Viti Orvellian i Ismail Kadares
Viti 1985 ka qen nj nga vitet m t zymt pr komunistt shqiptar. N kt vit kur Shqipria humbi Vllain e Madh, ministri i vetshpallur i Ministris s t Vrtets pran Republiks Popullore Socialiste t Shqipris, Ismail Kadareja, shkroi romanin Viti i mbrapsht. Kush e ka lexuar romanin 1984 t George Orvellit e ka pak a shum parasysh se cili sht misioni i Ministris s t Vrtets n shtetin e ANGLOSOC-it. Funksioni kryesor i ksaj ministrie ishte rikrijimi i t shkuars duke e furnizuar popullin me gazeta, filma, libra shkollor, programe televizive, drama, letrsi ose argtim pr t krijuar nj t vrtet fiksionale, t ciln populli duhej ta pranonte si t vrtet. N shtetin e Anglosocit, Vllai i Madh paraqitej si udhheqs dhe mbrojts i Revolucionit qysh prej fillimit t kohs. Ama prve ktij, puntorve t Ministris s Vrtets ju duhej q her pas here t shpiknin edhe heronj t tjer, si ishte pr shembull rasti i shokut Ogliv, i cili vdes n betej n rrethana heroike duke mbrojtur Anglosocin, dhe legjitimizuar kshtu nj vijimsi ideologjike t betejs mesianike t Vllait t Madh n mbrojtje t vatanit.
Un nuk jam i sigurt nse Ismail Kadareja e ka pat lexuar romanin 1984, n vitin 1985, kur edhe shkroi romanin Viti i mbrapsht. Por skenat e romanit Viti i mbrapsht q mua mu desh t rilexoj kto dit, i ngjajn pak a shum prrallave t romanin orvellian 1984. Fakti q m shtyu ta rilexoj romanin Viti i mbrapsht, pr t cilin kam shkruar edhe m par, ishte nj konferenc shtypi q Ismail Kadareja bri me regjizorin franko-shqiptar, Fatmir Koi para disa kohesh n Tiran. Fatmiri q ka siguruar nj shum t madhe parash nga kompania Cin-Sud Promotion n Franc dhe disa organizma t tjer n Gjermani dhe Belgjik, duke patur edhe Kadaren n krah, njoftonte n media n mnyr triumfaliste se planifikon t bj nj film i mbshtetur mbi romanin Viti i mbrapsht. Filmi do t quhej Viti i Komets. Nga sa kuptova nga disa faqe t internetit kompania Cine-Sud sht nj nga ato shtpi botuese zhgarravina t Francs q prodhojn filma propagandistik pr vendet ku Franca ka
historikisht pisllqe dhe tani mundohet t ruaj influencn e saj. Kshtu disa nga prodhimet kryesore t ksaj kompanie ishin edhe filmi "Tirana Year Zero" ( prodhim franko/shqiptar drejtuar nga Fatmir Koci), filmi "Rashida" (prodhim franko/algjerian drejtuar nga Yamina Bashir), filmi boshnjak "Fuse" etj.
Duke ju kthyer romanit Viti i mbrapsht t Ismail Kadares, fiksioni i tij nis me ngjarjen e kalimit t Komets Halley pran toks n fillim t shekullit t XX-t. Por edhe pse Kometa Halley ka kaluar n 1910, Kadareja problemin e saj e lidh me vitet 1913 1914, koh kur habsburgt dhe italiant, duke marr shkas nga dobsimi i Perandoris Osmane, duan q t bashkojn dy krahinat osmane t Gegris dhe Toskris dhe me ato formojn nj shtet t ri. Por prkundr fakteve historike t asaj kohe, Kadareja, si ndodh rndom n romanet e realizmit socialist, krkon q n kt aksident historik ku dy fuqi t mdhaja ndrtojn nj shtet tip Ruritania krkon q t gjej armiqt, miqt, t mirt dhe kqijt e vendit. Duke qen se tamam si n romanin 1984 historia dhe arti duhet t shrbejn pr t legjitimizuar sundimin e Vllait t Madh, edhe n rastin konkret, shkrimtari, historin e vitit 1914 e projekton n t tashmen, pr t legjitimuar n vitin 1985 sundimin e Vllait t Madh dhe klanit t tij nga Gjirokastra, ndrsa n ripunimet e mvonshme, vazhdimin e sundimit post-komunistve n Shqipri.
Shqipria e viteve 1914 ka qn nj fushbeteje, ku si n t gjith Evropn kacafyten turlifar ushtrish. Asnj bir nne q jetonte n kt cop tok q prej qindra vitesh, nuk e dinte se ka do t bnin habsburgt dhe italiant me dy krahinat e pushtuara turke t Adriatikut. Agjenturat frnge, serbe, ruse, austriake, greke, italiane dhe trupat e tyre q lvrinin n Shqipri n kt koh kishin ngritur banda e mercenar kudo. Pr personat q jan profesionist n histori e din shum mir q shumica e banorve q jetonin n Shqiprin e ksaj kohe dhe ishin mysliman, veten e tyre e shihnin ende si shtetas t Perandoris Osmane, pasi si Ernest Gellneri do ta kishte prkufizuar, koncepti i kombit dhe Shqipris sipas aksiomave nacional-komuniste nuk ishte shpikur ende.
