Dialogu dhe toleranca ndrfetare: ecuri dhe sfida
-Pjesa I-
"do njeri ka t drejtn e liris s mendimit, t ndrgjegjes e t fes; kjo e drejt nnkupton lirin pr t ndryshuar fen ose bindjet, si dhe lirin pr t manifestuar fen ose bindjet, vetm pr vetm ose bashkrisht, si n publik ashtu edhe privatisht, nprmjet arsimit, praktikave, kultit dhe kryerjes se riteve." (Deklarata universale e t drejtave t njeriut, neni 18).
Debatimi pr dialog ndrfetar vetvetiu nxit disponime dhe reagime t ndryshme, nga ato mohuese, miratuese deri tek ato indiferente.
Vlen t theksohet se masat e gjera t popullit krkojn dialog, se jan m afr thelbit t problemit se sa prijtart e tyre, t shkolluarit, t cilt zakonisht, jan t lidhur me ndonj qendr ndikimi, intelektualisht ose politikisht.
Dialogu ndrfetar, jo vetm q sht i dshirueshm, por sht proces i domosdoshm. Procesi i dialogimit ndrfetar nuk do t thot njkohsisht proces i kristianizimit, islamizimit, judaizimit, etj., respektivisht nuk sht asimilim n ndonj nga kto grupime ose organizata fetare, por sht proces q ka disa funksione dhe m kryesori sht komunikim i vazhdueshm popujsh, kulturash e traditash.
Natyrisht, ekzistojn edhe shum pikpamje dhe perceptime t ksaj dukurie, dhe kjo e paraqitura sht vetm nj nga shum mundsi. Dialogu pr shqiptart dhe mbar botn nuk paraqet dika t pamundur, por rrug kah sendrtimi i plot i dshirs njerzore pr dialog.
Kto funksione t dialogut krkojn edhe dika tejet t rndsishme, e ajo sht arsimimi pr dialog, mirkuptim e toleranc. Aktualisht programet shtetrore dhe private, te ne dhe n rajon, nuk ofrojn ndihmes t mjaftueshme n kt pikpamje. Vlen t theksohet fakti se shkollat mbeten shum pr t
n kt fush. Edukimi dhe arsimimi i gjer dhe i thell, moral dhe estetik thuajse trsisht sht neglizhuar npr sistemet tona edukative-arsimore laike.
Kjo bn q dialogu t kaloj, si e shpreh kt Hans Kung, nga injorimi, npr arroganc deri te toleranca, q e prkthyer n gjuh t prditshme do t thot m shum disa pran disave dhe disa kundr disave, se sa disa me disa. Ka shum t prbashkt, por nuk ka unitet; askush ssht kundr, por secili i prmbahet t vetes; ka tubime, por nuk ka veprime, ka afrime, por nuk ka dashuri; ka paralajmrime simbolike, por nuk ka orvatje serioze; ka zbutje kontestesh, por nuk ka kaprcime t tyre; ka falje, por nuk ka harres. Nuk ka takime t besimtarve, por vetm t institucioneve fetare, ose t prfaqsuesve t tyre.
Nevoja pr dialog midis popujve dhe besimeve sht prforcuar prej ngjarjeve q kan ndodhur vitet e fundit. Dialogu ndrfetar sht par si nj prej alternativave pr t shumprfolurn prplasja e qytetrimeve. Ata q nuk pajtohen me teorin q prplasja e qytetrimeve sht e pashmangshme, kmbngulin n dialogun e qytetrimeve.
Pikrisht sot m shum se kurr bota ka nevoj pr nj dialog ndrfetar dhe ndretnik pr nj paqe botrore dhe nj etik globale. Njerzit lipset t ln pas paragjykimet, dyshimet dhe t vrtetat e cunguara, n mnyr q t jen n gjendje t kuptojn t vrtetn e aludimeve. Trajtimet lipsen t mos kufizohen tek titujt e gazetave t prditshme, ku supozohet q nj fe e caktuar ushqen terrorizmin, sulmet vetvrasse, shtypjen e femrs dhe urrejtjen pr t tjert. Kush do t dshironte ather t bashkbisedonte me njerz a popuj q prkrahnin ide dhe veprime t tilla?
