Besnik Dushaj: 20 vjet në kërkim të eshtrave

Kryeministri Berisha dhe deputeti Besnik Dusha

Deputeti i PD-së kërkon varret e gjyshërve të pushkatuar

Ishte koha kur duhej t rritej mes ledhatimeve t tyre, por xhelati ua shtrydhi jetn njsoj si t ishin prej limoni. Dora e diktatorit ia vrau para se Besniku t vinte n jet. Gjyshrit ia la pa varr dhe pa eshtrat q s’dihen ende se ku treten. U rrit pa mbrojtjen engjllore t etrve. Dhe lindi bashk me njolln, me biografin e keqe, bashk me persekutimin prej kulaku, lindi njhersh me dhimbjen q nuk iu nda edhe sot q pas shum prpjekjeve, nuk gjen dot varret pr t vn nj lule. Besnik Dushaj sht deputet i PD-s, nga Malsia e Gjakovs, q jeta e bri m t duruar se ’duhet, por e trazoi deri n thellsin e shpirtit, n kt rrfim pr “standard” tregon dhimbjen m t madhe, at kur nna e tij nuk mundi t njihte nnn e saj pas 13 viteve ndarje. Po shkonin pr t msuar lajmin e rnd, at t dnimit t Rexh elajt. Njra e kishte bashkshort, tjetra e kishte baba. Fytyrat ishin transformuar nga rrudhat, t qarat e pafund dhe vajtimet pa z deri n krcitjen e dhmbve pr t ciln s’duhej t’i vinte keq askujt, sepse ishin “armiq t popullit”. T tjerat erdhn m pas. Arratisja dhe besimi tek feja jan “dy mkatet” e familjeve t njohura n Malsin e Gjakovs, at t Dushajve dhe elajve. Mbi atit e shtpive t tyre, dikur t rrethuara nga pasuria, tmerri qndroi egrsisht... Besnik Dushaj sht pinjolli i denj, trashgimia e gjall e dy familjeve q krushqia i kishte bashkuar ngutsisht. Por edhe sikur rruga t’i zgjatet nga toka deri tek dielli, s’ka ndrmend t ndalet pa gjetur eshtrat e gjyshrve, sepse sht amaneti i babait t tij q vdiq nga nj vin teksa punonte n hidrocentralin e Fierzs, sht pengu i nns, akoma e gjall, q pret prej t birit, tashm n politik, q nj dit t’i thot: “I gjetm...” Shpresat jan t vakta, sepse pr gjyshin e tij, Jakup Dushaj (Hoxh Dushaj), nuk ekziston asnj dokument pr arrestimin dhe pushkatimin e tij, por Besnik Dushaj, sot deputet i PD-s, ish-kryetar i komuns s Fierzs dhe kryetari i degs s demokratve t Tropojs, nuk ka ndrmend t ndaloj... sepse tani, koha sht e lirshme, ku esenca e jets mbjell karakterin e fort prej malsori, duke hyr n thellsin e mendimit pr ta
at t plot. Nj recent pr dijet q i lan trashgimi baballart e tij, prej s cils nuk kishte pse t rrinte gjith “droj” para persekutorve, sepse brendia e vetvetes i kujtonte se ishte shum m i fort se mekanizmi i jashtm robrues, prball kohs kur shenjat e jets i zbehte pr dit e m shum... Ndaj, sot sht n krkim t tyre derisa t’u bj nj varr, ku mund t’u vendos nj lule, t’u flas e t’u tregoj se ata ikn e nuk kthehen m kurr...

Z. Dushaj, m shuani kuriozitetin, pse gjith kto dokumente n duar?

Kan t bjn me gjyshrit e mi. Jan dokumente q m duhet t’i dorzoj pran Ministris s Brendshme.

Pr far arsyeje?

Gjyshi nga babai, Jakup Dushaj, ose si sht njohur me emrin Hoxh Dushaj sht pushkatuar pa gjyq, t cilit edhe sot q po flasim bashk, nuk i gjejm dot eshtrat. Po ashtu, edhe gjyshi nga nna, Rexh elaj, ka vdekur n burg dhe nuk dim asgj pr t.

Ju keni dy gjyshr q nuk u dini as varrin? M flisni pr ta...

Dajt e mi jan me origjin nga Vuthajt, shum pran kufirit me Malin e Zi dhe Kosovn. Kur u vu kufiri, mbetn ktej, ndrkoh q pronat m t shumta i kishin andej, si dhe duke mos u pajtuar me regjimin komunist dhe te pamshirshm bn mos q t arratiseshin. E vetmja ishte nna ime q nuk iku, pasi ajo ishte martuar n Dushaj (Fierz), n Malsin e Gjakovs, pra n Tropoj, kshtu q gjyshi bashk me djemt u arratis.

Pr cilat vite bhet fjal?

Gjyshi u arratis n vitin 1953 dhe bashk me fmijt e vet jetoi atje deri n vitin 1966. Pra, 13 vjet jetoi n Vuthaj t Malit t Zi.

Dhe far ndodhi m pas?