Megjithat, ashtu si n shtetin orvellian, edhe ktu, Ismail Kadareja pretendon q kombi real-socialist ishte njsi politiko historiko gjeografike e mirditur dhe ata q mendojn ndryshe jan armiq. Duke dashur q t prdor t shkuarn pr t legjitimuar t tashmen, n Shqiprin e vitit 1914 Kadareja prodhon edhe protoherojt e saj, t cilt ashtu si shoku Ogliv n romanin 1984 jan gati t vdesin dhe luftojn pr tu prkujtuar me madhshti m pas n fjalimet e Vllait t Madh.
Duke qen se vet Kadareja por edhe Vllai i tij i Madh, Enver Hoxha, jan q t dy jugor - gjirokastrit, n roman, herojt q autori krijon pr Shqiprin, lokalizohen n Jug t vendit. Tamam si n shtetin Orvellian, autori sht i kujdesshm t shpik nj gjuh t re dhe patriotike per vatanin socialist ku herojt nga Toskria duhet t ken t gjith emra kuptimplot dhe politikisht korrekt me emrat q Partia e Puns krkonte q shqiptart n Epokn e Realizmit Socialist t mbajn. Herojt e Vitit t mbrapsht kan t gjith emra politikisht t pastr nga barbarizmat turke orientale dhe pak a shum prmbajn kombinacione emrash q ose lidhen me viset trimrore t komunistve t jugut gjat Lufts s Dyt Botrore, ose kan kombinacione emrash herojsh ortodoks, vlleh dhe bektashian q luftuan n krah t shokut Enver, apo q partia i shpalli heronj t kombit.
Herojt e romanit Viti i mbrapsht quhen Shestan Verdha, Alush Gjata, Dosk Mokrari, Tod Allamani, Xhemal Lufta, Hysm Shteti, Nase Shmili, Arif Skamja, Cute Bnja, Llaz Mandili, Gjergjan Vaja, Aleks Belshi, Prift Stiliani dhe Andre Kosturi. Herojt nisin udhtimin e tyre legjendar nga jugu i Shqipris. Ata e njohin mir situatn politike n vend, dhe me nj pjekuri patriotike formsojn trupn e tyre atdhetare t njohur si forca mokrare dhe nn udhheqjen e Shestan Verdhs nisin marshin pr t mbrojtur Shqiprin. Rrugs drejt veriut t Shqipris, lufttart mokrar i prt populli. Si n filmin Nndori i Dyt, n vendin e quajtur Shtat Krojet psh. grat e katundit i dhurojn Shestanit nj flamur kombtar t qndisur me dorn e tyre. Rrugs, herojt e romanit takohen me turlifar njerzish, ndrmjet t cilve edhe me trupat franceze t cilat Kadareja n ribotimin e librit n 2003 pasi sht
shtetas francez i trajton si njerz q i deshn t mirn Shqipris, por q nuk u morrn dot vesh me forcn mokrare si pasoj e moskuptimit n komunikim. Me gjith peripecit e rrugs, autori e mbyll prshkimin e udhtimit t mokrarve drejt brjes s Shqipris me nj lutje nga prifti ortodoks Stiliani, i cili murmuriste Zot mbroje Shqiprin.
Ndrsa toskt jan herojt e Vitit t mbrapsht, n ann tjetr hasmit e kombit Kadareja i projekton n Shqiprin e Mesme dhe veriore, apo pak a shum n Gegri. Urrejtja dhe racizmi anti-geg i Ismail Kadares t cilin ai e ka treguar edhe n nj intervist dhn ditores s Tirans Shekulli, n 3 korrik 2006, kur tiranasit i quan kolon turq, lexohet q n fillim t librit. Kadareja e prshkruan Shqiprin e Mesme dhe veriun e Shqipris si nj vend t egr ku rrojn kafsh dhe jo njerz. Nj krahasim kaq t egr dhe racist kundr gegve un kam mundur t gjej vetm te njerzit e egjr, skitht e Rusis, n Rihln e Ibn Fadlanit, t portretizuar n filmin Lufttari i Trembdhjet ku rust shfaqen si kanibal q udhhiqen nga nj burr q i duket vetja se sht ari. Pak a shum t njjtin trajtim merr edhe Gegria e Ismail Kadares e cila jo vetm se sht anti-shqiptare dhe filo-turke, por sundohet edhe nga disa njerz gjysm bish:
n pyjet e Mamurrasit zdrhalleshin bandat e Tur Kusarit, dhe m tej ushtria veriore me tirq t zinj e Uk Bajraktarit ndrsa bandat myslimane t Esad Pashs q krkonin rikthim te Turqia, vinin vrdall n Shqiprin e Mesme nn zhurmn e lodrtive, britmave Dum Babn dhe duke knduar si n dergj kng t zymta:
Pr xhenet u nism, sosm n xhehenem
Shqipri moj kuk, na bre verem (fq. 12)
Pr Kadaren, n Gegri rrojn disa lloje kafshsh t egra me dy kmb t cilat jo vetm q nuk duan kombin, por jan edhe t degraduar moralisht. Gegt t cilt rrojn n ish-vilajetet myslymane, Kadareja i ndan n disa derexhe, ku m t poshtrit e tyre duken q jan islamikt. Kta udhhiqen nga dy komandant kryesor, Esad Pasha dhe Haxhi Qamili. Kta geg q Kadareja i ngjyros si armiq t qytetrimit jan t pakuptueshm nga ushtrit evropjane dhe kapter Vilhelm Vidi, princi kukull q austriakt i vun Shqipris.