Dialogu ndrfetar sht sot nj domosdoshmri. Hapi i par n vendosjen e tij sht harrimi i s kaluars, largimi prej argumenteve polemizuese dhe theksimi me prparsi i pikave t prbashkta, t cilat jan m t shumta se kundrshtimet e ndrsjella.
Por si mund t jet modeli ideal i dialogut ndrfetar? Cilat mund t jen qllimet e tij? far mund t arrihet? Pr prgjigjen e pyetjeve t tilla, lipset n radh t par q njerzit t din kufijt n mes t dialogut teologjik dhe atij shoqror. Detyra kryesore e dialogut duhet t jet q problemet e shoqris t zgjidhen bashk. Kudo n bot lipsen t prforcohen thirrjet pr lidert fetar, pr diskutime mbi prmbajtjen e idealeve t prbashkta.
Vlerat baz q jan tipare t shek. XXI jan modernizmi, pluralizmi, individualizmi, etj.. Disa pretendojn q modernizmi i ka
njsh jetn vetjake dhe shoqrore, duke krijuar forma t reja t jets fetare, kulturore dhe t pluralizmit politik. Shum teoricien e kan prshkruar modernizmin prej perspektivs s shtimit t sovranitetit njerzor prtej kufirit t tij dhe prparimit t shkencs. Kjo lidhje e drejtprdrejt e vendosur midis shkencs, nga njra an dhe aftsive dhe sovranitetit, nga ana tjetr, ka treguar mundsin q u jepet shteteve m t fuqishme pr t praktikuar forma t reja t dominimit t vendeve dhe popujve t tjer.
Globalizimi i dijeve, pushteteve dhe teknologjive sht pasuar prej teoris s nj konflikti t mundshm midis kulturave dhe qytetrimeve. Tezat e Huntingtonit pr konfliktin e qytetrimeve kan qen n qendr t vmendjes ndrkombtare dhe kan zn nj vend t rndsishm n diskutimet globale t dhjetvjearit t fundit. Jehona dhe ndikimet e ksaj teorie n marrdhniet ndrkombtare jan akoma t pranishme.
Shekulli XXI prfytyrohet si shekulli n t cilin njerzimi do t dshmoj lindjen e nj force q do t gjallroj vlerat morale pas nj prgjumje t gjat, nj shekull t tolerancs, mirkuptimit dhe bashkpunimit ndrkombtar q do t sjell prfundimisht, prmes dialogut ndrkulturor dhe pjesmarrjes s vlerave t njsuara, qytetrimin gjithprfshirs.
N botn moderne, nj rrug kryesore pr ti
t tjert t pranojn idet e dikujt, kalon nprmjet besimit dhe bindjes. Ata q prdorin forcn jan qenie intelektualisht t rrnuara. Njerzit gjithmon do t krkojn liri pr t zgjedhur n rrugn ku ecin, n idealet e tyre dhe n shfaqjen e tyre, n vlerat fetare dhe shpirtrore q ata mbartin. Kshtu me gjith t metat e saj, demokracia sht tashm i vetmi sistem politik q mund t jetoj dhe njerzit duhet t prpiqen t'i modernizojn dhe konsolidojn institucionet demokratike pr t qen n gjendje t ndrtojn nj shoqri, ku lirit dhe t drejtat e individit t jen t mbrojtura dhe t respektuara, nj shoqri ku mundsit e njjta pr t gjith jan m shum se nj ndrr.
Prpjekjet pr zhvillimin e dialogut ndrmjet grupimeve sociale q prfaqsojn ideologji, kultura, besime fetare dhe kombsi t ndryshme, kan dhn rezultate pozitive kudo.
Prpjekjet pr paqe kan pasur jehon n konferenca dhe simpoziume t ndryshme n prmasa botrore. Simpoziumi i Heronjve t Paqes (11-13 prill 2003) n universitetin Agustinian t Teksasit paraqiti nj list t lufttarve t paqes n mbi 5000 vjet t historis njerzore. N listn e heronjve bashkkohs t paqes, prfshiheshin emra t till si Jezusi, Buda, Mohandas Gandi, Martin Luter Kingu dhe Nn Tereza, Gyleni, etj.
sht e nevojshme q feja t mos jet pjes e problemit, por pjes e zgjidhjes. Angazhimi pr dialog mes kulturave dhe qytetrimeve sht edhe nj angazhim kundr terrorizmit. fardo lloj forme totalitarizmi sht e papajtueshme me dialogun. Fet lipset t jen t afta pr t dialoguar dhe ti kontribuojn dialogut social.
