Beteja e Kosoves 1389 ne nje veshtrim te ri
EPOSI SHQIPTAR PR BETEJN E KOSOVS 1389 - N NJ VSHTRIM T RI
Anna Di Lellio Beteja e Kosoves 1389 - Eposi shqiptar
Libri i Dr. Anna Di Lellio-s Beteja e Kosoves 1389 - Eposi shqiptar shenon nje arritje ne studimet shqiptare dhe shquhet per analizen shume-planesh. Aty gershetohen te dhenat historike sociologjike kulturore dhe mbi te gjitha ato folklorike.
Akademik Eqrem abej jep kriteret e studimit te poezise popullore
Do te vecoja si nje nga kontributet e studimit te autores veshtrimin teresor e dyplanesh. Akademiku dhe albanologu i shquar Eqrem abej thote Ne studimin e poezise popullore duhet te kemi parasysh dy aspekte anen nacionale dhe anen ballkanike e para na ve ne gjendje te verejme nepermjet poezise shpirtin e ketyre kombeve e dyta na ben te njohim nderlidhjet kulturore. E para eshte nje metode sinkronike e dyta diakronike. Eqrem abej Shqiptaret midis Perendimit dhe Lindjes 1994 f. 32
Studiuesja ka sjelle fakte te shumta se si jane ngjizur dhe si kane jetuar baladat per Millosh Kopiliqin. Arkivat autoret historianet e ndryshem tregimtaret lahutaret dhe vete vezhgimet e autores ne terren jane labortatori i punes se saj shkencore. Kjo eshte edhe arsyeja qe libri i Dr. Anna Di Lellio-s lexohet me interes dhe ngjall diskutime.
Beteja e Kosoves me 1389 nyje-kyc per historine e popullit shqiptar
Beteja e Kosoves me 1389 ka qene perhere nje nyje kyc per historine e popullit shqiptar por edhe per gjithe historine e ngateruar te popujve te Ballkanit.
Historia dhe ngjarjet faktike kronikat e shumta dhe studimet e ndryshme e me kahje te kunderta mitologjia e krijuar legjendat tradita gojore folklorike dhe politizimi i kesaj beteje edhe ne ditet tona e bejne studimin e kesaj ngjarjeje madhore teper te nderlikuar.
Studiuesja Anna Di Lellio ka marre persiper te shqyrtoje me seriozitet me ndertimin e nje laboratori shkencor-kerkues objektiv nje nga dukurite me te qenesishme te kesaj beteje - eposin shqiptar si dhe aktorin kryesor te betejes Millosh Kopiliqin.
Studimi i Dr. Anna Di Lellio-s eshte trondites per vlerat shkencore per metoden objektive te ballafaqimit te pikepamjeve dhe mendimeve te kunderta e disa here teper te skajshme si dhe per perfundimet e reja qe arrin. Studimi shoqerohet me nje informacion te gjere me nje bibliografi gati shteruese dhe dukurite qe shqyrton autorja i ndjek te ne te gjitha fazat e shpalosjes.
Ekspedita ushtarake osmane qe udhehiqej nga vete Sultan Murati synonte te shkaterronte qendresen e popujve te Ballkanit ti nenshtronte dhe ti vinte nen zgjedhen islamike.
Ndeshja midis koalicionit te popujve te Ballkanit dhe ushtrise osmane u be ne Fushe Kosove me 1389. Kjo ndeshje thene fare shkurt solli mundjen e forcave ballkanike vrasjen e Sultan Muratit I Llazari i Serbise zihet rob e me pas ekzekutohet Teodor Muzaku i II vritet ne beteje.
Autorja duke ndjekur planin e studimit perqendrohet fillimisht ne shqyrtimin e literatures qe ben fjale per faktorin shqiptar per pjesemarrjen e shqiptareve ne kete beteje. Sjell pothuaj gjithe literaturen e njohur gjer sot. Burimet serbe botimet dhe shkrimet serbe ndjekin vijen antishqiptare qe fillon me zvogelimin e pjesemarrjes se forcave shqiptare me mohimin e ketyre forcave me deformimin dhe shtremberimin e fakteve dhe personazheve. Autorja shkruan Reduktimi i Betejes ne nje perballje mes serbeve dhe turqve ka marre forcen e idese baze nacionaliste ndaj se ciles asnje studiues nuk mban distance kritike. f. 30
Ndersa burimet joserbe ato otomane italiane greke shqiptare etj. provojne faktin se shqiptaret ishin pjesetare te koalicionit te krishtere ballkanik.