Pr Kadaren, pushtuesit evropian t vitit 1914 nuk duket se jan n Shqipri pr t coptuar at, por prkundrazi pr ta qytetruar. Ama evropjant q prballen me nj popull egrsirash q jan muslimant shqiptar, kan probleme me t kuptuarit e gegve q kan emra UK (Ujk), Tu, Kus Baba, Tur Kusar etj. Nj rast moskuptimi Kadareja prmend psh. kur esadistt fanatik q austriakt duan ti rrethojn, shptojn pasi austriakt kujtojn se ka ardhur muaji i Ramazanit, ndrsa esadistt q e kuptojn moskuptimin e muajve islam nga austriakt, brohorasin duke thn:
Allahu na shptoi.
Nj nga faktort kryesor nprmjet t cilit Kadareja justifikon barbarizmin e gegve sht vet feja e tyre, islami. Ndrsa n roman autori t krishtert, t bardht, evropjant, francezt, prift Stilianin dhe priftin franeskan Vinens Marku i tregon si t qytetruar dhe human, myslymant q rrojn npr ish-vilajetet myslymane, hoxhallart dhe dervisht i tregon si hasmit e qytetrimit q kan uar gegt n barbari. Anti-myslymanizmi proverbial q shkrimtari franko-shqiptar Kadare ka shprehur edhe m von n librin nga Nntori n Nntor, rrfehet edhe n kt roman si smundja kryesore e anti-qytetrimoris t shqiptarve. Islamikt geg n roman tregohet q arrinin t konfuzojn edhe vet evropjant, t cilt edhe pse kishin futur spiun t shumt n mesin e tyre, e kishin t vshtir t parashikonin lvizjet e myslymanve esadistve, pasi kta nuk vepronin sipas ndonj plani t fsheht, por sipas ftesave:
Q baballart e teqeve u bnin shefave nga spicat e myftiut t Tirans e sidomos nga fallet e Hane Hamdije Pez e Madhe, nj fatthnse e re muslimane e cila kishte parashikuar se Shqipria do t mblidhej kruspull e bhej sa nj portokall. (fq. 47)
Pr t kuptuar sjelljen e gegve barbar, n romanin e Kadares vuan edhe vet princ Vidi i cili kishte qndruar nj nat pa gjum pr t kuptuar pse Haxhi Qamili q shkonte gjak e lak si me Esad Pashn, si me serbt nuk bashkohej me t. Por m fund princ Vidi e kupton q kryetiranasi Haxhi Qamil ishte nj i ikur nga mendia (fq. 50). Pashpjegueshmrin e gegve, Kadareja e projekton edhe n sjelljet e ushtrive tirqzeza veriore t Uk Bajraktarit. Evropjant ashtu si vikingt n filmin Lufttari i Trembdhjet, nuk arrijn t kuptojn dot lvizjet e Ujkut Bajraktar dhe malokve t tij t veshur me t zeza. Por edhe ksaj radhe, Kadareja solucionin e barbaris e gjen te t krishtert apo m sakt te prifti franeskan Vinens Marku, q Karadareja e cilson si shqiptar. Ky arrin t dekodoj sjelljen e gegve dhe kupton q lvizjet e forcave t veriut shpjegoheshin nga gjetja e malokve t nj harte t humbur austriake, e cila i kishte magjepsur dhe kta lviznin sipas saj. Por veriort tirqzinj t Uk Bajraktarit, m n fund zhduken n roman kur prleshen me ushtrin e principats s Mirdits, ku t dy tribut e egra gege humbin npr thellsit e bjeshkve t Gegris pr t mos dal m. (fq. 50)
Kadareja si t egjr dhe anti-civilizuese nuk tregon vetm sjelljen e gegve, fen islame t shqiptarve, mosdashurin e tyre pr tu
evropjan, mospranimin e nj princi kristjan dhe dshirn e tyre pr t ndejtur me Turqin. Egrsin, gegve Kadareja ua fut edhe n emrat e tyre dhe vendeve nga ata vin. Emrat q ai u jep atyre jan Rrem Qorr-Mehmeti, Tur Kusari, Ali Haxhija, Lal Vuthi, Shaqir Aliu, Musa Muhtari, Tu Osmani, Uk Bajraktari, Zija Beqiri, Hasan Zyberi, Hane Hadije Pez e Madhe, Mazllum Agaj, Ceno Beu, Haxhi Dervishi etj. Ndrsa pr lider kryesor t gegve Kadareja vendos Kus Babain. Edhe pse Kus Babai sht nj shenjt i rrespektuar i bektashizmit, n teqen e t cilit n Vlor shkojn m mijra besimtar nga e gjith Shqipria sot, pr Kadaren, Kus Babai i cili edhe ktu sht dervish bektashian, sht i dhn keq jo vetm pas nderimit t Bab Sulltanit dhe urrejtjes ndaj Shqipris, por n veanti ndaj pederastis. Kadareja, Kus Babain e paraqet si nj dervish q lngon n teqen e tij gjith ditn pr vdekjen e dylberit t tij, Vasillaqit.
Kadareja tregon si t egr edhe vendet nga vin gegt islamik. Emrat q ai prmend pr vendet e ish-vilajeteve myslymane ku rrojn esadistt jan Qishbardha, Zall-Herri, Rrashbulli, Zall-Bastari, Dumreja. Gegt me n krye Kus Babain q nuk duan Shqiprin por Turqin betohen se:
po qeder mos kini djema, sa shqitet mishi nga thoi aq shqitet Shqipria nga Turqia, gjaku do t derdhet gjer n gju t kalit si n Qorrbela, dhe nj dervish prmendi yllin me bisht, kometn, si i thoshin kaurt, q ishte shenj e allahut...
