Bumerangu, kjo lojë e të voglit dhe të madhit njeri

Teksa merrja n dor librin me poezi “Bumerang” t Betim Muos, mendimi i par q m erdhi ndrmend ishte se do takim me librin po bhet gjithnj e m i beft dhe i rastsishm. Kshtu faktori koh, nga monark i madh ku dshirojm t pasqyrohemi t gjith, ndrhyn si ndonj vegl e marrosur n prmasat e sekondave dhe bn shpesh q t mos i ndahesh m bots t nj krijuesi, a t njeriu, si mund t quhet fare thjesht poezia. Por koha ndonjher bhet aq e strzgjatur n strmundimet e saj t mdha letrare, shoqrore dhe fizike, sa na vjen n ndihm pr t kuptuar se “Bumerangu” i sotm i Betim Muos, s’sht gj tjetr n lndn e tij t brendshme vese nj shnjestr e re e qytetrimit t sotm shqiptar dhe nj pozicionim shnjetar i njeriut t sotm, i cili ksaj here ka nj emr kaq t personalizuar dhe t vendosur: Betim Muo.
Jan t rralla prputhjet e plota t nj emri autori me epokn n t ciln ai jeton dhe s cils ai i prgjigjet, dhe kjo ndodh vetm ather kur frymmarrja poetike sht po aq e natyrshme sa frymmarrja e njeriut. Dhe kt e arrin vetm profesioni poetik ku bn pjes edhe Betim Muo. Por meq jetojm n koh dhe n hapsir, duhet t themi se q t arrish deri te poezia e Betim Muos, mbetet t kaprcesh labirinte t mdha. Jo vetm sepse hapsirat e njeriut jan zgjeruar m tepr dhe hapsirat e brendshme shpirtrore jan zmadhuar apo zvogluar, apo tentojn t marrin dimensione t tjera m t lvizshme, por edhe se sot Betim Muo punon dhe jeton n Maryland, shum pran vendit ku ruhen gurt q krijuan shtetin dhe kryeqytetin e Federats s Par t Pavarur Amerikane.
Mendimi i dyt q m erdhi ndrmend kur takova librin e Betim Muos ishte se asnj autor serioz nuk vjen rastsisht. Materia e tij artistike ndrron ujrat e kndvshtrimeve, si ndrrohen ujrat e do stine. Madje edhe Bumerangun e shpikur prej njeriut. Dhe ky fat nuk u bie t gjith autorve.
Luigj Gurakuqi, financier dhe gjuhtar i shqipes, ishte i pari q n vitin 1906 botoi nj broshur t vogl kritike pr veprat e pakta t letrsis shqipe q ishin botuar deri ather, por q ndikuan n shtrimin e t gjith terrenit kombtar. Vetm nj vit prpara ktij pamfleti t par t kritiks, n vitin 1905, Ajnshtajni kishte hyr n vitin e tij t mrekullirave, duke botuar katr a pes pamflete t ndryshme mbi relativitetin, q e shtyn botn n jetn dhe konceptet e sotme moderne, s bashku me botimet e Frojdit. Q nga ajo koh e deri m sot, procesi letrar shqiptar hyri dhe doli npr katakombe t ndryshme vargjesh, e them kt pasi nuk ka letrsi q nuk mbrrihet me mundim, deri sa t liroj plotsisht vetveten.