Historiani i njohur shqiptar Fan S. Noli shkruan Me 1389 Gjergji i II Balsha Teodori II Muzhaqi Gjergji Kastrioti nje stergjysh i Skenderbeut edhe disa kapedane shqiptare te tjere u bashkuan me Kralin Llazar te Serbise i cili kishte organizuar nje kryqezate kunder Sulltan Muradit I... Ushtria kryqesore... u perpoq me ushtrine turke ne Fushen e Kosoves. Fan S. Noli Historia e Skenderbeut Tirane 1967 f.10 Nje tjeter historian shqiptar Prof. Selami Pulaha thote Ne Kosove shqiptaret luftuan kunder Islamit te prapambetur dhe zune nje vend nderi ne historine e popujve te Ballkanit ne betejen per te mbrojtur jo vetem lirine dhe pavaresine por edhe civilizimin europian. Anna Di Lellio Beteja e Kosoves 1389 - Eposi shqiptar 2009 f.33
Kompozicioni i studimit te autores te kujton formen e piramidave historike kat pas kati gjer ne pullaz.
Shqiptaret jane simbolizuar tipizuar dhe misheruar ne figuren e Millosh Kopiliqit
Pjesa e dyte e studimit perqendrohet te protagonisti i Eposit te Betejes se Kosoves me 1389 tek shqiptaret te simbolizuar te tipizuar te misheruar ne figuren e Millosh Kopiliqit.
Kjo eshte edhe pjesa me e veshtire me e diskutueshme eshte sic mund te thuhej me nje metafore thembra e Akilit te ketij punimi serioz.
Autorja pajtohet me mendimin se Asnje nga burimet e hershme nuk e permend emrin apo perkatesine etnike te vrasesit dhe japin pershkrime plotesisht ndryshe per vdekjen e Sulltanit. Po aty f.34
Nga burimet bashkekohore qe permendin vdekjen e Sulltanit - thote Di Lellio - i pari eshte nje shtese e shkurter ne poezine epike te vitit 1390 Iskendername shkruar nga Ahmedi pseudonimi i nje shkrimtari turk. Shkrimtari Ashik Pasha - Zade me 1480 dhe shkrimtari serb Kostantin Mihailoviq nga Ostrovica me 1497 permendin emrin e vrasesit te Sulltanit. Pavaresisht nga forma si shkruhet emri ky eshte Millosh Kobila.
Po ashtu burimet greke italiane etj. e permendin protagonistin - vrasesin e Sulltanit - me emra te ndryshem.
Nje pyetje interesante do te ishte Pse nga tere keto portrete te ndryshem gjithandej ka dale qysh nga shekulli XVII vetem si hero serb
Bazuar ne burimet e pasigurta historike dhe ne traditen epike te Ballkanit Perendimor eshte krijuar edhe rrefimi nacional serb. Berja e ketij rrefimi kombetar nuk eshte proces linear. Ka filluar me traditen gojore mbi Betejen qe eshte institucionalizuar ne vecanti qe ne shekullin e XVI ne forma liturgjike dhe politike te Kishes Ortodokse Serbe. Po aty f.38 Madje shkrimtaret ortodokse ne letersine mesjetare serbe ishin perqendruar ne fillim tek princi Llazar kurse Obiliqin e shperfillnin plotesisht.
Millosh Obilic-i perben nje element shtese relativisht te ri ne mitin serb te Kosoves. Sic u vu ne dukje me siper figura e Obiliqit e shperfillur nga letersia mesjetare serbe permendet vetem ne dy pjese te botuara nga Vuk Karaxhiq poet dhe folklorist i shekullit te XIX.
Tradita folklorike dhe te dhenat gojore pasqyrojne ndergjegjen historike te banoreve
Ne Kosove Millosh Kopiliqi tradicionalisht ka qene vetem hero folklori nje figure e njohur vendore. Emri dhe bemat i jane percjelle e i percillen brez pas brezi dhe jane skalitur edhe ne toponime te shumta dhe te ndryshme. Ende degjohen toponimite si kullat e Milloshit bunari i Milloshit livadhi i Milloshit etj. Ne fshatin Kopiliq i Eperm sipas historianit vendas Ibrahim itaku qe me tregoi nje pus pusi i Milloshit gure te vegjel te bardhe te shperndare neper fushe kisha e Milloshit dhe me te medhenj me shenja te shlyera qe mbase te kujtonin kryqin te vendosur ne nje koder gure varresh krishtere... deshmi e se kaluares krishtere te vendasve. Po aty f.42
Tradita folklorike dhe te dhenat gojore pasqyrojne ndergjegjen historike te banoreve. Ja disa prej tyre Jam nga Kopiliqi ku ka lindur burri qe vrau sulltanin. Te moshuarit thone Millosh Kopiliqi eshte prej ketu Drenice dhe ndonese Llazari ishte serb Kopiliqi ishte i yni.
Me nje gjuhe bisedore ja si lahutari shqiptar kendon per guximin trimeror te protogonistit vrasesit te Sulltanit
Zgjatet mbreti e i jep kamben
Ngrihet djali e i ban gjamen.
-Mik pa thirre ka ardhe aj
Prej Azie nDardani
Me na marre magjet e miellit
Me na zane hisen e diellit.