Gegt dhe n veanti esadistt; q gjirokastriti Kadare i portretizon n terma orientaliste si e kundrta e toskve t civilizuar q jan superior dhe kristjan, duan Shqiprin dhe udhhiqen nga prifti ortodoks Stilian nuk e duan Shqiprin. Ndrsa toskt kudo q luftojn prmendin Shqiprin, n gojn e gegve myslyman, qafiri Kadare vendos fjalt pr Allah dhe Pejgamber. Kur prleshen me mokrart psh, esadistt Kadareja i portretizon si kanibal t cilt vetm n muaj t Ramazanit trhiqen nga kanibalizmi i tyre. Tironsi esadist q n kapitullin 8 vret patriotin Andre Kosturi, thot q gjynah se ishte muaj Ramazani ...pse... do t m shihte po sia haja t gjall mlin bashk me shpretkn (fq. 59).
N t gjith lesh e li-n q Kadareja zhyt Shqiprin e vitit 1914, qytetrimin e ktij lesh-vendi e projekton jo vetm t jugort por edhe ushtrit evropjane t cilat nuk tregohen si pushtuese dhe kolonizatore t Shqipris, por si qytetruese t zuluve myslyman shqiptar. Mercenart hollandez t Princ Vidit, Kadareja nuk i quan okupator, por ushtria e shtetit shqiptar, t cilt ashtu si toskt e Shestan Verdhs jan t vetmit q ju dhimbet Shqipria. Por tiranasit e Haxhi Qamilit t cilt Kadareja i quan n intervistn e Shekullit, n 3 korrik 2006, si pasardhs t pushtuesve turq, jan t pacip. Kta trembin trembin edhe gruan e pushtuesit austriak princ Vidit, Sophi Schonburg Valdenburgun, t ciln Kadareja e quan mbretresh e Shqipris. Ashtu si gjirokastriti i tij, Kamban Kadareja q n 1914 priti me lule Venizellosin n Gjirokastr, edhe n kt roman Kadareja ka vetm lule pr gruan e Vidit. Sophi Schonburgu nuk tregohet si nj kolonialiste e bardh q donte me gjith t shoqin ti hip n qaf shqiptarve dhe t ju marr vendin, por, si nj ngjllushe q trembej kur dgjon q tiranasit, kavajsit, shijaksit, elbasanllit dhe durrsakt i kan krkuar burrit t saj t bhet synet nse do t bhet i pari i Shqipris.
N romanin Viti i mbrapsht, Kadareja nuk sulmon dhe tallet vetm me islamin, muslimant shqiptar, gegt dhe veriort. N kt roman ai shfaq edhe shenja anti-semitizmi. Kshtu psh. n kapitullin 12 dhe 13 ai flet pr kurvn e Durrsit, Sara Stringa n shtratin e t cils kalonin gjithfar lloj diplomatsh t huaj. Sara tregohet t bj akte t turpshme, si ato q Janulla Rrapi tregonte prpara ca kohsh n gazetat e Shqipris q vajza e Kadares bnte n vitin 1984 me djalin e saj, Renato Rrapin. Megjithat, ka t trheq vmendjen n kt pjes t romanit sht se Kadareja, i cili pr nderin e vajzs s tij internoi nj familje t tr n vitin 1984, ktu, kurvn Sara Stringa ja jep komunitetit ifut. Sara ishte vajza e nj vejushe hebreje nga Malta (fq. 91). Projektimi i kurvs s Durrsit te nj ifute duket se nuk sht nj koicidenc. ifutt, Kadareja i prmend edhe n kapitullin e 20 t librit, ku Isak Agai q sht po ashtu ifut tregohet t jet trafikant droge. E keqja ifute pr Kadaren ndodhet kudo. Kshtu psh. dy herojt e romanit, Shestani dhe Doska vdesin n ifut ifligun, i cili tregohet si nj vend tersi dhe ndjellkeq. Kadareja i ngre edhe kng Shetsanit t vrar n ifligun ifut si m posht:
Pse u ktheve pas n ifut iflig
Kapedan Shestan
N ifut iflig nata sht e lig
Kapedan Shestan (fq. 119)
Racizmi anti-semitik, anti-geg dhe anti-islamik i Kadares, q sht shpalosur edhe n shkrimin e tij Identiteti Evropjan i Shqiptarve, n roman nuk l mnjan edhe arixhijt dhe evgjitt. Kshtu ndrsa arixhijt tregohen si hajdut kuajsh, evgjitt Kadareja i rrfen si degjenerata sociale q mendjen e kan te qejfi dhe ahengu.
Deklarata e Fatmir Koit disa dit m par q romani Viti i Mbrapsht i Ismail Kadares po bhet film, mua m ka shqetsuar jasht mase. Ndrsa n koh t PPSH-s sulmi dhe zhdukja e grupeve armike dhe jo-konformiste, nga aparatikt komunist ka qn detyr dhe pun e Ismail Kadares; misioni i t cilit ishte t ndrtoj njeriun e Realizmit Socialist dhe rikrijimi i t shkuars me realitete fiksionale, promovimi i sotm i ideve t Kadares nga kompania Cin-Sud Promotion n Franc sht kriminal. Un nuk e kam lexuar ende n detaj skriptin e filmit Viti i Komets. Ama anti-myslymanizmi, anti-gegrizmi, anti-semitizmi dhe racizmi i Ismail Kadares n romanin Viti i Mbrapsht mesa di un, n vende si Franca por edhe Gjermania dnohet me burg.
