Borxhi i ngrire

Nga Doc. Dr. Alqi Naqellari
Duke ndjekur me vemendje debatet e fundit qe behen midis Qeverise dhe Opozites mbi situaten ekonomike ne vend, vecanerisht per treguesit e buxhetit dhe treguesit e tjere makroekonomik vihen re dy prirje.
E para, perfaqesuesit e qeverise qe theksojne se:
-situata ekonomike eshte shume e mire,- kemi rritje te eksporteve, -permiresim te treguesve makroekonomike, -treguesit e buxhetit i kemi me te mire nga sa kane qene ne qeverisjet e meparshme, -nuk kemi prekur depozitat e shqiptareve, -borxhet na i late ju te PS tek dera, -kjo eshte rritja me e madhe qe ka ndodhur ndonjehere per pensionet etj, etj.
E dyta, opozitaret theksojne se: -eshte rritur deficiti buxhetor, -ekonomia shqiptare eshte ne krize ekonomike, -qeveria ka prekur depozitat e shqiptareve -treguesit makroekonomike jane te pavertete, -rritjet e pensioneve dhe te pagave jane simbolike, -shqiptaret jane me te varfer nga sa kane qene, -pas dy-tre vjetesh do shikojme se ku do perfundoje ekonomia shqiptare, -qeveritaret jane te pabesueshem etj, etj.
Pra kemi krahun e qeverise qe thote se situata ekonomike eshte e lavderueshme dhe krahun e opozites qe i hedh poshte keto konstatime te qeverise.
Ne percaktimet e tyre te dyja palet kane te drejte. Qeveria zgjedh treguesit pozitiv makroekonomike ose tregues te tjere plotesues te bilancit te pagesave apo te bilancit buxhetor dhe i reklamon ato cdo dite me superlativa, si arritje te shkelqyera, nga me te lartat ne Evrope e ne bote. Ne krahun tjeter opozita zgjedh tregues te kundert, qe nuk kane realizime dhe i nxin ato ne ekstrem sikur ne Shqiperi ka pllakosur nje “krize ekonomike” sa te duket se njerezit po vdesin rrugeve.
Te dyja keto vleresime jane te gabuara sepse jane tejet ekstremiste dhe dem nuk u bejne pozites dhe opozites por dem i bejne popullit, qytetareve shqiptare sepse jane ata qe perballojne cdo pasoje te situatave negative ekonomike.
Sa per situaten e vertete ekonomike qe ndodhet sot ekonomia shqiptare secili e shikon dhe e ndjen vete pa degjuar se cfare thote opozita dhe cfare qeveria. E shikon tek te pa punet qe ka ne shtepi, tek niveli i pagave, tek niveli i cmimeve, shkurt te pjata qe i serviret ne tavoline.
Jane keto arsye qe njerezit jane coroditur dhe bere indiferent ndaj deklarimeve te politikaneve dhe me shume po shikojne hallet e tyre.
Per sa theksova me larte dhe pa pretenduar se mendimet e mia jane paroksiste do te jap konsideratat e mia per situaten aktuale dhe si dilet nga kjo gjendje jo normale ne te cilen ndodhet ekonomia shqiptare.
Momentalisht per gjykimin tim ekonomia shqiptare ndodhet ne nje ngerc ekonomik dhe jo ne “krize ekonomike” sic pretendon opozita apo ne situata te shkelqyera sic pretendon qeveria. Nuk them se ndodhet ne recesion sepse nese do kishim renie nen nivelin e vitit te kaluar te treguesve kryesore makroekonomike une do thosha qe jemi ne depresion dhe jo ne recesion. Kjo ngase norma e deklaruar e papunesise eshte rreth 13%. Momentalisht ne kemi tregues edhe pozitiv edhe tregues negativ. E rendesishme eshte qe faktoret e jashtem kane filluar te ndikojne pozitivisht ne fushen e eksporteve pavaresisht se mineralet qe eksportojme jane stoqe nga vitet e kaluara.
Ekonomia po ecen para, qeveria, fatkeqesisht po reagon me politika fiskale rrudhese duke shkurtuar shpenzimet buxhetore. Banka e Shqiperise po me politika rrudhese duke mbajtur te pa ndryshuar normen baze te interesit. Kjo duket se eshte me indiferente ndaj situates. Me keto politika ekonomia shqiptare nuk do sherohet por do shkoje drejt rrudhjes. Ekonomia shqiptare sherohet duke vazhduar te nxise dhe stimuloje kerkesen agregate me politika te matura investimesh dhe jo duke aplikuar politika rrudhese.