Por meq un dhe Betim Muo i takojm nj gjenerate t largt me kohn kur Dali prpiqej t takohej dhe t bisedonte me Frojdin, dhe vazhdojm m tepr t bisedojm me veten sesa me t tjert, pra vazhdojm t jetojm ende n nj koh t mbyllur, m duhet ta sqaroj lexuesit e sotm, se pas kaq e kaq plejadave jemi me fat prsri q mbajm n duar nj libr t mir, si mund t quhen t gjith ata q t detyrojn t krijosh nj bashkbisedim t hapur. Libri i Betim Muos shtron disa diskutime mbi nevojat letrare t njerzimit, pr t bashkuar krijimin me t vrteta t mdha, aq edhe pr shprehjen dhe mbishprehjen poetike, prplasjen e vazhdueshme dhe t sinqert t njeriut me veten, rrugt e pafundme t shpalosjes s mendjes prmbi shpirtit, apo anasjelltas, dhe m tepr zbulimin e asaj peshe njerzore t fituar n do ast. A munden q kto reflekse prvoje t nisen pr diku vetm duke u kthyer te vetja dhe far dimensione i japin njeriut? T gjith kto nuk mund t ken nj prgjigje prfundimtare. Por ato japin prgjigjen e do asti n vetvete. T gjitha kto diskutime t mdha shumdimensionale i kan mbetur poezis. Por Betim Muos i ka mbetur edhe dika m tepr n poezin shqipe. T tregoj se njeriu q quhet apo nuk quhet thjesht poet, njsoj si adresn e tij t banimit, ka edhe pozicionimin e tij t sigurt dhe t vendosur, pa t cilin nuk e krijon dot personalitetin e vet. Jam e sigurt se t gjith ata q do t marrin librin “Bumerang” n duar, do t gjejn nj adres t fort personaliteti. Paka se sa her flasim pr nj libr, ngurojm t flasim pr jetn e autorit, poezia t tradhton. Dhe n rastin e poezis s Betim Muos, ajo tregon n mnyr t plot pikvendosjen e qart t nj njeriu q i ka dal ball prball jets. Dhe kt, Betim Muo e ka kryer edhe me profesionin e tij t shkencave t toks, edhe kur prball nj fondi poetik t mrekullueshme botror ka kryer nj pun t jashtzakonshme serioze prkthimi, pr t’u
t njohur shqiptarve t sotm poett m t przgjedhur t shekullit t tyre. Sado q kritika t rreket ta ndaj veprn nga vet krijimtaria, gj q pr poezin sht pothuajse e pamundur, Betim Muo sht personaliteti njerzor q i bashkon ato si n nj pik me pozicionimin e tij t plot.
Kshtu, me librin “Bumerang”, Betim Muo krijon figurn e nj poeti t sotm t rrall shqiptar, q i del prball dhe drejtprdrejt epoks s vet dhe lexuesve t vet. Prfaqsues dhe konfrontues, i dashuruar dhe ndshkues me poezin e tij pr njeriun e sotm, ai ndoshta n kt mnyr i ngjan nj toreadori, me plhurn e kuqe t poezis.
Dhe prej s ktejmi ose andejmi prap se prap kam dshir t’i drejtohem direkt Betim Muos, dhe ndoshta t’i jap disa prgjigje edhe vetes dhe lexuesit, prse pas kaq e kaq vitesh t letrsis shqipe sht ekzistenca e librit t tij q na krkon t gjithve.
Prgjigjja e par: Burrria dhe vizionet e saj
N vazhdn e letrsis botrore, jan t shumt shembujt e poezis ku autort shprehin t plot dhe drejtprdrejt botn e tyre poetike, pr t’u
pjesmarrs energjik t shoqris njerzore.
Edhe vet Dante, krijuesi hyjnor i ferrit dhe parajss njerzore, e ndjeu t nevojshme, i shoqruar prej Beatries, t shfaq aty brenda edhe veten.
T shprehsh veten tnde plotsisht dhe pa asnj ekuivok, sht nj nga burrrit m t mdha t ksaj bote moderne dhe postmoderne, ku edhe teknologjia e sotme - si e kan pohuar t tjert m par dhe jo un -sht nj vazhdim i taktikave t kalit t Trojs t Odises, ktij shpiksi t madh t qytetrimit t sotm.

Libri “Bumerang” shpreh me nj kapacitet t veant jetsor dhe autenticitet t plot ndrgjegjen e konsoliduar t nj njeriu q ka lindur n terrenin shqiptar t shekullit XX dhe n kaprcim, t kthyer n t vrteta t mdha dhe t shumfishuara q lindin prej vetes.