Historia ka treguar shpesh q Franca prdor standarte t dyfishta kur merret me botn e tret. Ashtu si gjat lufts n Bosnje kur ajo mbshteste krimet serbe apo edhe n Ruanda Burundi, edhe n rastin e filmit Viti i Komets, kompania Cin-Sud Promotion duke prodhuar nj film racist dhe anti-musliman si ky, po ndihmon n nxitjen e racizmit, islamofobis dhe urrejtjes kundr shqiptarve, geg dhe musliman n kulturn post-komuniste shqiptare. Prodhimi i filmit Viti i Komets prbn nj mbshtetje me parat e taksapaguesve evropjan t projektit gjysm shekullor orvellian t komunistve n Shqipri, t cilt, pr t legjitimizuar krimet e tyre kundr shqiptarve, kthyen mbrapsht historin e nj populli t tr .
Un nuk jam i sigurt nse Ismail Kadareja e ka pat lexuar romanin 1984, n vitin 1985, kur edhe shkroi romanin Viti i mbrapsht. Por skenat e romanit Viti i mbrapsht q mua mu desh t rilexoj kto dit, i ngjajn pak a shum prrallave t romanin orvellian 1984. Fakti q m shtyu ta rilexoj romanin Viti i mbrapsht, pr t cilin kam shkruar edhe m par, ishte nj konferenc shtypi q Ismail Kadareja bri me regjizorin franko-shqiptar, Fatmir Koi para disa kohesh n Tiran. Fatmiri q ka siguruar nj shum t madhe parash nga kompania Cin-Sud Promotion n Franc dhe disa organizma t tjer n Gjermani dhe Belgjik, duke patur edhe Kadaren n krah, njoftonte n media n mnyr triumfaliste se planifikon t bj nj film i mbshtetur mbi romanin Viti i mbrapsht. Filmi do t quhej Viti i Komets. Nga sa kuptova nga disa faqe t internetit kompania Cine-Sud sht nj nga ato shtpi botuese zhgarravina t Francs q prodhojn filma propagandistik pr vendet ku Franca ka
historikisht pisllqe dhe tani mundohet t ruaj influencn e saj. Kshtu disa nga prodhimet kryesore t ksaj kompanie ishin edhe filmi "Tirana Year Zero" ( prodhim franko/shqiptar drejtuar nga Fatmir Koci), filmi "Rashida" (prodhim franko/algjerian drejtuar nga Yamina Bashir), filmi boshnjak "Fuse" etj.
Duke ju kthyer romanit Viti i mbrapsht t Ismail Kadares, fiksioni i tij nis me ngjarjen e kalimit t Komets Halley pran toks n fillim t shekullit t XX-t. Por edhe pse Kometa Halley ka kaluar n 1910, Kadareja problemin e saj e lidh me vitet 1913 1914, koh kur habsburgt dhe italiant, duke marr shkas nga dobsimi i Perandoris Osmane, duan q t bashkojn dy krahinat osmane t Gegris dhe Toskris dhe me ato formojn nj shtet t ri. Por prkundr fakteve historike t asaj kohe, Kadareja, si ndodh rndom n romanet e realizmit socialist, krkon q n kt aksident historik ku dy fuqi t mdhaja ndrtojn nj shtet tip Ruritania krkon q t gjej armiqt, miqt, t mirt dhe kqijt e vendit. Duke qen se tamam si n romanin 1984 historia dhe arti duhet t shrbejn pr t legjitimizuar sundimin e Vllait t Madh, edhe n rastin konkret, shkrimtari, historin e vitit 1914 e projekton n t tashmen, pr t legjitimuar n vitin 1985 sundimin e Vllait t Madh dhe klanit t tij nga Gjirokastra, ndrsa n ripunimet e mvonshme, vazhdimin e sundimit post-komunistve n Shqipri.
Shqipria e viteve 1914 ka qn nj fushbeteje, ku si n t gjith Evropn kacafyten turlifar ushtrish. Asnj bir nne q jetonte n kt cop tok q prej qindra vitesh, nuk e dinte se ka do t bnin habsburgt dhe italiant me dy krahinat e pushtuara turke t Adriatikut. Agjenturat frnge, serbe, ruse, austriake, greke, italiane dhe trupat e tyre q lvrinin n Shqipri n kt koh kishin ngritur banda e mercenar kudo. Pr personat q jan profesionist n histori e din shum mir q shumica e banorve q jetonin n Shqiprin e ksaj kohe dhe ishin mysliman, veten e tyre e shihnin ende si shtetas t Perandoris Osmane, pasi si Ernest Gellneri do ta kishte prkufizuar, koncepti i kombit dhe Shqipris sipas aksiomave nacional-komuniste nuk ishte shpikur ende.
Megjithat, ashtu si n shtetin orvellian, edhe ktu, Ismail Kadareja pretendon q kombi real-socialist ishte njsi politiko historiko gjeografike e mirditur dhe ata q mendojn ndryshe jan armiq. Duke dashur q t prdor t shkuarn pr t legjitimuar t tashmen, n Shqiprin e vitit 1914 Kadareja prodhon edhe protoherojt e saj, t cilt ashtu si shoku Ogliv n romanin 1984 jan gati t vdesin dhe luftojn pr tu prkujtuar me madhshti m pas n fjalimet e Vllait t Madh.
