Ballkani dhe ballkanizimi

Ballkani i ngjet një opere komike

të shkruar me gjak, dhe kur bie sipari,

ata që vdesin nuk kthehen më në jetë

Meri Edit Durham

Po e nis nga legjenda, ajo flet pr kohn kur perndit dhe njerzit komunikonin. Athere Agenori mbreti i fenikasve drgoi djalin e tij Kadmin t gjente t motrn, Evropn t ciln e kishte rrmbyer Zeusi. Ai nuk e gjeti dot por, edhe pa t nuk u kthye tek i ati. Ndaloi n Beoti dhe themeloi Tebn. U martua me Harmonin, t bijn e Perndis s Lufts, Aresit dhe Perndeshs Afrdita. Lindn nj djal, Illyriosit i cili me urdhrin e Profetit u b mbret i Enkelejve dhe mbretroi nj hapsir t madhe me emrin Iliri. Kadmi dhe Harmonia, thot legjenda, u kthyen n gjarprinj n mbrojtje t toks ku djali i tyre mbretronte. Shum dijetar shkruan m von pr kt vend i cili sht i vjetr sa vet jeta. Ai u vesh me legjenda me vlersime pr njerzit q jetonin aty. Nj vend i mbushur me male, gryka e hone, q n perndim binin thuajse pingul mbi detin Adriatik dhe pastaj duke ecur drejt jugut coptohen n shum ishuj n disa dete, n t cilt ka marr jet nj periudh nismtare e historis njerzore. Nga veriu me Alpet Lindore dhe Dravn duke kaluar n lindje me Danubin, Moravn dhe Vardarin duke zbritur ngadal n rrafshnalta e pastaj n fusha t mrekullueshme deri n Danubin e legjendave.

“Ballkan” është fjal q ka hyr n kt vend me ardhjen e turqve osman. M s shumti fjalort osman dhe turq e shtjellojn si “mal” ose “masiv malor”, si “pyll i dendur” ose “vend i thyer shkmbor”, sht fjala pr malet q ndajn Bullgarin nga Rumania e cila m von ka marr kuptimin e maleve q lidhin Detin e Zi me at Adriatik. Megjithse nga persishtja “Balaa-Khaana” do t thot, “shtpi e madhe”, “e lart” ose “krenare”, nuk prbn hipotez q ky emrtim t jet para-osman. Shnojm se fjala “Ballkan” ka kuptimin e prgjithshm t malit sepse shpesh prdoret me mbiemra shtes, si p.sh. shpatet lindore t masivit malor q zbresin drejt Detit t Zi, quhen “Emine-Ballkan”, masivi malor njihet me emrin “Koxha-Ballkan” (mal i madh), ose “Kyçyk-Ballkan” (mal i vogl), etj.

Pr her t par emri “Ballkan” u prdor n Perndim pr vargmalet n Bullgari n nj letr t Buonaccorsi Callimarco, nj humanist italian, shkrimtar e diplomat, n vitin 1490.

Si entitet i dallueshm gjeografik, kulturor e social, Ballkani “u zbulua” nga udhtar dhe studiues nga fundi i shekullit t XVIII-t, dhe veçanrisht n shekullin e XIX-t kur filluan t prvijohen shtetet-komb n prplasje t rrept ndrmjet tyre dhe me njri-tjetrin.

Koncepti i “Gadishullit ballkanik” u krijua nga gjeografi gjerman August Zeune, n vitin 1808.

Para ktij emrtimi ka patur emrtime t tjera q vijn nga thellsia e shekujve. Ndoshta m i vjetri q njihet sht “Haemus” pr romakt dhe “Emus” pr grekt e lasht. Mendohet se nga ky emr duhet t ket ardhur edhe “Emine Ballkan”, i prkthyer fjal pr fjal “mali Haemus”, nga Haemus n fjaln bizantine “Aimos”, “Emmon” dhe nga “Emmona”, osmant nxorn fjaln e tyre “Emine”.

Plini thot se mbreti Filip, babai i Aleksandrit iu ngjit malit “Haemus”, 6000 kmb t lart n 4 dit dhe zbriti n dy dit dhe se nga aty shihet Danubi, Deti i Zi dhe Deti Adriatik. Ka patur edhe emrtesa t tjera si Albanus, Skardus si dhe emrtime t tjera q kan t bjn me popuj t ndryshm q u vendosn pran ktyre maleve ose kaluan npr to si: “Stara Planina” q n bullgarisht do t thot “mal i vjetr”, e n sllavisht “Komonic” si dhe sht quajtur “Amion to oros” q do t thot “mali i argjendt”.

