Denimi i librave

Ne historine e popujve jo vetem ne ato te hershme me panteone hijerenda me kolonada te pergjysmuara e kapitele te thyera edhe me rrenojat e zhdukura e fantazma qe skthehen me edhe ne fillimet e mjegullta te mesjetes kur kishte shume barbari dhe gjak teksa formoheshin kombet por dhe ne kohet me te reja kur njeriu dhe rilindja e tij ideale moren nje si aureole te natyrshme persiper si ajo e shenjteve qe edhe permbyseshin nderkohe madje dhe ne epokat me moderne ku pervec te tjerave e drejta e jetes gezimi i saj moren fuqi kushtetuese liria e shprehjes vazhdonte lirine e mendimit duke paraprire lirine e veprimit si dukuri normale etj. etj. ndeshemi me dhunen dhe me denimin te ushtruar mbi shumecka aq sa duket sikur historia eshte zhvillim dhunash kolektive dhe denimesh diktatoriale ku perparimin mund ta kete sjelle dhuna kunder dhunes dhe denimi i denimeve.

Ne kete sprove a avitje do te doja te trajtohej dhuna dhe denimi i ushtruar mbi njerezit e perzgjedhur te letrave mekanizmi i hatashem i se ciles ka kerkuar mposhtjen dhe rrenimin e tyre tragjik. Eumlshte ndermarrje e madhe do te me pelqente te tregohej per ate qe siu bind dhunes dhe e sfidoi denimin sic mundi per ate pak letersi por jo te pakte qe u krijua fshehurazi ne ferr nen dhe nga te denuarit.

Pikerisht ate qe une di.

Nderkaq duke pare dhe ndier menjanesine mungesat dhe zellin e kundert neperkembjen deri dhe mohimin e saj une si deshmitar do te mjaftohesha te tregoja qe ka nje letersi e cila na ka ardhur nga burgjet eshte dhe ka rendesi.

Natyrisht kjo ndermarrje nuk ka nisur me mua dhe as mbaron por thjesht dua te jap ndihmesen time te sensibilizoj e te nxit. Ja ashtu si ai qe gjen nje cope kocke prehistorike dhe e tund ne ajer para se tua jape specialisteve antropologeve a zoologevehellip eshte gjymtyre e kohes se dinozaurte me te cilen mund te ribehen me fantazi mbase perbindeshi dhe perbindeshat si jane ushqyer ata me bar por edhe me njerez dhe mund te kuptohen burgjet epoka. Ne fakt une kam ne dore nje kocke te thyer njeriu te gjetur mbase ne gropat masive ne malin e Dajtit a ne fushetiren e burgut te Ballshit a ne varrezat qe sdiheshin te burgjeve te tjerahellip

Afermendsh qe dhuna dhe denimi mbi librat dhe njerezit e tyre nuk jane ushtruar vetem ne vendin tone dhe as jemi ne projektuesit e tyre te pare megjithese librat i kemi pasur aq te pakte. Ashtu si edhe njerezit edhe librat jane ndaluar perkohesisht ose pergjithmone fshehurazi ose hapur jane censuruar te plote ose pjese-pjese jane gjymtuar sic gjymtohet robi u jane shkulur krahe prere hunde e veshe gjuha u jane shkulur syte jane mallkuar libra e njerez flakur jane arratisur e kapur rob prape jane mbartur nga vendi i mundur te vendi fitimtar ose nga populli vasal te populli zoteri jane djegur vetem a me te tjere ose me biblioteka te tera krematoriume e gropa masive por edhe me ceremoni me festa aspak te perzishme me valle e duartrokitje madje eshte e vertete qe librat edhe jane lidhur me zinxhire per tjeter arsye per te mos u shkulur dot dhe quheshin Concatenati te mberthyer si Prometeu a si cdo i denuarhellip dhe zinxhiret shpesh e me shpesh kembenin vendet u kalonin autoreve per me gjate mundesisht pergjithmone.

Jane burgosur librat jo ne menyren metaforike me burgun e harrimit por realisht jane mbyllur ne bibliotekat e diteve tona ne Fondin e Zi te tyre si ne terre qelish.