“Bumerang” sht libri mbi dhimbjet, deziluzionet, ankthet, vrojtimet, prvojn, dashurit dhe mungesat e nj njeriu q jeton n nj koh t caktuar dhe n nj ast t caktuar, pa pasur frik t prplaset me t vrtetat e vetes dhe t shoqris s tij. Betim Muo sht nj nga autort e rrall shqiptar, q vjen nga bota e shkencs, posarisht studimit t toks, nj fjal ndoshta q nuk haset shpesh n fjalorin e librit, por q na bn ta quajm autorin nj nga poett m toksor t letrsis s sotme poetike. Mundet q fjaln toksor ta zvendsojm me fjaln bazament, nga ai ku qndrojm t sigurt, paka se posht nesh lvizin shtresa t ndryshme t toks. Ky bazament sht s pari letrsia e krijuar prej tij pr disa dekada, si dhe nj bot vetjake q Betim Muo e zotron plotsisht dhe q nga duart e tij kalon n vargjet e tij me pesh t rnd dhe solide. Baba, Dashnor, Mik, Shok, Trup, Fabrik e vogl ushqimi, Udhtar, Nj antivete n pasqyr t hapsirs, q gjithka e bn t kundrt me mua, nj njeri i plot q derdh ujt e holl n kanalet e ujrave t zeza, n Savanah t shtetit Xhorxhia.
Kjo sht bota e njeriut t sotm, q jeton njkohsisht n Tiran apo n Paris, n Maryland apo n Teksas. Lnda poetike e tij shpreh nj personalitet t skalitur dhe t ridimensionuar n do ast t jets, njsoj si autoportretet e Leonardo da Vinit dhe ndoshta edhe t ndonj tjetri. Prfaqsues i nj kohe q lind koh t tjera edhe m t largta, si thot vet ai, sikur t ket lindur n nj vij horizonti, krijimtaria e Betim Muos bhet edhe m burrrore, pasi sht nj krijimtari e perspektivs dhe jo e retrospektivs, q krkon t vrtetat dhe e sheh njeriun drejt n sy.
Do t’i thosha lexuesit shqiptar dhe vet Betim Muos, se ka njerz n bot q konkurrojn vetm me luant, q jetojn pr t mbrojtur n mnyr t shklqyer territoret e tyre dhe pr kt arsye quhen kafsht m sociale t bots. Por pr nj njeri t vetm si Betim Muo, misioni sht m i thjesht. T mbroj veten e tij, ose thjesht njeriun, jo t kohrave t tjera, por t prjetimeve t sotme kaq t shumfishuara.
Betim Muo, ky shqiptar i thinjur prej shekullit t kaluar, me sa duket bn pjes te luant poetik t nj vendi q krkon t fitoj peshn dhe soliditetin e vet, vetm duke fituar peshn dhe soliditetin e njeriut q jeton brenda ksaj bote, e cila, si thot vet poeti, sht
tepr e madhe dhe q un do t shtoja pr shkak t marifeteve t shkenctarve, ku bn pjes edhe ai vet. T krijosh pika takimi n kt bot t madhe sht gj edhe m e vshtir.
Dhe kjo ndoshta krkon nj prgjigje tjetr, pr nj polemik t hapur prej vet t vrtetave t poezis s Betim Muos, e cila jeton me nj nntekst t madh. Se sht e lejueshme pr ta prdorur maskn gjithkund tjetr, por jo dhe jo n poezi.
Prgjigjja e dyt: Para se ta mbrosh, duhet ta fitosh veten
N nj nga poezit e vllimit “Bumerang”, Betim Muo thot: A do ta msojn njerzit dot vall zanatin e thjesht t t rrojturit? As paknaqsi, as ankes, as revolt, as mister. Thjesht nj bashkbisedim i hapur. Por edhe ky bashkbisedim i hapur shumfishohet gjithnj e m tepr pasi, si thot vet autori, ne fluturojm n nivele t ndryshme miku im.
Polemik, konflikt, realitet i prditshm, qetsi, stoicizm apo kritik, trheqje, prehje, rndsi ka q vargjet e Betim Muos mbartin kuintesencn e trazimeve t brendshme dhe t konfrontimit t vazhdueshm me veten dhe me t tjert. Betim Muo sht nj poet i moshs s t korrave t prvojs s tij t gjat. Jan t veant n letrsin shqipe autor kaq independent, q kan truallin e tyre personal. Dhe pikrisht sht ky truall i begat prej t cilit Betim Muo e ka kaprcyer prej kohsh prmasn rurale-zakonore-mortore apo teknikat e konsumuara, apo partiturat ku vijn pr t luajtur t gjith. Poezia e tij sjell t korrat e qytetrimit shqiptar q krkon t tregoj frytet e veta, deziluzionet, mundsin dhe njkohsisht pamundsin e njeriut, ballafaqimin me t gjitha errat dhe magjit, por gjithsesi vendosjen e tij t palkundur, dhe drejtpeshimin e tij t krkuar n tash e sa e sa sekonda dhe shekuj. Megjithat njeriu ka nevoj t bisedoj edhe me nj ketr, pr raportet e njeriut me njeriun.