Duke qen se vet Kadareja por edhe Vllai i tij i Madh, Enver Hoxha, jan q t dy jugor - gjirokastrit, n roman, herojt q autori krijon pr Shqiprin, lokalizohen n Jug t vendit. Tamam si n shtetin Orvellian, autori sht i kujdesshm t shpik nj gjuh t re dhe patriotike per vatanin socialist ku herojt nga Toskria duhet t ken t gjith emra kuptimplot dhe politikisht korrekt me emrat q Partia e Puns krkonte q shqiptart n Epokn e Realizmit Socialist t mbajn. Herojt e Vitit t mbrapsht kan t gjith emra politikisht t pastr nga barbarizmat turke orientale dhe pak a shum prmbajn kombinacione emrash q ose lidhen me viset trimrore t komunistve t jugut gjat Lufts s Dyt Botrore, ose kan kombinacione emrash herojsh ortodoks, vlleh dhe bektashian q luftuan n krah t shokut Enver, apo q partia i shpalli heronj t kombit.
Herojt e romanit Viti i mbrapsht quhen Shestan Verdha, Alush Gjata, Dosk Mokrari, Tod Allamani, Xhemal Lufta, Hysm Shteti, Nase Shmili, Arif Skamja, Cute Bnja, Llaz Mandili, Gjergjan Vaja, Aleks Belshi, Prift Stiliani dhe Andre Kosturi. Herojt nisin udhtimin e tyre legjendar nga jugu i Shqipris. Ata e njohin mir situatn politike n vend, dhe me nj pjekuri patriotike formsojn trupn e tyre atdhetare t njohur si forca mokrare dhe nn udhheqjen e Shestan Verdhs nisin marshin pr t mbrojtur Shqiprin. Rrugs drejt veriut t Shqipris, lufttart mokrar i prt populli. Si n filmin Nndori i Dyt, n vendin e quajtur Shtat Krojet psh. grat e katundit i dhurojn Shestanit nj flamur kombtar t qndisur me dorn e tyre. Rrugs, herojt e romanit takohen me turlifar njerzish, ndrmjet t cilve edhe me trupat franceze t cilat Kadareja n ribotimin e librit n 2003 pasi sht
shtetas francez i trajton si njerz q i deshn t mirn Shqipris, por q nuk u morrn dot vesh me forcn mokrare si pasoj e moskuptimit n komunikim. Me gjith peripecit e rrugs, autori e mbyll prshkimin e udhtimit t mokrarve drejt brjes s Shqipris me nj lutje nga prifti ortodoks Stiliani, i cili murmuriste Zot mbroje Shqiprin.
Ndrsa toskt jan herojt e Vitit t mbrapsht, n ann tjetr hasmit e kombit Kadareja i projekton n Shqiprin e Mesme dhe veriore, apo pak a shum n Gegri. Urrejtja dhe racizmi anti-geg i Ismail Kadares t cilin ai e ka treguar edhe n nj intervist dhn ditores s Tirans Shekulli, n 3 korrik 2006, kur tiranasit i quan kolon turq, lexohet q n fillim t librit. Kadareja e prshkruan Shqiprin e Mesme dhe veriun e Shqipris si nj vend t egr ku rrojn kafsh dhe jo njerz. Nj krahasim kaq t egr dhe racist kundr gegve un kam mundur t gjej vetm te njerzit e egjr, skitht e Rusis, n Rihln e Ibn Fadlanit, t portretizuar n filmin Lufttari i Trembdhjet ku rust shfaqen si kanibal q udhhiqen nga nj burr q i duket vetja se sht ari. Pak a shum t njjtin trajtim merr edhe Gegria e Ismail Kadares e cila jo vetm se sht anti-shqiptare dhe filo-turke, por sundohet edhe nga disa njerz gjysm bish:
n pyjet e Mamurrasit zdrhalleshin bandat e Tur Kusarit, dhe m tej ushtria veriore me tirq t zinj e Uk Bajraktarit ndrsa bandat myslimane t Esad Pashs q krkonin rikthim te Turqia, vinin vrdall n Shqiprin e Mesme nn zhurmn e lodrtive, britmave Dum Babn dhe duke knduar si n dergj kng t zymta:
Pr xhenet u nism, sosm n xhehenem
Shqipri moj kuk, na bre verem (fq. 12)
Pr Kadaren, n Gegri rrojn disa lloje kafshsh t egra me dy kmb t cilat jo vetm q nuk duan kombin, por jan edhe t degraduar moralisht. Gegt t cilt rrojn n ish-vilajetet myslymane, Kadareja i ndan n disa derexhe, ku m t poshtrit e tyre duken q jan islamikt. Kta udhhiqen nga dy komandant kryesor, Esad Pasha dhe Haxhi Qamili. Kta geg q Kadareja i ngjyros si armiq t qytetrimit jan t pakuptueshm nga ushtrit evropjane dhe kapter Vilhelm Vidi, princi kukull q austriakt i vun Shqipris.
Pr Kadaren, pushtuesit evropian t vitit 1914 nuk duket se jan n Shqipri pr t coptuar at, por prkundrazi pr ta qytetruar. Ama evropjant q prballen me nj popull egrsirash q jan muslimant shqiptar, kan probleme me t kuptuarit e gegve q kan emra UK (Ujk), Tu, Kus Baba, Tur Kusar etj. Nj rast moskuptimi Kadareja prmend psh. kur esadistt fanatik q austriakt duan ti rrethojn, shptojn pasi austriakt kujtojn se ka ardhur muaji i Ramazanit, ndrsa esadistt q e kuptojn moskuptimin e muajve islam nga austriakt, brohorasin duke thn:
Allahu na shptoi.
