Arratisjet nga diktatura

Pa zhurmë mediatike, dokumentari Rendja drejt ëndrrës... arratisja u dha premierë në Millenium 2, me regji të Namik Ajazit

Pas 20 vitesh kur u shemb diktatura sht e vshtir t gjenden gjurm arratisjesh, aq m tepr t thuhen dshmi prej atyre q t afrmit iu ikn nga jeta se donin lirin. T thuhet kjo n nj dokumentar, q vjen pr her t par n kt natyr rrfimi, paska qen mjaft e vshtir pr autort e saj.

Histori arratisjesh, qindra vet q tentonin t kalonin kufirin shqiptar t blinduar nga diktatura, t rinj q rendnin drejt ndrrs, e t tjer q e paguan guximin e tyre me tortura burgjesh. “Rendja drejt ndrrs... arratisja” ishte premiera e dokumentarit me regji t Namik Ajazit, i shfaqur pasditen e s mrkurs n kinema “Millenium 2”. I ndrtuar mbi materiale arkivore, por edhe dshmi t mbijetuarve, atyre q kishin tentuar arratisjen e nuk ia kishin dal dot, ky dokumentar rreth 40 minuta sht pjes e nj cikli t gjat mbi problemet e emigracionit dhe emigrantve shqiptar kudo n bot q Ajazi e ka titulluar prkohsisht “Denjsisht shqiptar”. I realizuar si nj bashkpunim i “Mediavision” me TVSH-n, dokumentari merret kryesisht historit mes viteve ‘55-’90-t. “Ne kemi zgjedhur historit m domethnse, ata q prfaqsonin grupe q kishin tentuar t kalonin asokohe kufirin. Jan kryesisht dshmitar q i jan gzuar pr pak liris dhe kalimit t kufirit, por q nuk kan mundur ta ojn deri n fund ndrrn e tyre. Jan kthyer srish n Shqipri dhe kan vuajtur tortura t rnda n burgje”, - shprehet Ajazi. Xhirimet e dokumentarit kan nisur q n vitin 2008 dhe kan prfshir nj shtrirje t konsiderueshme gjeografike. Nisin nga Kuksi n Gjirokastr, duke prfshir edhe pjesn juglindore si Pogradeci e Kora, pr t prfaqsuar n ekran gjith at q quhej pjesa e paprekshme e kufirit toksor, e rrethuar e gjitha me tela me gjemba, atje ku mundej dhe pjesn tjetr t kufirit ujor e ruajtur me shum kujdes me prozhektor, ushtar e motoskafe. “Kudo gjetm disa tunele ku flinin prej vitesh prozhektort e shkatrruar me karbon, t cilt tashm nuk mund t prdoreshin m qoft edhe pr t evokuar deri diku n dokumentar at koh dhe kujtimet q personalisht m vijn nga vizitat n Pogradec ku kta prozhektor “lpinin” gjith zonn e liqenit dhe fshatrat prreth. Gjat realizimit t ktij dokumentari pam se sa e vshtir sht t flassh pr nj ngjarje q ka ndodhur para 20 vjetsh, sepse nuk gjen m asgj t ngjashme”, - shprehet regjisori. N kt dokumentar gjejm rrfimin e t shoqes s Havzi Nels, Hysen Xhanit, nj nga protagonistt e katrshes q u arratis n 1959 nga Pogradeci, dshmin e Fatmir Muslikajt, nj tjetr kuksian q atkoh ishte vetm 17 vje kur u kap dhe u trhoq zvarr n fshatrat e Kuksit, e po ashtu historin e nj tjetr djali nga Kuksi, i tradhtuar nga shoku i tij, i torturuar n spitalin psikiatrik me ilae shkatrruese, por edhe dshmit e familjarve t viktimave q nuk mundn dot t mbijetonin. Historia e Besnik Kobures, i mbytur n nntorin e ‘90-s n ujrat e Jonit vjen e rrfyer nga e motra e po ashtu Arjana Hodaj rrfen historin e vllait t vrar. Namik Ajazi shprehet se ishte shum e vshtir t’i bindje t flisnin. Shumica prej tyre donin t mbesnin n harresn q i kan ln deri m tani. Ndrkoh q n dokumentar vjen edhe rrfimi i t vetmit ish-oficer t zbulimit, Meno Dedaj, i cili nn petkat e diplomatit kishte vepruar atkoh jasht vendit.

Materialet arkivore i kan shrbyer regjisorit pr t risjell atmosfern e kohs s arratisjeve, thuajse e pamundur t ndrtohet sot. Ndrkoh q arkivat e Ministris s Brendshme, nn konsulencn e Kastriot Dervishit, i kan shrbyer pr t gjetur historit dhe dshmitart, t cilt shnoheshin dit pas dite n relacionet q arkivoheshin n dosje. “N arkivat e Ministris s Brendshme vrtetohej ajo q ne kishim dgjuar: n vitin ‘89 presidiumi e prjashtoi arratisjen nga akuza pr tradhti ndaj atdheut dhe e quajti shkelje kufiri q dnohej deri n dy vjet burg. Nisur nga kjo, nj pjes e madhe e t rinjve q e kishin ndrruar lirin, duke mos qen shum t sigurt se ktu po ndryshonin gjrat, tentuan t iknin duke menduar q nuk do t kishin kalvarin e t tjerve para tyre me burg t gjat, hetuesi apo internime familjesh. Por instruksionet q u jepeshin komisarve parashikonin q t goditeshin m fort. Shumica e atyre u vran barbarisht dhe ne kemi sjell dy histori t ktyre viktimave”, - shprehet Ajazi. Dokumentari mbaron me kto histori t dhimbshme t t rinjve q u flijuan n emr t ndrrs. Kalvari i arratisjeve u soll prmes zrit t aktorit Alfred Trebicka, drejtori i fotografis sht Arben eku, operatori i zrit Arben Meo, montazhi sht realizuar nga Dritan Dani dhe skenar Alida Cena.