As xhaz i pastër, as muzikë cigane!

jë nga kitaristët dhe kompozitorët që po merr sukses në Evropë, maqedonasi Toni Kitanovski dhe Cherkezi Orchestra, eksperimentojnë xhazin me etnosin e Ballkanit

N mbrmjen e 7 qershorit, rrethimet e gurta t kalas s Gjirokastrs nisn t jehonin nga t ftuarit e fundit, pjesmarrs t edicionit t katrt t festivalit ndrkombtar “Takimi muzikor i dy botve”. Kitaristi 45-vjear i muziks xhaz, Toni Kitanovski dhe tre prej pjestarve t bands cigane “Cherkezi Orchestra” t ardhur nga Maqedonia nisn t luanin muzikn e tyre. E para pjes tingllonte elegjike dhe krejt befasuese “Gnossienne No. 1” e kompozuar prej muzikantit francez, Erik Satie, erdhi e shprehur n fjalorin e ktyre ciganve t talentuar me instrumente frymore. (Thuhet se kur Satie punonte mbi kompozimin e saj, rastsisht gjeti pak nga frymzimi nga muzika popullore rome). Muzik ndrkulturore, as xhaz i pastr as muzik cigane, por dika e ndrmjetme. Admirues t xhazit dhe muziks cigane, dy tradita folklorike t cilat prqafojn dhimbjen, gzimin dhe natyrn shpirtrore ishin ato q u dgjuan prej repertorit t tyre me pjes t tjera muzikore si “Tetovska”, “Gnossienne”, “Cherkez Babo”, “Togo”, “Turkish Cocek”, “Christening Dance”, “Seherzad”, “Mr Choon”, “Mr Neat”, “Gnossienne Cocek”, “New Orleans” (Historia pa mbarim).

Nj przierje eksplozive e secilit instrument, si trumbeta e bukur dhe e ndjeshme e 73-vjearit Cherkez Rashid, guruja dhe pjestari m i vjetr i grupit, q t bn t fluturosh si t jesh mbi nj tapet magjik. Muzik tepr joshse, muzikant t arrir, melodiciteti i fort bn nj eksperienc t thell e t mrekullueshme dgjimi.

Drejtoresha e festivalit dhe shoqats franko-shqiptare “Argjiro”, Ilda Mara, nuk i kish ftuar m kot q t ishin pjes e ktij edicioni t katrt q zhvillohet q prej 2007-s n kalan e Gjirokastrs.

“Mora ftesn nga Ilda Mara, e cila kishte dgjuar pr mua nga nj mik i prbashkt. E pranova me knaqsi. N fakt rrall them jo”, - thot ai ndrsa buzqesh. Megjithse hera e par q ngjitet dhe luan n Gjirokastr, Shqiprin dhe muzikantt shqiptar, sidomos ata t rryms xhaz i njeh mir. “Kam marr pjes n festivalin e xhazit n Durrs, kam qen i ftuar t performoj n klube t ndryshme dhe vitin e kaluar kam kaluar pushimet me familjen time ktu. sht shum bukur n Shqipri”.

Nj nat prpara se t performonte prvese ritakoi miq t tij t vjetr t ardhur nga Kosova (emra t njohur t kulturs dhe artit, t ftuar pr festivalin dhe konferencn e mbajtur n ditn e dyt mbi komunikimin kulturor ndrshqiptar, pati mundsin t krijoj edhe iden e tij mbi kt siprmarrje katrvjeare. “Festivali sht siprmarrje interesante. Kur flet pr muzikn s’ka rndsi sasia. Fakti q festivali vjen ktu n kt qytet, ngjitet n nj kala n mal, ku njerzit kan mundsi t dgjojn muzik “live” merr shum vlera. Nuk do t kishte t njjtn domethnie nse do t bhej n Paris. Kur muzika prek shpirtin, ather e ka kryer misionin. Mendoj se festivali “Takimi muzikor i dy botve” do t rritet nga viti n vit dhe i uroj gjith t mirat!”.

Toni Kitanovski dhe Cherkezi Orchestra punojn bashk prej pes vitesh tashm. Pas shum eksperiencash si lider i trios “Spato”, n vitet ’90, si kompozitor i orkestrs pr muzik dhome MBUC, at t valleve MRT, pas prvojash kompozimi me orkestrn Herb Pimeroi, si lider i grupit “Luna”, dhjet vitesh studimi n Amerik, ku pati mundsin t njihej me emra t njohur t muziks xhaz e t performonte rryma avangardiste, e gjeti veten n mes t nj orkestre cigansh.