Nj nga faktort kryesor nprmjet t cilit Kadareja justifikon barbarizmin e gegve sht vet feja e tyre, islami. Ndrsa n roman autori t krishtert, t bardht, evropjant, francezt, prift Stilianin dhe priftin franeskan Vinens Marku i tregon si t qytetruar dhe human, myslymant q rrojn npr ish-vilajetet myslymane, hoxhallart dhe dervisht i tregon si hasmit e qytetrimit q kan uar gegt n barbari. Anti-myslymanizmi proverbial q shkrimtari franko-shqiptar Kadare ka shprehur edhe m von n librin nga Nntori n Nntor, rrfehet edhe n kt roman si smundja kryesore e anti-qytetrimoris t shqiptarve. Islamikt geg n roman tregohet q arrinin t konfuzojn edhe vet evropjant, t cilt edhe pse kishin futur spiun t shumt n mesin e tyre, e kishin t vshtir t parashikonin lvizjet e myslymanve esadistve, pasi kta nuk vepronin sipas ndonj plani t fsheht, por sipas ftesave:
Q baballart e teqeve u bnin shefave nga spicat e myftiut t Tirans e sidomos nga fallet e Hane Hamdije Pez e Madhe, nj fatthnse e re muslimane e cila kishte parashikuar se Shqipria do t mblidhej kruspull e bhej sa nj portokall. (fq. 47)
Pr t kuptuar sjelljen e gegve barbar, n romanin e Kadares vuan edhe vet princ Vidi i cili kishte qndruar nj nat pa gjum pr t kuptuar pse Haxhi Qamili q shkonte gjak e lak si me Esad Pashn, si me serbt nuk bashkohej me t. Por m fund princ Vidi e kupton q kryetiranasi Haxhi Qamil ishte nj i ikur nga mendia (fq. 50). Pashpjegueshmrin e gegve, Kadareja e projekton edhe n sjelljet e ushtrive tirqzeza veriore t Uk Bajraktarit. Evropjant ashtu si vikingt n filmin Lufttari i Trembdhjet, nuk arrijn t kuptojn dot lvizjet e Ujkut Bajraktar dhe malokve t tij t veshur me t zeza. Por edhe ksaj radhe, Kadareja solucionin e barbaris e gjen te t krishtert apo m sakt te prifti franeskan Vinens Marku, q Karadareja e cilson si shqiptar. Ky arrin t dekodoj sjelljen e gegve dhe kupton q lvizjet e forcave t veriut shpjegoheshin nga gjetja e malokve t nj harte t humbur austriake, e cila i kishte magjepsur dhe kta lviznin sipas saj. Por veriort tirqzinj t Uk Bajraktarit, m n fund zhduken n roman kur prleshen me ushtrin e principats s Mirdits, ku t dy tribut e egra gege humbin npr thellsit e bjeshkve t Gegris pr t mos dal m. (fq. 50)
Kadareja si t egjr dhe anti-civilizuese nuk tregon vetm sjelljen e gegve, fen islame t shqiptarve, mosdashurin e tyre pr tu
evropjan, mospranimin e nj princi kristjan dhe dshirn e tyre pr t ndejtur me Turqin. Egrsin, gegve Kadareja ua fut edhe n emrat e tyre dhe vendeve nga ata vin. Emrat q ai u jep atyre jan Rrem Qorr-Mehmeti, Tur Kusari, Ali Haxhija, Lal Vuthi, Shaqir Aliu, Musa Muhtari, Tu Osmani, Uk Bajraktari, Zija Beqiri, Hasan Zyberi, Hane Hadije Pez e Madhe, Mazllum Agaj, Ceno Beu, Haxhi Dervishi etj. Ndrsa pr lider kryesor t gegve Kadareja vendos Kus Babain. Edhe pse Kus Babai sht nj shenjt i rrespektuar i bektashizmit, n teqen e t cilit n Vlor shkojn m mijra besimtar nga e gjith Shqipria sot, pr Kadaren, Kus Babai i cili edhe ktu sht dervish bektashian, sht i dhn keq jo vetm pas nderimit t Bab Sulltanit dhe urrejtjes ndaj Shqipris, por n veanti ndaj pederastis. Kadareja, Kus Babain e paraqet si nj dervish q lngon n teqen e tij gjith ditn pr vdekjen e dylberit t tij, Vasillaqit.
Kadareja tregon si t egr edhe vendet nga vin gegt islamik. Emrat q ai prmend pr vendet e ish-vilajeteve myslymane ku rrojn esadistt jan Qishbardha, Zall-Herri, Rrashbulli, Zall-Bastari, Dumreja. Gegt me n krye Kus Babain q nuk duan Shqiprin por Turqin betohen se:
po qeder mos kini djema, sa shqitet mishi nga thoi aq shqitet Shqipria nga Turqia, gjaku do t derdhet gjer n gju t kalit si n Qorrbela, dhe nj dervish prmendi yllin me bisht, kometn, si i thoshin kaurt, q ishte shenj e allahut...
Gegt dhe n veanti esadistt; q gjirokastriti Kadare i portretizon n terma orientaliste si e kundrta e toskve t civilizuar q jan superior dhe kristjan, duan Shqiprin dhe udhhiqen nga prifti ortodoks Stilian nuk e duan Shqiprin. Ndrsa toskt kudo q luftojn prmendin Shqiprin, n gojn e gegve myslyman, qafiri Kadare vendos fjalt pr Allah dhe Pejgamber. Kur prleshen me mokrart psh, esadistt Kadareja i portretizon si kanibal t cilt vetm n muaj t Ramazanit trhiqen nga kanibalizmi i tyre. Tironsi esadist q n kapitullin 8 vret patriotin Andre Kosturi, thot q gjynah se ishte muaj Ramazani ...pse... do t m shihte po sia haja t gjall mlin bashk me shpretkn (fq. 59).