Nj marrveshje dypalshe mes PPSH-s dhe asaj ish-jugosllave bri t mundur kthimin e tyre n Shqipri pas 13 vitesh. T vetmin q nuk mundn t kthenin, ishte njri nga dajat, i cili u shkollua n Beograd dhe jetoi n Prishtin ku u punsua si doktor atje, duke mos e ditur se edhe ai ishte pjes e trungut t familjes son. Ndaj, nuk e kuptuan nj gj t till dhe daja qndroi atje.

Kishte dijeni nna juaj q ia kishin kthyer prindrit dhe vllezrit n Shqipri?

Jo, nuk dinte asgj. Nuk i tha askush asnj gjysm fjale. Gjyshin tim e kishin uar n Shkodr n burg, ndrsa pjesn tjetr t familjes, tre dajat dhe gjyshen i kishin uar n Cerm t Lushnjs, n internim. M von, prindrit e mi msuan se do t zhvillohej gjyqi n Shkodr dhe u nisn drejt Shkodrs.

Kishte 13 vite pa e par me familjen?

Po, dhe gjja m e dhimbshme ishte kur nuk njohu t mn e saj, pas kaq vitesh q nuk ishin par. Nna kishte ndaluar para hotelit n Shkodr dhe po at dit kishin ardhur nga Cerma, pra nga internimi edhe nna e saj me pjesn tjetr t familjes. Dhe duke pir uj tek ezma, ato jan takuar rastsisht, por pa mundur t njohin njra-tjetrn menjher, pasi mbanin shami, plus dhe vitet e vshtira e kishin transformuar gjyshen. Dhe vetm pas disa shikimeve kan mundur t hidhen n kraht e njra-tjetrs, nn e bij, duke qar.

Dhe pastaj vjen dnimi i gjyshit tuaj?

Po at dit e dnuan pa gjyq, pr shkak t arratisjes, si dezertor dhe tradhtar i atdheut. Fillimisht me pushkatim, pastaj i faln jetn, por duke e dnuar me 25 vjet burg. U fut n burg n moshn 66 vje dhe vdiq n burgun e Lezhs n moshn 86 vje.

Msuat arsyen e vrtet t vdekjes s tij?

N nj nga hert e vizits kur nna dhe dajat do t shkonin n burg, pr ta takuar (s fundi e kishin ln n burgun e Lezhs, m par ishte n Ballsh), rojet e burgut u thon se Rexha ka vdekur. Interesohen pr t ditur arsyet, por nuk u dha askush asnj shpjegim.

Ku ia kishin uar trupin?

Edhe sot nuk dim asgj se ku ia kishin hedhur trupin. Kemi krkuar pr 20 vjet me radh, por ende nuk dim se ku i ka eshtrat. Kemi kontaktuar me njerz q kan qen n burg me t, por askush s’na e tha t vrtetn. E njjta gj ndodhi edhe me gjyshin tim, nga babai. Nuk i gjejm dot varrin.

Po gjyshin nga babai, pse e burgosn, me far akuze?

Gjyshi im, Jakup Dushaj (njerzit e thrrisnin me emrin Hoxh Dushaj), ka qen shum besimtar. E arrestuan m 10 shkurt t vitit 1953, n moshn 70-vjeare. E uan n degn e brendshme t Shkodrs dhe pas tre muajve na than se nuk jeton m. E kishin pushkatuar dhe ne nuk dinim asgj. Babai me njerzit tan nga nuk krkuan pr varrin e tij, por gjithkush bnte t paditurin. Edhe sot nuk i gjejm dot varret e tyre, madje nuk gjendet asnj dokument n arkivin e Tropojs, t Shkodrs apo t Ministris s Brendshme pr arrestimin dhe pushkatimin e tij.

Nj nip q rritet pa njohur dashurin e gjyshrve. sht nj boshllk i madh n jetn tuaj?

Sigurisht. Gjyshrit jan engjjt e fmijve. Un nuk i njoha dot, pasi m’i morn pa ardhur akoma n jet. Por pengu m i madh mbeti tek prindrit e mi, t cilt e vuajtn mungesn e gjetjes s eshtrave prve asaj se ua vran.

Por persekutimi ju ndoqi nga pas q fmij apo jo?

Ne ishim nj familje e madhe, 8 fmij q gjithsecili donte t shkollohej, q brenda mureve t shtpis flisnim pr t pamundurn, kurse jasht saj duhej t mbyllnim gojn, pasi ishim niprit dhe mbesat e filanit q nuk duhej t ngrinim kokn lart si bashkmoshatart tan, se nuk duhej t arsimoheshim, pasi ishim kulak dhe nuk e meritonim shkollimin, se nuk duhej t luanim n t njjtin vend me shokt, se pas na ndiqte biografia e keqe... e plot gjra t tjera t ksaj natyre.

Ishte i vshtir arsimimi pr Besnikun n at periudh?