Toleranca, nj term q ne e prdorim her pas here n vend t fjalve respekt, mshir, bujari, ose vetprmbajtje, sht elementi m thelbsor pr sistemet morale, burimi m i rndsishm i disiplins shpirtrore dhe nj virtyt mjaft i muar pr njerzit e prkryer.
Njerzit n prgjithsi dshirojn t'i referohen t kaluars dhe t tashmes pr klimn e tolerancs dhe t durimit q shprndan, shndrron, qartson, dhe pastron. Ather ecin drejt s ardhmes me besim, pa asnj ndjenj ankthi. Njerzit prgjithsisht nuk dshirojn q e kaluara t jet e kritikueshme ose e ardhmja t jet e errt pr arsye t s tashmes.
sht e pamundur t bisedosh rreth ideve t prbashkta ose nj ndjenje kolektive n komunitetet ku individt nuk i vshtrojn t tjert me toleranc ose n vendet ku shpirti i vetprmbajtjes nuk sht i mbrojtur plotsisht.
N nj koh kur bota sht
si nj fshat i madh dhe n nj moment kur shoqria jon sht n prag t nj ndryshimi dhe transformimi t rndsishm, nse popujt dhe besimet e ndryshme nuk hyjn n bisedime dhe dialog me njri-tjetrin, ather nuk do t jet e mundur t shpjegohen plotsisht mosmarrveshjet midis tyre. N kt kndvshtrim, toleranca sht virtyt q ka nevoj t shprblehet dhe pr kt arsye, toleranca duhet t deprtoj n t gjith shoqrin. Universitetet lipset t frymzojn toleranc, politikant lipsen t diskutojn rreth tolerancs, popujt n muzikn botrore lipset t shkruajn lirika pr tolerancn dhe mjetet e komunikimit masiv lipset t mbshtesin pr zhvillimet pozitive lidhur me tolerancn.
T pranosh tolerancn, nuk do t thot t anashkalosh traditat q burojn nga feja e secilit, nga historia e secilit, toleranca sht vler q ka ekzistuar gjithmon. N emr t dialogut t gjith mund t bashkohen n tokn e prbashkt dhe t shtrngojn duart me t gjith.
Demokracia sht nj sistem organizmi shoqror q i jep mundsin dokujt q gjendet n kraht e saj, t jetoj dhe punoj, duke shfaqur ndjenjat dhe mendimet e tij. Toleranca sht nj komponent i rndsishm i saj. Nuk mund t flitet pr demokraci n nj vend ku toleranca, si vler e rndsishme kulturore nuk ekziston.
sht e vrtet q konceptet pr demokracin, paqen, dialogun dhe tolerancn jan prhapur kudo n bot edhe n saj t zhvillimit t shpejt e t shumanshm t mjeteve t komunikimit masiv. E rndsishme sht q kto koncepte t shpalosen akoma m shum dhe dokush t prfitoj prej tyre dhe pr kt, prgjegjsit, si ato personale, ashtu edhe ato shoqrore, bien mbi t gjith njerzit.
N lidhje me kt shtje, nj nga veprimtarit q mund t jap ndihm t mueshme n transmetimin e ktyre koncepteve dhe q mund t ndikoj fuqishm tek shoqria, pa dyshim q sht sporti.
Pr sa u prket pretendimeve t Hantigtonit rreth prplasjes s qytetrimeve, ato mund t jen m shum se vlersime realiste n lidhje me t ardhmen. Kto lloj pretendimesh ngjajn t jen prcaktime t qllimeve t reja n nj prpjekje pr t ndikuar n opinionin publik brenda strukturs s ktyre qllimeve. Deri n shprbrjen e Bashkimit Sovjetik, ishte ideja e nj prplasjeje midis Lindjes dhe Perndimit, ose midis NATO-s dhe vendeve t Traktatit t Varshavs. Tani, nga krijimi i fronteve t reja armiqsore, sht duke u prgatitur nj prplasje n mes qytetrimeve bazuar n dallimet fetare dhe kulturore dhe ende ka prpjekje t shumanshme pr vazhdimin e sundimit t blloqeve t fuqive t mdha.