Kjo Arbni ka bijte e vet
Te ven kryet maje kapicet
Jam Miroshi prej Drenicet Po aty f.147
Te dhenat gojore sjellin edhe fakte te tjera interesante. Justin Godart politikan i njohur francez mik i Shqiperise ka ardhur disa here ne Shqiperi ne vitet 1921 1922 1923 1937 dhe 1957. Heren e pare shkoi edhe ne Qukes Librazhd. Ne ditar kujton se Selahedin Blloshmi nje oficer shqiptar i cili na shoqeron ngul kembe qe ti bej nje nder duke vajtur per darke ne shtepine stergjyshore te familjes ne Berzheshte. Selahedini qe mban emrin e nje stergjyshi me tha se ne shekullin e XIV ne Sopot qe eshte nje lagje e Berzeshtes ka lindur Millosh Obilici. U largua nga vendi... vajti ne Serbi... Dhe vrau me thike sultan Muratin ne Betejen e Fushe Kosoves. Justin Godart Ditaret shqiptare mars 1921- dhjetor 1951 2008 f.78
Toponomastika shqiptare verteton autoktonine e popullit shqiptar
Antropologia Margaret Hasluck ka verejtur se tradita e marrjes se emrave te fshatit si mbiemra ishte dhe vazhdon te jete shprehi mes shqiptareve. Hasluck ka parasysh se prejardhja e Milloshit nga Kopiliqi i Drenices eshte deshmuar me toponimi.
abej thote Prej shume vitesh kam formuar bindjen se toponomastika shqiptare perben mbase dokumentin me kryesor qe verteton autoktonine e popullit shqiptar... faktin qe shqiptaret jane vendas ne keto ane qe nga kohet me te lashta te historise pa nderprerje.
Drenica eshte me shume se nje vend nje krahine kryengritese qe historianet vendas e identifikojne si qender te Dardanise banuar nga iliret. Ne Drenice kombi shqiptar ka prodhuar nje vije heroike te luftetareve te lirise qe fillon me Millosh Kopiliqin me 1389 dhe vazhdoi me Ahmet Deline me Azem Galicen dhe gruan e tij Shoten qe luftuan kunder mbreterise serbe me Shaban Polluzhen Tahir Meten dhe kulmojne me epopene e Adem Jasharit dhe familjes se tij me 1998. Po aty f.46
Baladat per heroin jane njeherazi historia dhe arti folklorik
Ndofta pjesa me interesante dhe me e mireshkoqitur e studimit eshte ajo qe i kushtohet vete thelbit te eposit. Ne variantet shqiptare te botuar nga Anna Di Lellio pavaresisht nga ndyshimet midis tyre ka nje thelb ka nje kryemotiv - figura e Kopiliqit. Kjo figure lartesohet ne simbol te prejardhjes krishtere dhe te identitetit te shqiptareve qe e pasuron me tej panteonin e heronjve dhe eshte themeli baza e identitetit kombetar. Luftetari mesjetar nuk eshte vetem simbol i karakterit shqiptar por edhe deshmi e se kaluares se perbashket te shqiptareve me kombet e tjere te Ballkanit.
Teorikisht dihet se kenget epike historike ose legjendare ngerthejne krahas faktit ngjarjes historike edhe procesin krijues te bartesit. Baladat per heroin shqiptar vrasesin e sulltan Muratit Millosh Kopiliqin jane njeherazi historia dhe arti folklorik.
Koha gerryen dhe shteron kengen por thelbi i mbetet tek ndergjegjia popullore
Nje ceshtje me vete eshte edhe mosha e ketyre kengeve ne kete hark kohor gati 600-vjecar qysh nga Beteja e Kosoves me 1389. Koha dhe madje pushtimi i gjate 5-shekullor islamik-osman e gerryen dhe e shteron edhe vete kengen por tek ndergjegjia popullore mbetet shpirti thelbi i saj.
Mendoj se studimi analiza e perkatesise fetare etnike dhe historike e pasuron dhe e provon shumefish shqiptaresine e ketij heroi Millosh Kopiliqit.
Autorja thekson se traditat historike jane e ruhen te gjalla ne Dardani ne Kosoven e sotme ky shpirt heroik vjen nga Milloshi e gjer tek Adem Jashari.
Nje merite tjeter e studimit eshte ballafaqimi i tezave dhe mendimeve me te ndryshme te autoreve dhe institucioneve te shumte shkencore.
Heroi perfaqeson rrenjet kristiane-europiane te shqiptareve
Cikli i kengeve per Betejen e Kosoves me 1389 ne variantet e ndryshem i meshon faktit se Millosh Kopiliqi perfaqeson heroin iliro-arberesho-shqiptar me rrenje ne Ilirine e lashte Arberine mesjetare dhe Shqiperine e koheve te reja. Ai si hero perfaqeson rrenjet kristiane-europiane te shqiptareve.