Ne Biblioteken tone Kombetare jane shenjuar persiper ballinat me shkronjat R ose Sh. R rezervuar ose shume e rezervuar qe te mos u afroheshe si te ishin te damkosura me ndonje semundje ngjitese kolere ideologji armiqesore metafora kunder diktatorit murtaje e kuqe e zeze etj. etj. Pastaj ashtu si librat bashke me autoret e tyre jane denuar edhe lexuesit per krimin se i lexonin kercenoheshin hiqeshin nga puna coheshin internimeve ne tortura zvarritje ne balte e burg.

Arsyet e gjithe kesaj ploje se pari brenda kafkes se njeriut dhe pastaj jashte saj ne te gjithe vendin jane te shumta shoqeruar me rropame plumbash ... aq sa dhe pikat e heshtjes neper fjali na ngjanin sikur ishin mbetje e tyre e heshturhellip vrima ne ajrin e nateshellip. Menyrat e masakres duket sikur ndryshojne nga koha ne kohe por kryesorja dhe thelbi mbeten te njejte sundimi. Te paditurit sundohen me lehte mund te duan vete te sundohen. Por te paditur mund te jene edhe ata qe duan te sundojne nje grup i caktuar nje klan perfaqesues te nje klase shoqerore me artistet e rekrutuar qofte dhe tirani i vetem udheheqes vendi mbi te cilin bien dhe hijet e shkrimtareve te tij. Sundimi i nje ideologjie i nje sistemi e thjeshtezuar ne rrojtje dhe krijimin e fut ne kallepe. Metoda letrare e realizmit socialist sishte kurre e njejta gje me realitetin socialist jo si nje kundershti e tij por si maske vrasesi. Ne fund te fundit e tille mbeti.

Ne perandorine komuniste libri dhe beresit e tij bashke me lexuesin masiv u demtuan me shume se kudo dhe ne cdo kohe tjeter sepse letersise iu kerkua angazhimi i hapur ne sherbim te nje ideokracie tjetersimi duke ia ndryshuar thelbin per ta bere vidhe ne makinerine e madhe te shtetit duke perhapur keshtu mediokritetin permbytes. Porosia leniniste u tejkalua letersia u be edhe plumb per armiqte e sistemit. Por letersia po vriste vetveten keshtu. Vetveten sozi. Provat jane dhe deshmitaret jane ende gjalle. Sidomos ne Shqiperi.

Po kerkoja te gjeja raste si e kane keq trajtuar librin neper kohera.

Athine shekulli V para Krishtit. Per sa u perket perendive une nuk jam aq i afte sa te them qe ato jane apo nuk jane - do te pohonte Protagora qysh ne fjaline e pare te traktatit te tij dhe menjehere do ta shmangnin. Ik i thane dhe traktatin e tij e dogjen. Po keshtu edhe Sokrati do te denohej me vdekje se ai nuk i pranon perendite e shpallura nga shteti dhe paraqet perendi te reja. Futi dyshimin si filozof. Edhe Platoni do te sugjeronte qe ne republiken e tij ideale se pari te mbikeqyrej krijimi i fabulave dhe i legjendave te pranoheshin vetem ato qe do te pelqeheshin.

Ja edhe ne Romen perandorake do te ndalohej Odiseja e Homerit per lirite e rrezikshme qe metonte dhe shteti me magjistratet e vet do te vinin nen kontroll te rrepte besimin fetar. Senati digjte pirgjet e librave me profeci deshmonte Livi.

Nga doreshkrimet e lashta deri ne Kine mund te mbeteshin nje ose dy kopje e shumta te tjerat zhbeheshin perfundimisht.

Por vjen viti 1450 krijohet shtypshkronja dhe librat jane me te kollajshem per tu bere por me te rrezikshem edhe nga shkaku i shperndarjes me te mire. Vecse edhe djegia e librave behet me e madhe por fajin e kane botuesit ata duhet te perndiqen. Skalojne as 20 vjet pas Johan Gutenbergut dhe ne Gjermani celet institucionalisht e para zyre censure. Dhe Henriku VIII i Anglise urdheron qe te gjitha botimet ti dergohen se pari Kurores qe te vendose ajo kurse mbreti francez Franci e nxjerr jashte ligjit shtypjen e librave.