Dhe ketri i Betim Muos i thot njeriut:
Kjo nuk sht gj m tha,
Ta dish ti se ’heqim ne me tant
Dhe n mes t dilemave dhe konfrontimeve njerzore t shprehura n vargje t rnda dhe solide, libri “Bumerang” jep para syve t lexuesit lindjen e vet personalitetit t njeriut.
Ndoshta n poezin shqipe, pas Lasgush Poradecit, sht Betim Muo, q shpalos n mnyr t plot dhe t qashtr n poezi t gjith autenticitetin e tij poetik dhe njerzor t shkrir n nj, pavarsisht nga senset e tyre t kundrta dhe pavarsisht se njeriut i takon dika m tepr nga
traditat e ekspresionizmit europian t shartuar me dritzat e fushzave shqiptare dhe tjetrit i takojn kryqzimet e superstradave t sotme poetike. Vetm dika sht e prbashkt pr t gjith. Nga shpalosja e plot e personalitetit t njeriut lind nj poezi e drejtprdrejt.
Kjo sht nj mundsi e re prballjeje, e cila n vllimin “Bumerang” shpallet n poezin “Metafora gnjeshtare”, ku poeti thot:
Mos i beso metaforat e dashur/ato t gjitha gnjejn.
Nuk jan metaforat, por t vrtetat e njeriut q ndrthuren njra me tjetrn dhe krijojn poezin.
Rrufen e bn reja dhe mali/stuhin toka dhe qielli/luftn dy njerz armiq,
.../Dashurin e bjm ne t dy/Dhe poezin ah poezin/ Vetm un i vetm/Si Zoti q bn botn
T vrtetat nuk kan nevoj pr kambiale t tjera fjalsh.

Duke qen nj poezi kaq e lir dhe e drejtprdrejt e lidhur me prjetime - deri te lumturia q fiton njeriu kur nuk ka mundsi q edhe elefanti t’i lshoj glasa mbi kok, kthjelltsia mbetet tipari i par i poezis kaq t natyrshme t Betim Muos, pasi mendimi ka koh q sht shburgosur, n saj t pozicionimit t tij t qart.
Kshtu, libri “Bumerang” e rendit prfundimisht dhe cilsisht autorin n radhn e krijuesve t sotm t kthjellt dhe t qart, pr at q kan arritur, at q krkojn dhe at q polemizojn. Kjo sht nj kthjelltsi sublime, pr t ciln ia vlen t jetosh. Dhe kshtu, gjat nj procesi t vrtet dhe t kristalt krijues, lindin vargje prplasjesh dhe ballafaqimesh, prej t cilave, me ndihmn e rremave t mendimit, piqet nj vetdije e caktuar njerzore, e hapur pr t gjith. Dhe pr poet si Betim Muo edhe kjo vetdije krkon t gjej pozicionimin e vet.
Prdorimi i gjuhs s thjesht, e folura e prditshme, adresime t gjithkujt dhe t fateve t lidhur me njri-tjetrin, thjeshtsia njerzore e t qmtuarit, i japin poezis nj shpirt t ri komunikimi.
Prgjigjja ose polemika e tret: Dritat e makinave jan m t lumtura se njerzit brenda tyre
Nj numr autorsh shqiptar q krijuan bazamentin e tyre t mirfillt letrar dhe poetik vijn nga nj shoqri kur kritika letrare e kishte leht t prdorte nj shprehje standarde, veanrisht pr poezin. Ky autor ka dashur t thot. Me dhjetra komente letrare deri n ditt tona, madje n provimet e testeve pr letrsin, prmbajn klishe etike q rrjedhin prej motivimeve pr t thn dika. Dihet se sa rndsi i vihet fjals, q nga tekstet biblike e deri m sot, n lojn e saj t par prmbushse. Por kjo m kujton nj pavijon t muzeut t holokaustit, pikrisht pran foles m t re t ngritur nga Betim Muo, ku vihet n pah roli i madh i fjals n shoqrit propagandistike, si ka qen edhe ajo e jona, dhe si deliron do shoqri e propagands utilitare.