N t vrtet, deri m sot, konflikti sht dika e dshiruar nga qendra t caktuara t pushtetit. Masat e gjera t popullit kan qen vn n alarm kundr nj armiku t frikshm. Ky armik sht m shum imagjinar se real. Kjo sht mnyra me t ciln masat jan prgatitur pr do lloj lufte.
N t vrtet, asnj fe nuk sht bazuar kurr n konfliktin, nse ajo fe sht prfaqsuar nga Moisiu, Jezusi ose nga Muhammedi. N t kundrt, kto fe, jan rreptsisht kundr rrmujs, tradhtis, konfliktit dhe shtypjes.
Nj zhvillim i rndsishm q do t'i shrbente paqes sht q Jeruzalemi si qytet i shenjt, t shpallet nj zon ndrkombtare, nj vend ku njlloj si t krishtert, judaistt dhe muslimant t jen t lir pr t shkuar n pelegrinazh pa kufizim, madje pa pasur nevoj pr viz.
Debati i sotm intelektual evropian karakterizohet nga kundrshtimi i dy sistemeve vlerash t ndryshme: njra q bazohet mbi teorit antropologjike t trashguara q nga Epoka e Rilindjes, Renesancs, dhe tjetra, e bazuar n botkuptimin tradicional fetar. Kjo shpesh karakterizohet si prleshje mes humanizmit liberal t bazuar mbi diturin shkencore, nga njra an, dhe spekulimeve teologjike dhe metafizike t s kaluars, n ann tjetr. N realitet, megjithat, ne sot po ballafaqohemi me dy versione krejtsisht t kundrta t humanizmit; njri buron nga bindjet ateiste, dhe tjetri i inspiruar nga religjioni dhe i shtyr nga vlerat shpirtrore. N t vrtet, feja nuk i prket ekskluzivisht sfers s t kaluars: prkundrazi ajo sht forc thelbsore shpirtrore, q inspiron miliona njerz t s tashmes. Dhjetvjeart e fundit t shekullit XX treguan nj ringjallje fetare n shum vende t bots, e dukshm veanrisht n shtetet e Evrops Lindore, prfshir ktu edhe Ballkanin pas rnies s komunizmit.
Pjesa e dyte vijon me date 25.09.2007
"do njeri ka t drejtn e liris s mendimit, t ndrgjegjes e t fes; kjo e drejt nnkupton lirin pr t ndryshuar fen ose bindjet, si dhe lirin pr t manifestuar fen ose bindjet, vetm pr vetm ose bashkrisht, si n publik ashtu edhe privatisht, nprmjet arsimit, praktikave, kultit dhe kryerjes se riteve." (Deklarata universale e t drejtave t njeriut, neni 18).
Debatimi pr dialog ndrfetar vetvetiu nxit disponime dhe reagime t ndryshme, nga ato mohuese, miratuese deri tek ato indiferente.
Vlen t theksohet se masat e gjera t popullit krkojn dialog, se jan m afr thelbit t problemit se sa prijtart e tyre, t shkolluarit, t cilt zakonisht, jan t lidhur me ndonj qendr ndikimi, intelektualisht ose politikisht.
Dialogu ndrfetar, jo vetm q sht i dshirueshm, por sht proces i domosdoshm. Procesi i dialogimit ndrfetar nuk do t thot njkohsisht proces i kristianizimit, islamizimit, judaizimit, etj., respektivisht nuk sht asimilim n ndonj nga kto grupime ose organizata fetare, por sht proces q ka disa funksione dhe m kryesori sht komunikim i vazhdueshm popujsh, kulturash e traditash.
Natyrisht, ekzistojn edhe shum pikpamje dhe perceptime t ksaj dukurie, dhe kjo e paraqitura sht vetm nj nga shum mundsi. Dialogu pr shqiptart dhe mbar botn nuk paraqet dika t pamundur, por rrug kah sendrtimi i plot i dshirs njerzore pr dialog.
Kto funksione t dialogut krkojn edhe dika tejet t rndsishme, e ajo sht arsimimi pr dialog, mirkuptim e toleranc. Aktualisht programet shtetrore dhe private, te ne dhe n rajon, nuk ofrojn ndihmes t mjaftueshme n kt pikpamje. Vlen t theksohet fakti se shkollat mbeten shum pr t
n kt fush. Edukimi dhe arsimimi i gjer dhe i thell, moral dhe estetik thuajse trsisht sht neglizhuar npr sistemet tona edukative-arsimore laike.