Dhe me 1559 u kalua te lista e pare e librave te ndaluar qe Kisha Katolike e quajti Index Librorum Prohibitorium qe vazhdimisht shtohej duke u bere 5 mije tituj deri ne vitin 1966 kur ajo u shfuqizua. Po keshtu edhe kisha spanjolle dhe ajo irlandeze shfuqizuan listat e tyre pothuaj ne keto vite.

Edhe Bibla here perndiqej e ndalohej dhe here digjej deri sa ne vitin 553 perandori romak Justiniani me origjine dardano-ilire lejoi Biblen ne greqisht dhe latinisht por jo perdorimin e Midrashit hebre.

Ne Angli Henriku VII lejoi Biblen e Mateut kurse mbreteresha Meri urdheroi qe te mos futeshin ne mbreteri libra e letra me emrin e Martin Luterit perkthyesit heretik te Bibles se lige sic u cilesua ose te Xhon Kelvinit me te tjere qe kundershtonin a vinin ne dyshim besimin katolik. Ishte viti 1555 kur gjon Buzuku botonte ne shqip Mesharin e tij.

Ne Shqiperi

Kur shembeshin kishat dhe xhamite teksa rinia ndersehej nga Partia e Diktatures se Proletariatit megjithese vendi ishte pa proletare bashke me ikonat dhe qilimat hidheshin ne zjarr edhe librat fetare Kurani Bibla. Kurse bibliotekat e vjetra qene kontrolluar mire anije te ngarkuara me libra kishin shkuar nga porti i vogel i Shengjinit per ne Jugosllavi ngaqe smjaftonte letra per te nxjerre gazeten Borba edhe librat e vjeter ne shqip atje do te griheshin per tu bere brume do te ricikloheshin ne leter te bardhe si harresa.

Kjo beme kriminale do te perseritej edhe kur do te prisheshin marredheniet me Jugosllavine e me pas me Bashkimin Sovjetik dhe me Kinen teksa shkaqet do ti shpallnin si politike. Cdo gje eshte politike por politika nuk eshte cdo gje.

Kamionet do te shkarkonin ne fabrikat e letres ne Lezhe Lushnje e Shkoder libra te vjeter revista letrare te viteve te arta lsquo30 gazeta por edhe botime te sapodala. Ishin lajmeruar librarite pezulluar shitja ndaluar shperndarja sdihej pse ndoshta autori kishte gabuar ideologjikisht ne veper a qe denuar befas me burg a ishte arratisur mund te ishte dhe perkthim qe sdihej pse. Ne biblioteka shkonte lista e re me libra qe sduhej te jepeshin per lexim por te ktheheshin dhe 1 ose 2 cope te rroposeshin ne fondin e zi. Dhe denohej kush i kerkonte ndersa kersheria ishte me e madhe dhe deshira per ti lexuar rritej. Prane hajateve te fabrikave te letres ku prisnin radhen zetoret me kashte ndane depove me mbeturina vinin keta kamione antibiblioteke antilibrari antiliber dhe zbraznin mallin e ndaluar ne gryke te makinerive grirese. Dhe roja vezhgonte aty ne kembe. Thikat copetonin nje Lahute Malciehellip ja Hylli i driteshellip edhe kockat e Fishtes kerkellinin te hedhura te guret e nje lumi Ura e psheretimave liber i verdhe me veremhellip Gremina e dashurisehellip ne gremine hidheni dhe autorinhellip romani Tunelihellip ne tunel kush e ka shkruarhellip Nje emer ne kater rrugehellip rrugeve te mbetethellip flakeni Lirishta e kuqehellip me gjak bejenihellip Me jepni nje emhellip cfare do Mjaft duruamhellip

Kur roja kthente kryet ne anen tjeter a largohej per te pire nje cigare punetori qe hidhte letersi shqipe me lopate ne gryke te makinerise per tu bere prape leter karton thase cimentoje harrim teksa vazhdonte te lexonte tituj dhe emra te tjere paska dhe te huaj Heminguej Remark Shollohovhellip guxonte dhe zgrapte ndonje flete a liber te vogel e fuste ku te mundte ne xhep te cizmet tek torba e bukes. Ta lexonte fshehurazi ne shtepi tia jepte edhe ndonje te njohuri tek i cili kishte besim ndonjerit qe shkruantehellip