Per mua ne ekonomi eshte krijuar nje ngerc artificial. Arsyet jane dy:
E para, qeveria me politikat e saj ekspansioniste u perqendrua kryesisht ne rritje te shpenzimeve operative dhe me se shumti ne rritje te investimeve duke u zgjeruar ne te gjithe vendin. Investimet u perqendruan ne shume objekte me koeficient kthimi te vogel. Qeveria duhej qe ti krijonte mundesi biznesit qe investimet e saj te shoqeroheshin me investime te tij, sepse parate e investimeve qeveritare do t’i ktheje biznesi pikerisht me kete mundesi qe i krijon investimi qeveritar. Keshtu, konkretisht nese puna vazhdonte per ndertimin e rruges Durres-Kukes qeveria menjehere duhej te kishte bere studimin e aksit prej 150 kilometrash, sa hotele, sa motele, sa pika karburanti, sa lavazhe, sa servise, sa dyqane, etj do te ndertoheshin ne kete aks dhe te kishte dhene lejet e ndertimit. Kjo eshte mundesia qe qeveria i jep biznesit te ketyre zonave per t’u zhvilluar dhe nuk duhet te shihet sesa euro do grumbullohen nga nje takse per kalimin ne kete rruge. Kjo takse do perballoje vetem shpenzimet e tuneleve dhe te kompanive qe duhen per ta mirembajtur. Shikoni rrugen Durres- Tirane jane biznesit qe lulezuan ne dy krahet e saj qe e shlyejne investimin e rruges sepse jane me miliarda leke te tjera qe po shpenzohen ne riparimin dhe mirembajtjen e saj. Pra qeveria duhej te mendohet dhjete here dhe te shpenzoje nje here per llogari te investimeve sepse ndryshe do kemi pasojat e ekonomise greke. Me se shumti duhet te ecin paralel investimi shteteror dhe investimi privat sepse eshte investimi privat ai qe ushqen investimin shteteror. Moskthimi i investimeve dhe shtrirja ne shume objekte bene qe qeveria te futet ne borxh tek biznesi dhe te mos i krijoje atij mundesi per investime te reja ne 2010. Pra qeveria me buxhetin e rishikuar kerkon te perfundoje objektet e nisura qe kane mbetur ne mes….
E dyta, Banka Qendrore e Shqiperise ka mbajtur nje qendrim indiferent dhe nuk ka reaguar realisht ndaj situatave te krijuara ne ekonomine shqiptare, ne menyre te vecante pas recesionit global. Nese Bankat Qendrore te vendeve te tjera ulen normat baze te interesit deri ne 0.2% ajo e mbante ate ne kuotat e nje nga normave me te larta ne bote me 6.25%. Disa ndryshime qe ka bere tashme ajo eshte perseri nga me te lartat me 5.25%. Kjo norme e larte interesi ka goditur kredite ne leke po te kemi parasysh normat e uleta te kredive ne euro ose dollar. Subjektet ekonomike edhe per shume arsye te tjera detyroheshin te merrnin kredi ne valute dhe jo ne leke. Ne kete menyre fusha e veprimit te lekut shqiptar u rrudh dukshem aq sa mund te themi se mbi 70% e kredive ne Shqiperi jane ne valute dhe vetem 30% jane ne leke ne nje kohe qe depozitat jane afersisht ne raporte te njejta. Goditja e lekut dhe rrudhja e fusheveprimit te tij ka pasoja te demshme per ekonomine tone sepse destinacioni i tyre me se shumti duhej te ishte biznesi dhe jo qeveria. Keshtu BSH me keto politika beri qe te ndryshoje destinacioni i lekut duke u kthyer ne drejtim te qeverise e cila nepermjet bonove te thesarit, duke abuzuar me rolin e tyre te vertete shpenzoi per paga, shpenzime operative dhe ne fushen e investimeve. Keshtu kemi dy krahe, kemi daljen e lekut jashte bankave per llogari te politikave ekspansioniste fiskale ne drejtim te qeverise dhe frenimin e daljes se tyre nga bankat per llogari te biznesit. Ne kete menyre eshte krijuar nje disproporcion sot midis valutes jashte bankave dhe lekut si dhe rritjes se sasise se lekut ne raport me rritjen e Prodhimit te Brendshem Bruto. Leku duhej te ishte cliruar ne drejtim te biznesit dhe jo te ishte frenuar me logjiken e “ruajtjes se stabilitetit te cmimeve”, pra me arritjen e objektivave te BQ. BQ pikerisht lavderohet me kete tregues qe ne fakt ajo sic e kam provuar ne shkrimet e tjera te mia nuk e kontrollon dot. Kjo Banke duhet te ndryshoje edhe Objektivin e saj kryesor ku te perfshije edhe nivelin e rritjes ekonomike dhe te renies se normes se papunesise.
Gjithsesi me veprimet e dyanshme te te dy politikave, fiskale dhe monetare ne ekonomine shqiptare eshte krijuar nje mungese e theksuar e lekut ne treg. Kjo shihet cdo dite ne masen e qarkullimit te mallrave dhe grumbullimit te tatimeve direkt dhe ne dhjetera tregues te tjere indirekt. Tregtaret tane nuk po ankohen me per cmimet e larta te mallrave te importit por po thone perdite e me shume se nuk ka leke.
Eshte e domosdoshme qe ne tregun monetar ne nje menyre ose ne nje tjeter te injektohen para. Sa para duhen injektuar?
Nese do te bejme nje llogari te thjeshte konstatojme se ne treg duhen edhe 30 miliarde leke. Keshtu nese 1 miliarde euro mallra importi clirohen per konsum te gjere perball tij duhet te kete 135 miliarde leke qe duke marre kater qarkullime rezulton 33.7 miliarde leke. Nuk po ju futem llogaritjeve me tregues te tjere monetare e makroekonomik sepse e justifikon qe teknikisht ta analizojme ne nje shkrim tjeter.
Sa thame me larte rruga e zgjidhjes eshte qe ne treg te inkasohen 30 miliarde leke. Kjo mund te behet duke i dhene nje borxh te ngrire Banka Qendrore qeverise. Shlyerja e tij te filloje pas 10 vitesh dhe afati i shlyerjes te jete 20 vjet me norme interesi 0.5% ne vit. Ne kete menyre tregu do luaje lirshem dhe biznesi do clirohet nga mungesa e parase. Vetem ne kete menyre do stimulohet ekonomia nepermjet kerkeses agregate dhe jo duke bere shkurtime te investimeve. Ne nuk jemi as Greqia dhe as Gjermania, ne jemi vend ne zhvillim.
* Dekan i Fakultetit Ekonomik, Universiteti Nderkombetar i Struges