Kitanovski kujton se si i dgjoi pr her t par t luanin n nj fest, e se si muzika e tyre evokoi n ato t aste orkestrn “Sun Ra Arkestra”, Orkestrn e t madhit Duke Ellington dhe kuartetin e John Coltrane-t. “Isha kthyer nga Amerika ku kisha luajtur muzik xhaz shum avangarde. Kur i dgjova kuptova se ata muzikant cigan luanin muzik avangarde gjithashtu, n at moment nisa t imagjinoja si do t ishte sikur un dhe ata t bashkpunonim. Ata tingllonin si xhazistt m t mir, kishin t njjtn instrumente me ata t Nju Orleansit, atdheut t xhazit”. Kjo histori ishte premtimi se bashkpunimi mes Cherkezi dhe Kitanovski do t ishte me pak fjal, nj shtje shprthyese.

“Kur nisa bashkpunimin me grupin, ideja ishte fillimisht q un t kompozoja. M pas nism t luanim s bashku. Pr t’u promovuar duhet t bnim nj album me muzik t vrtet xhaz, pas disa provash ideja nuk u ua deri n fund. Nism t luanim n klube, koncerte e festivale dhe ende pa dal albumi yn “Vija kufitare”, ne ishim
t njohur. Fillimisht merrnin ftesa jo se ishim shum t njohur por sepse u plqente muzika q luanim”. Ndrsa tani fama e tyre i ka kaluar prej kohsh kufijt e Maqedonis.

Albumi i tyre i titulluar “Vija kufitare” sht rezultat i nj bashkimi kreativ t forcave t dy botve, n dukje t ndryshme. Nj band rome dasmash nga njra an dhe nj muzikant bashkkohor i miredukuar n xhaz, stil popullor dhe muzik klasik, nga ana tjetr. Kurioziteti rinor pr t zgjeruar horizontet muzikore dhe dashuria e krasitur pr muzikn i jep tingujve t tyre cilsi ngacmuese dhe freski t vazhdueshme n ide. “Kjo q luajm ne m plqen ta quaj ashtu si thot Duke Ellington, legjenda e muziks xhaz “Muzik e llojit njerzor”. Muzika xhaz sht amerikane, por tashm sht nj fenomen ndrkombtar. Muzikantt xhaz jan t mir, sepse jan kurioz, jan n krkim t vazhdueshm. Kur bn muzik s pari duhet ta plqesh vet. Nuk duhet t nisesh me mendimin se far i plqen publikut. Kur nuk t plqen, duhet ta ndryshosh. Nse njeh mir nj stil muzikor, ather mund t’i luash mir t gjitha stilet. Ka muzikant q prpiqen t’i msojn t gjitha dhe rezultati nuk sht edhe aq i mir n fund. Kam dal n prfundimin se muzika sht e njjta. sht nj lloj filozofie, kombinim i t gjitha arteve, shkencs”.

Toni Kitanovksi i numron 25 vite n t cilat ka luajtur muzik, ka marr pjes n festivale t vogla e t mdha, ka performuar n koncerte, ka krijuar grupe muzikore, ka publikuar albume t veta, por edhe me grupin ka kompozuar pr orkestra muzik dhome dhe xhaz, por thot se asnjher nuk ka luajtur muzik t ciln nuk e ka dashur. Muzika q ai do sht ajo q vjen nga Afrika. “Baza e muziks sht ritmi “clave” q vjen nga Afrika Perndimore. Skllevrit e solln tek amerikant dhe u b themeli i t gjitha stileve muzikore tango, samba, salsa, xhaz, rrok... t gjitha jan “clave” t modifikuara”. “Clave” ka udhtuar nga Afrika e Veriut, Lindja e Mesme, Turqia dhe mbrriti n Ballkan ku n mnyr t dallueshme u integrua n formn e valleve e muziks cigane t quajtura oek (nj nga ato q e bn edhe t vdekurin t zgjohet e t krcej”). Me ndihmn e bashkpuntorit t tij t rregullt n t gjitha projektet, mjeshtrit t bateris Aleks Sekulovski, ai krkon metamorfozat e ritmit “Clave”.

Bashkpunimi mes bands s famshme cigane dhe kitaristit xhaz, Toni Kitanovski, pr t dyja palt zgjeroi horizontet muzikore. Nj shtje aventure q i gjen t gjitha shtrirjet e interesuara n drejtime t reja.