Kjo bn q dialogu t kaloj, si e shpreh kt Hans Kung, nga injorimi, npr arroganc deri te toleranca, q e prkthyer n gjuh t prditshme do t thot m shum disa pran disave dhe disa kundr disave, se sa disa me disa. Ka shum t prbashkt, por nuk ka unitet; askush ssht kundr, por secili i prmbahet t vetes; ka tubime, por nuk ka veprime, ka afrime, por nuk ka dashuri; ka paralajmrime simbolike, por nuk ka orvatje serioze; ka zbutje kontestesh, por nuk ka kaprcime t tyre; ka falje, por nuk ka harres. Nuk ka takime t besimtarve, por vetm t institucioneve fetare, ose t prfaqsuesve t tyre.
Nevoja pr dialog midis popujve dhe besimeve sht prforcuar prej ngjarjeve q kan ndodhur vitet e fundit. Dialogu ndrfetar sht par si nj prej alternativave pr t shumprfolurn prplasja e qytetrimeve. Ata q nuk pajtohen me teorin q prplasja e qytetrimeve sht e pashmangshme, kmbngulin n dialogun e qytetrimeve.
Pikrisht sot m shum se kurr bota ka nevoj pr nj dialog ndrfetar dhe ndretnik pr nj paqe botrore dhe nj etik globale. Njerzit lipset t ln pas paragjykimet, dyshimet dhe t vrtetat e cunguara, n mnyr q t jen n gjendje t kuptojn t vrtetn e aludimeve. Trajtimet lipsen t mos kufizohen tek titujt e gazetave t prditshme, ku supozohet q nj fe e caktuar ushqen terrorizmin, sulmet vetvrasse, shtypjen e femrs dhe urrejtjen pr t tjert. Kush do t dshironte ather t bashkbisedonte me njerz a popuj q prkrahnin ide dhe veprime t tilla?
Dialogu ndrfetar sht sot nj domosdoshmri. Hapi i par n vendosjen e tij sht harrimi i s kaluars, largimi prej argumenteve polemizuese dhe theksimi me prparsi i pikave t prbashkta, t cilat jan m t shumta se kundrshtimet e ndrsjella.
Por si mund t jet modeli ideal i dialogut ndrfetar? Cilat mund t jen qllimet e tij? far mund t arrihet? Pr prgjigjen e pyetjeve t tilla, lipset n radh t par q njerzit t din kufijt n mes t dialogut teologjik dhe atij shoqror. Detyra kryesore e dialogut duhet t jet q problemet e shoqris t zgjidhen bashk. Kudo n bot lipsen t prforcohen thirrjet pr lidert fetar, pr diskutime mbi prmbajtjen e idealeve t prbashkta.
Vlerat baz q jan tipare t shek. XXI jan modernizmi, pluralizmi, individualizmi, etj.. Disa pretendojn q modernizmi i ka
njsh jetn vetjake dhe shoqrore, duke krijuar forma t reja t jets fetare, kulturore dhe t pluralizmit politik. Shum teoricien e kan prshkruar modernizmin prej perspektivs s shtimit t sovranitetit njerzor prtej kufirit t tij dhe prparimit t shkencs. Kjo lidhje e drejtprdrejt e vendosur midis shkencs, nga njra an dhe aftsive dhe sovranitetit, nga ana tjetr, ka treguar mundsin q u jepet shteteve m t fuqishme pr t praktikuar forma t reja t dominimit t vendeve dhe popujve t tjer.
Globalizimi i dijeve, pushteteve dhe teknologjive sht pasuar prej teoris s nj konflikti t mundshm midis kulturave dhe qytetrimeve. Tezat e Huntingtonit pr konfliktin e qytetrimeve kan qen n qendr t vmendjes ndrkombtare dhe kan zn nj vend t rndsishm n diskutimet globale t dhjetvjearit t fundit. Jehona dhe ndikimet e ksaj teorie n marrdhniet ndrkombtare jan akoma t pranishme.