Duke u nisur nga Herodoti mund t themi se ka mbizotruar ideja se Haemus sht nj vargmal madhshtor q shtrihet nga Adriatiku n Detin e Zi. Disa nga gadishujt n Evrop kan marr emrat e maleve si Apeninet, Pirenejve (Iberik) etj., edhe ky gadishull e mori emrin nga malet Ballkan. Sigurisht tashm me Malet Ballkan filluan t prcaktohen Alpet Dinarike deri tek Pindi dhe Peleponezi si dhe n degn tjetr nga mali Ballkan dhe Rodopet. Më n veri sht harku i karpateve ku n jug-perndim t tyre Danubi kalon n portat e hekurta ku “shtylla” tjetr sht në malet Ballkan.

Prcaktimi “Gadishull Ballkanik” kishte m s shumti kuptim politik se sa gjeografik dhe mori autorsin pas Kongresit t Berlinit t vitit 1878. Duke kaluar nga epoka e lashtsis e deri ne mesjet, ai u njoh si “Helenik”, “Ilir”, “Dardan”, “Trakas” etj. Studiues t ndryshm e emrtojn si “Evropa Juglindore”, “Turqia Evropiane”, “Gadishulli Oriental”, “Gadishulli Sllavojugor”, “Turqia Evropiane” etj., q jan kryesisht burime turke. Fillimisht prcaktohej si i kufizuar n lindje nga Danubi, por mbeti vetm nj kuptim kalimtar gjeografik, sepse n kuptimin politik prfshinte edhe Rumanin.

Duket sikur Ballkani sht nj refren i prhershm i t qenit n mes, duke filluar nga t qenit pjes e perndimit apo mburoj e perndimit, pjes e lindjes apo viktim e saj, shoqri bashkohore apo ur historike, e prbr nga komunitete apo kombe, lufttar apo civil, sedentar apo nomad, etj. Nga ana tjetr, duket sikur Ballkani sht konceptuar si nj hendek ndrmjet lindjes dhe perndimit, duke ndrtuar imazhin e nj ure q e ka t vshtir t kryej rolin e saj, e kshtu kthehet m s shumti n nj udhkryq, gj q e vendos kt rajon n turbullirn e stadeve t zhvillimit duke i veshur etiketime si, “gjysmë i zhvilluar”, “gjysmë-kolonial”, “gjysmë-perndimor”, “gjysmë-oriental”. E vendosur n dihotomin lindje – perndim, e cila sa i prket zhvillimit ka ndryshuar kahje, fjala vjen, pr Bizantin, perndimi ishte “barbar”, ndrsa m pas u konsiderua lindja si “barbare”; pr t huajt shpesh fjala “ballkan” sht e barazvlefshme me fjaln “jo evropian”. Ajo q duhet thn sht se, Ballkani sht aq kompleks sa sht shum e vshtir pr t`u rrokur si nj i tr. Por nj gj sht e sigurt, Ballkani sht pjes e Evrops. Evropa ktu ka filluar, pikrisht n hapsirn ku, ashtu siç njihet, fillon edhe historia e bots.

N vitin 1901 n librin “Njzet vjet ngatrresa ballkanike”, Zonja Durham ndrton nj dialog me nj njeri q e informonte, i cili i tronditur shprehet, “njeriu ose duhet t dashuroj ose t urrej”, dhe m posht v n dukje, “sepse i till sht njeriu ballkanas, qoft grek, serb, bullgar apo shqiptar, i krishter apo mysliman”. Duke provuar t ndrtoj nj nocion si “Homo Ballkanikus”, profesoresha bullgare Maria Todorova merr si baz Baj Ganjon, të mbiquajtur “ballkanski” i Aleko Konstandinovit. Libri i tij titullohet, “Rrfenja t pabesueshme mbi nj bullgar bashëkohor”, i cili ndoshta mund t jet libri i vetm që e njeh çdo bullgar. sht i prafrt me Shvejkun apo Tartarinin e Taraskonit. Ai ndrron nj qyrk turk me nj mantel belg dhe pretendon se sht
evropian. N krye sht një njeri i ndershm i cili pr evropianët sht nj lolo i çuditshm nga nj provinc ballkanase, si t themi, nj sjellje qytetare e siprfaqshme, pa i njohur vlerat e mirfillta t qytetaris. Pasi kthehet tek t vett ai bhet nj njeri i rrezikshm duke u shfaqur si nj politikan q krkon t kontrolloj situat