“Ky grup sht i veant, sepse do performanc sht e ndryshme nga e mparshmja. Bhet gjithmon e m mir. Eksperimentojm shum me rrymat afrikane, rege, salsa, tango, samba. sht kombinim i uditshm. T gjitha albumet e mia (Ato q ka publikuar edhe si solist si “Nj pr arlin” m t cilin debutoi albumin e regjistruar live “Duet”) jan kshtu. Jam rritur mes njerzve t zinj, sepse n Maqedoni vinin shum student afrikan. Ky sht formimi im. Jam rritur me muzik afrikane. Megjithse kam lindur dhe rritur n Maqedoni, di pak pr muzikn maqedonase. Dhe ato i kam msuar, pasi u ktheva nga Amerika pas dhjet vitesh qndrimi atje”.

Pas pes vitesh prvoje t llojit unik me familjen e madhe t Cherkezi Orchestra, sht srish n krkim t s res. “Nuk e di dhe se sa koh do t jem me kt grup. Pr mua pes vjet jan shum. Dua t eksperimentoj gjra t reja”.

Stili i tij i veant dhe kompozicioni origjinal i kan sjell admirim mes kolegve, kritikve dhe audiencs. Prej kaq vitesh q luan muzik ka nuhatje t pagabueshme pr muzikantt e mir. Disa t till i ka hasur edhe n Shqipri. “Mendoj se shqiptart bjn muzik t mir. Madje n t gjith Ballkanin muzikantt m t mir xhaz i kam hasur n Shqipri e Kosov dhe sht interesante, sepse t gjitha i kan msuar vet. Nuk e kan msuar n shkoll, si kan mundsi ta bjn shum amerikan, pr shembull”. Ndaj edhe muzikantt cigan e joshn aq sa pr t nisur bashkpunimin e pazakont.

E ndrsa performonin pr rreth nj or, krijuan nj prhumbje tek mendja e dgjuesit dhe e bn t pyes vetn; nse duhet t qaj apo t qesh. T tundnin trupin ose t paktn t prplassh kmbt. U solln ndrmend festa, por edhe momente kur ke nevoj t jesh i vetm... Nj potpuri ndjesish t mira, ku kishin shansin ta dgjonin ashtu si duhet - pr s gjalli! Pas festivalit e presin plane t tjera. “Pas Festivalit m duhet t shkoj n Maqedoni ku do t jem pr eljen e ekspozits s gruas sime, e cila sht piktore e m pas nism pr nj tur veror koncertesh n belgjik. Nuk sht edhe aq e leht sa duket t jesh muzikant dhe i njohur”, - prfundon ai.

Toni Kitanovski

sht nj kitarist i muziks xhaz. I lindur n Shkup m 1964-n. Toni ka nisur edukimin e tij muzikor me Dragan Gjakonovski - Spato n 1979. Nga viti 1986 e deri n 1990-n ka qen lideri i trios “Spato”, me t cilt ka performuar n shum koncerte, radio dhe shfaqje televizive, si trio, por edhe n performanca solo. Ka kompozuar dhe aranzhuar koncerte pr orkestrn e dhoms MBUC, muzik pr orkestrn e valleve MRT. Ka regjistruar materiale soliste pr WDR-n n Kolonj t Gjermanis. 1988-1990 kitarist pr orkestrn e valleve t MRT. 1990-1997 nis studimet n Shtetet e Bashkuara t Ameriks. Diplomohet n Kolegjin e Muziks Berkl, merr pjes n seminare t kompozicionit me Luciano Berio, Gyorgy Ligeti dhe studion privatisht me Denis Grillo-n. Kompozon pr koncertin xhaz t orkestrs Herb Pimeroy; Greg Hopkins' Big-Band; dhe udhheq grupe vet. Bashkpunon me artist performues si Bart Uchida dhe Nancy Adams nga Bostoni. N 1997 rikthehet n Shkup, krijon grupin “Luna”, shfaqet n festival me orkestrn e dhoms s FMA-s si kompozitor dhe solist. Ka bashkpunuar me shum muzikant t shquar si; Greg Hopkins. Charlie Mariano, Gustavo Aguilar, Vinny Golia, Steve Bernstein & The Sex Mob, Matt Dariau dhe Nat Su. N 1998-n n bashkpunim me shtpin diskografike t Festivalit t Xhazit n Shkup, Toni nxjerr albumin e par “Nj pr arlin” tre vjet m von n 2001-in publikon albumin e regjistruar live “Duet” me t njjtn shtpi diskografike. Projekti i tij aktual me bandn e instrumenteve frymore rome, Cherkezi. N 2006-n ata publikuan albumin e tyre “Vija kufitare” me shtpin diskografike “Enja”.