Shekulli XXI prfytyrohet si shekulli n t cilin njerzimi do t dshmoj lindjen e nj force q do t gjallroj vlerat morale pas nj prgjumje t gjat, nj shekull t tolerancs, mirkuptimit dhe bashkpunimit ndrkombtar q do t sjell prfundimisht, prmes dialogut ndrkulturor dhe pjesmarrjes s vlerave t njsuara, qytetrimin gjithprfshirs.
N botn moderne, nj rrug kryesore pr ti
t tjert t pranojn idet e dikujt, kalon nprmjet besimit dhe bindjes. Ata q prdorin forcn jan qenie intelektualisht t rrnuara. Njerzit gjithmon do t krkojn liri pr t zgjedhur n rrugn ku ecin, n idealet e tyre dhe n shfaqjen e tyre, n vlerat fetare dhe shpirtrore q ata mbartin. Kshtu me gjith t metat e saj, demokracia sht tashm i vetmi sistem politik q mund t jetoj dhe njerzit duhet t prpiqen t'i modernizojn dhe konsolidojn institucionet demokratike pr t qen n gjendje t ndrtojn nj shoqri, ku lirit dhe t drejtat e individit t jen t mbrojtura dhe t respektuara, nj shoqri ku mundsit e njjta pr t gjith jan m shum se nj ndrr.
Prpjekjet pr zhvillimin e dialogut ndrmjet grupimeve sociale q prfaqsojn ideologji, kultura, besime fetare dhe kombsi t ndryshme, kan dhn rezultate pozitive kudo.
Prpjekjet pr paqe kan pasur jehon n konferenca dhe simpoziume t ndryshme n prmasa botrore. Simpoziumi i Heronjve t Paqes (11-13 prill 2003) n universitetin Agustinian t Teksasit paraqiti nj list t lufttarve t paqes n mbi 5000 vjet t historis njerzore. N listn e heronjve bashkkohs t paqes, prfshiheshin emra t till si Jezusi, Buda, Mohandas Gandi, Martin Luter Kingu dhe Nn Tereza, Gyleni, etj.
sht e nevojshme q feja t mos jet pjes e problemit, por pjes e zgjidhjes. Angazhimi pr dialog mes kulturave dhe qytetrimeve sht edhe nj angazhim kundr terrorizmit. fardo lloj forme totalitarizmi sht e papajtueshme me dialogun. Fet lipset t jen t afta pr t dialoguar dhe ti kontribuojn dialogut social.
Toleranca, nj term q ne e prdorim her pas here n vend t fjalve respekt, mshir, bujari, ose vetprmbajtje, sht elementi m thelbsor pr sistemet morale, burimi m i rndsishm i disiplins shpirtrore dhe nj virtyt mjaft i muar pr njerzit e prkryer.
Njerzit n prgjithsi dshirojn t'i referohen t kaluars dhe t tashmes pr klimn e tolerancs dhe t durimit q shprndan, shndrron, qartson, dhe pastron. Ather ecin drejt s ardhmes me besim, pa asnj ndjenj ankthi. Njerzit prgjithsisht nuk dshirojn q e kaluara t jet e kritikueshme ose e ardhmja t jet e errt pr arsye t s tashmes.
sht e pamundur t bisedosh rreth ideve t prbashkta ose nj ndjenje kolektive n komunitetet ku individt nuk i vshtrojn t tjert me toleranc ose n vendet ku shpirti i vetprmbajtjes nuk sht i mbrojtur plotsisht.
N nj koh kur bota sht
si nj fshat i madh dhe n nj moment kur shoqria jon sht n prag t nj ndryshimi dhe transformimi t rndsishm, nse popujt dhe besimet e ndryshme nuk hyjn n bisedime dhe dialog me njri-tjetrin, ather nuk do t jet e mundur t shpjegohen plotsisht mosmarrveshjet midis tyre. N kt kndvshtrim, toleranca sht virtyt q ka nevoj t shprblehet dhe pr kt arsye, toleranca duhet t deprtoj n t gjith shoqrin. Universitetet lipset t frymzojn toleranc, politikant lipsen t diskutojn rreth tolerancs, popujt n muzikn botrore lipset t shkruajn lirika pr tolerancn dhe mjetet e komunikimit masiv lipset t mbshtesin pr zhvillimet pozitive lidhur me tolerancn.
T pranosh tolerancn, nuk do t thot t anashkalosh traditat q burojn nga feja e secilit, nga historia e secilit, toleranca sht vler q ka ekzistuar gjithmon. N emr t dialogut t gjith mund t bashkohen n tokn e prbashkt dhe t shtrngojn duart me t gjith.