Ndoshta sado q t luash me fjaln, ajo mund t mos t t oj gjkundi. Rndsi ka kush je dhe kush shfaqesh, cilit shekull dhe frymmarrjeje njerzore i takon, cilat jan t korrat e jets personale njerzore dhe sa t largt e ke kndvshtrimin.
Mund t themi se n letrsin shqipe jan t rralla etapat dhe autort q sjellin nj zhvendosje n hapsir dhe n koh, ku do njeri, megjithse nuk ka marr prsipr t thnat e Zarathustrs, paraqet nj sfer personale t vendosur shoqrore.
Duke qen se tani pr tani jemi edhe n Maryland, mund t themi se kjo poezi i ngjan atij gurit t rnd t vendosur pr t filluar nj jet tjetr shoqrore.
Me gurin poetik t Betim Muos n librin “Bumerang”, shnohet nj etap e jets s sotme civile t nj shqiptari, q di t krijoj frytet e veta. Poezia “Mbrm” sht Mbrm vetm e Betim Muos, trupi i poetit sht trupi si anije e drobitur, Mars sht vetm Mars i Betim Muos, pse ndodh q ’sht larg na ngushllon m tepr, sht nj nga prjetimet e tij krkuese. Poezia “Mendja ime”, ku parimet e mdha jan shpesh ylbere t pakapshm, ku varen surrogatot e dits, sht mendja e Betim Muos. Por brenda kontrasteve dhe lojrave t mdha, njerzit prap se prap kan orbitat e tyre, njkohsisht si natyra s bashku me bimt e pamata dhe kafsht e kopshtit amerikan. Sado q ngjall polemik t vazhdueshme me veten, n poezin e Betim Muos nuk prplasesh dot me asknd tjetr, pasi njerzit, si tham m lart, fluturojn n nivele t ndryshme t hapsirs. Rndsi ka q t kesh peshn dhe vendin q meriton. Dhe mjafton ta shohsh poezin ku njeriu sht fryti m i muar i gjithsis.
Pra e thna duket se ka marr fund dhe sht shfaqur vet njeriu, njher npr rrugt e qyteteve m t njohura amerikane, njher npr rrugt e Tirans. Npr kto rrug poeti shpesh gjendet krejt i vetmuar dhe shpesh n shoqri me poet t tjer namuzqar, q m tepr se gjithka tjetr krkojn mendimin e drejtprdrejt q vesh trupin dhe shpirtin.
Dhe t till kthehen t gjith n bashkkohs.
Le t supozojm se bota sht rritur edhe m nga ekzistenca e poezis s Betim Muos.
Dhe nuk sht fjala e plot, por shfaqja e plot e njeriut, ashtu si thot Betim Muo.
Dhe poeti shpall m n fund paraboln e madhe.
E gjith kjo bota jon m e vogl sht br,
Por m t vegjl jan
edhe banort e saj.
sht nj nga rastet m t rralla ku metafora dhe realiteti, gnjeshtra dhe e vrteta, jan kthyer n nj, n nj sintez t plot poetike.
Dhe ndoshta vetm pr kto dy vargje ja vlen q t flasim prsri dhe prsri pr poezin e Betim Muos dhe ballafaqimin e tij t hapur. Dhe mund ta vendosim kt varg n t gjitha bisedat tona.
Por “Bumerangu”, sado q t ndrrohen kohrat, kthehet gjithnj andej prej nga sht nisur, te Zoti i tij, njeriu.
Dhe m n fund prgjigjja e katrt, ose Sikur
Sikur poeti Betim Muo t ishte ulur n vitin 2010 pr t shkruar vetm poezin “Sikur”, do t’ia vlente q n t gjith mjediset shqiptare, mbi rrn e plazhit apo n or t veanta meditimi t fsheht, t prsrisnim si ai.
Un do t doja t isha nj milingon,
Pr t par sa i madh sht njeriu.

Natasha Lako
Maryland, gusht 2010