N t gjith lesh e li-n q Kadareja zhyt Shqiprin e vitit 1914, qytetrimin e ktij lesh-vendi e projekton jo vetm t jugort por edhe ushtrit evropjane t cilat nuk tregohen si pushtuese dhe kolonizatore t Shqipris, por si qytetruese t zuluve myslyman shqiptar. Mercenart hollandez t Princ Vidit, Kadareja nuk i quan okupator, por ushtria e shtetit shqiptar, t cilt ashtu si toskt e Shestan Verdhs jan t vetmit q ju dhimbet Shqipria. Por tiranasit e Haxhi Qamilit t cilt Kadareja i quan n intervistn e Shekullit, n 3 korrik 2006, si pasardhs t pushtuesve turq, jan t pacip. Kta trembin trembin edhe gruan e pushtuesit austriak princ Vidit, Sophi Schonburg Valdenburgun, t ciln Kadareja e quan mbretresh e Shqipris. Ashtu si gjirokastriti i tij, Kamban Kadareja q n 1914 priti me lule Venizellosin n Gjirokastr, edhe n kt roman Kadareja ka vetm lule pr gruan e Vidit. Sophi Schonburgu nuk tregohet si nj kolonialiste e bardh q donte me gjith t shoqin ti hip n qaf shqiptarve dhe t ju marr vendin, por, si nj ngjllushe q trembej kur dgjon q tiranasit, kavajsit, shijaksit, elbasanllit dhe durrsakt i kan krkuar burrit t saj t bhet synet nse do t bhet i pari i Shqipris.
N romanin Viti i mbrapsht, Kadareja nuk sulmon dhe tallet vetm me islamin, muslimant shqiptar, gegt dhe veriort. N kt roman ai shfaq edhe shenja anti-semitizmi. Kshtu psh. n kapitullin 12 dhe 13 ai flet pr kurvn e Durrsit, Sara Stringa n shtratin e t cils kalonin gjithfar lloj diplomatsh t huaj. Sara tregohet t bj akte t turpshme, si ato q Janulla Rrapi tregonte prpara ca kohsh n gazetat e Shqipris q vajza e Kadares bnte n vitin 1984 me djalin e saj, Renato Rrapin. Megjithat, ka t trheq vmendjen n kt pjes t romanit sht se Kadareja, i cili pr nderin e vajzs s tij internoi nj familje t tr n vitin 1984, ktu, kurvn Sara Stringa ja jep komunitetit ifut. Sara ishte vajza e nj vejushe hebreje nga Malta (fq. 91). Projektimi i kurvs s Durrsit te nj ifute duket se nuk sht nj koicidenc. ifutt, Kadareja i prmend edhe n kapitullin e 20 t librit, ku Isak Agai q sht po ashtu ifut tregohet t jet trafikant droge. E keqja ifute pr Kadaren ndodhet kudo. Kshtu psh. dy herojt e romanit, Shestani dhe Doska vdesin n ifut ifligun, i cili tregohet si nj vend tersi dhe ndjellkeq. Kadareja i ngre edhe kng Shetsanit t vrar n ifligun ifut si m posht:
Pse u ktheve pas n ifut iflig
Kapedan Shestan
N ifut iflig nata sht e lig
Kapedan Shestan (fq. 119)
Racizmi anti-semitik, anti-geg dhe anti-islamik i Kadares, q sht shpalosur edhe n shkrimin e tij Identiteti Evropjan i Shqiptarve, n roman nuk l mnjan edhe arixhijt dhe evgjitt. Kshtu ndrsa arixhijt tregohen si hajdut kuajsh, evgjitt Kadareja i rrfen si degjenerata sociale q mendjen e kan te qejfi dhe ahengu.
Deklarata e Fatmir Koit disa dit m par q romani Viti i Mbrapsht i Ismail Kadares po bhet film, mua m ka shqetsuar jasht mase. Ndrsa n koh t PPSH-s sulmi dhe zhdukja e grupeve armike dhe jo-konformiste, nga aparatikt komunist ka qn detyr dhe pun e Ismail Kadares; misioni i t cilit ishte t ndrtoj njeriun e Realizmit Socialist dhe rikrijimi i t shkuars me realitete fiksionale, promovimi i sotm i ideve t Kadares nga kompania Cin-Sud Promotion n Franc sht kriminal. Un nuk e kam lexuar ende n detaj skriptin e filmit Viti i Komets. Ama anti-myslymanizmi, anti-gegrizmi, anti-semitizmi dhe racizmi i Ismail Kadares n romanin Viti i Mbrapsht mesa di un, n vende si Franca por edhe Gjermania dnohet me burg.
Historia ka treguar shpesh q Franca prdor standarte t dyfishta kur merret me botn e tret. Ashtu si gjat lufts n Bosnje kur ajo mbshteste krimet serbe apo edhe n Ruanda Burundi, edhe n rastin e filmit Viti i Komets, kompania Cin-Sud Promotion duke prodhuar nj film racist dhe anti-musliman si ky, po ndihmon n nxitjen e racizmit, islamofobis dhe urrejtjes kundr shqiptarve, geg dhe musliman n kulturn post-komuniste shqiptare. Prodhimi i filmit Viti i Komets prbn nj mbshtetje me parat e taksapaguesve evropjan t projektit gjysm shekullor orvellian t komunistve n Shqipri, t cilt, pr t legjitimizuar krimet e tyre kundr shqiptarve, kthyen mbrapsht historin e nj populli t tr .