Demokracia sht nj sistem organizmi shoqror q i jep mundsin dokujt q gjendet n kraht e saj, t jetoj dhe punoj, duke shfaqur ndjenjat dhe mendimet e tij. Toleranca sht nj komponent i rndsishm i saj. Nuk mund t flitet pr demokraci n nj vend ku toleranca, si vler e rndsishme kulturore nuk ekziston.
sht e vrtet q konceptet pr demokracin, paqen, dialogun dhe tolerancn jan prhapur kudo n bot edhe n saj t zhvillimit t shpejt e t shumanshm t mjeteve t komunikimit masiv. E rndsishme sht q kto koncepte t shpalosen akoma m shum dhe dokush t prfitoj prej tyre dhe pr kt, prgjegjsit, si ato personale, ashtu edhe ato shoqrore, bien mbi t gjith njerzit.
N lidhje me kt shtje, nj nga veprimtarit q mund t jap ndihm t mueshme n transmetimin e ktyre koncepteve dhe q mund t ndikoj fuqishm tek shoqria, pa dyshim q sht sporti.
Pr sa u prket pretendimeve t Hantigtonit rreth prplasjes s qytetrimeve, ato mund t jen m shum se vlersime realiste n lidhje me t ardhmen. Kto lloj pretendimesh ngjajn t jen prcaktime t qllimeve t reja n nj prpjekje pr t ndikuar n opinionin publik brenda strukturs s ktyre qllimeve. Deri n shprbrjen e Bashkimit Sovjetik, ishte ideja e nj prplasjeje midis Lindjes dhe Perndimit, ose midis NATO-s dhe vendeve t Traktatit t Varshavs. Tani, nga krijimi i fronteve t reja armiqsore, sht duke u prgatitur nj prplasje n mes qytetrimeve bazuar n dallimet fetare dhe kulturore dhe ende ka prpjekje t shumanshme pr vazhdimin e sundimit t blloqeve t fuqive t mdha.
N t vrtet, deri m sot, konflikti sht dika e dshiruar nga qendra t caktuara t pushtetit. Masat e gjera t popullit kan qen vn n alarm kundr nj armiku t frikshm. Ky armik sht m shum imagjinar se real. Kjo sht mnyra me t ciln masat jan prgatitur pr do lloj lufte.
N t vrtet, asnj fe nuk sht bazuar kurr n konfliktin, nse ajo fe sht prfaqsuar nga Moisiu, Jezusi ose nga Muhammedi. N t kundrt, kto fe, jan rreptsisht kundr rrmujs, tradhtis, konfliktit dhe shtypjes.
Nj zhvillim i rndsishm q do t'i shrbente paqes sht q Jeruzalemi si qytet i shenjt, t shpallet nj zon ndrkombtare, nj vend ku njlloj si t krishtert, judaistt dhe muslimant t jen t lir pr t shkuar n pelegrinazh pa kufizim, madje pa pasur nevoj pr viz.
Debati i sotm intelektual evropian karakterizohet nga kundrshtimi i dy sistemeve vlerash t ndryshme: njra q bazohet mbi teorit antropologjike t trashguara q nga Epoka e Rilindjes, Renesancs, dhe tjetra, e bazuar n botkuptimin tradicional fetar. Kjo shpesh karakterizohet si prleshje mes humanizmit liberal t bazuar mbi diturin shkencore, nga njra an, dhe spekulimeve teologjike dhe metafizike t s kaluars, n ann tjetr. N realitet, megjithat, ne sot po ballafaqohemi me dy versione krejtsisht t kundrta t humanizmit; njri buron nga bindjet ateiste, dhe tjetri i inspiruar nga religjioni dhe i shtyr nga vlerat shpirtrore. N t vrtet, feja nuk i prket ekskluzivisht sfers s t kaluars: prkundrazi ajo sht forc thelbsore shpirtrore, q inspiron miliona njerz t s tashmes. Dhjetvjeart e fundit t shekullit XX treguan nj ringjallje fetare n shum vende t bots, e dukshm veanrisht n shtetet e Evrops Lindore, prfshir ktu edhe Ballkanin pas rnies s komunizmit.
Pjesa e dyte vijon me date 25.09.2007