studime
Studimi i shpatave dhe deshifrimi i shkrimeve ne to po permend termin deshifrim dhe jo lexim sepse shkrimet duke qene te gjuheve dialekteve dhe epokave te ndryshme te veshtiresuara edhe nga gabimet qe permbajne vertet deshifrohen eshte nje specialitet me vete shume i veshtire dhe do kohe por tashme me punen restauruese te bere mund tu themi studiuesve ja tek i keni