Sigurisht, sepse nuk donin t na linin q t ndiqnim as shkolln e mesme. Pr t lartn as q bhej fjal. Por ne kishim nj “fat”, krahasuar me zonat e tjera t Tropojs, pasi aty ku jetonim, nisi t ndrtohej hidrocentrali i Fierzs dhe n at koh vinin shum intelektual nga rrethet e tjera t vendit dhe ata nuk sht se na njihnin “namin e njolls s keqe”, ndaj prfitova me disa ndrhyrje q t filloja shkolln e mesme, por nuk zgjati shum, pasi pushtetart lokal “zbuluan” q un kisha vazhduar shkolln dhe ma ndrpren at. Me ndihmn e disa miqve t familjes, pasi motrat i kisha t martuara n Shkodr, vendosa t shkoja tek ato dhe pas shum peripecive, vazhdova shkolln e mesme derisa e mbarova. N saj t ktyre miqve, n Koman munda t gjeja edhe pun derisa shkova ushtar dhe nuk mund t mendoja m pr shkoll t lart (at munda ta bja vetm n kohn e demokracis, n vitin 1992, koh kur studiova n Fakultetin e Juridikut n Shkodr, ndrsa masterin e mora n Prishtin). Ndrkoh, familja ime vazhdonte t ishte nn mbikqyrjen e vazhdueshme t degs s brendshme dhe autoriteteve partiake.

far kujtoni nga ajo koh?

Mbaj mend, kur isha fmij, mnyrn se si na diferenconin nga bashkmoshatart e tjer n shkoll, mua, vllezrit dhe motrat. Ishte nj presion psikologjik i prditshm dhe shfaqej n do mnyr. Njher, msuesja na ndau n grupe, n banka t veanta dhe mua me ngriti q t recitoja vjershn pr “kulakt”... Pra, gjra t ksaj natyre, q sot duket deri diku edhe t pabesueshme... Pr prindrit kjo ishte e pritshme, madje ndoshta shum keq sesa kaq. Secili prej tyre kishin njrin prind t vrar q mbetn dyerve t njerzve pr vite me radh, duke krkuar informacion pr trupat e tyre, se ku i kishin hedhur.

Sot, q jeni pjes e politiks s djatht, pra partis n pushtet, shumkush mund t besoj se tashm i keni t gjitha mundsit pr t gjetur informacionin e duhur t varreve...

Ne nuk na lejohet q t hapim arkivat. Dhe ajo q sht m e uditshmja, sht se nuk ekziston asnj dokument, shkres pr ta. Ata jan njlloj sikur t mos kishin ekzistuar n bot, pr sa i prket dokumentacionit. Pra, kan fshir do gj q u prkiste gjyshrve t mi.

Shpresoni tek task-forca q ka ngritur qeveria “Berisha”, e cila do t merret posarisht me krkimin e t zhdukurve t kohs s diktaturs?

Shpresoj shum, madje, pr t mos thn q sht shpresa m e madhe pr gjetjen e eshtrave t gjyshrve t mi. Po bashkpunoj me strukturat e shtetit pr ta
t mundur gjetjen e eshtrave t tyre.

Keni prfituar shprblimin financiar si ish-i prndjekur politik?

Pr gjyshin nga nna kemi paraqitur dokumentacionin dhe presim, kurse pr gjyshin nga babai jo, sepse nuk gjejm asnj dokument zyrtar as pr arrestimin, as pr burgosjen dhe as pr pushkatimin. Pa to nuk mund t prfitojm shprblimin nga vendimi i qeveris.

N politik gjendeni si prfaqsues i shtress s ish-t prndjekurve t regjimit komunist?

(Qesh) Nse s’do merreshim ne, shtresa e ish-t prndjekurve me politik, kush tjetr duhej t merrej... PD-s i jam bashkangjitur q n ditt e para t krijimit. Jam ndr firmtart e par t PD-s s Tropojs.

Jo rrall PD-ja sht prballur me nj kritik t atill q n radht e saj kan mundur t deprtojn ish-komunist apo sigurimsa t shtetit. Kshtu mendoni edhe ju?

Un vrej q n radht e Partis Demokratike ka shum ish-t prndjekur politik. sht partia q na prfaqson n mnyrn m t mir t mundshme.

I njihni persekutort e familjes suaj?

Sigurisht. Ata t persekutonin pa mbuluar fytyrn, ngaq ndoshta besonin se koha e tyre do t zgjaste prfundimisht.

PD-ja po insiston n hapjen e dosjeve prmes ligjit t lustracionit. Besoni se e ka m te vrtet kt radh pr t spastruar politikn dhe administratn nga ish-sigurimsat e shtetit?

Ligji i lustracionit q PD-ja pati miratuar n mandatin e kaluar synonte pastrimin e politiks dhe t institucioneve t tjera t rndsishme t vendit nga ata q kishin marr pjes n persekutimin e mijra e mijra qytetarve shqiptar dhe familjeve t tyre, por ku ligj u rrzua nga Gjykata Kushtetuese n konflikt t hapur me interesin, por kjo nuk do t thot q PD-ja nuk po vazhdon prpjekjet pr t hartuar nj ligj t ri, i cili t mundsoj spastrimin e institucioneve t vendit nga ata q morn pjes n krimet monstruoze t diktaturs komuniste.