Donika Mustafaj: Të thotë fëmija nuk loz, ku ka më ashpër!

Pr Donika Mustafajn ky dokumentar do t donte m shum t fliste pr nj situat artistike dhe estetike, pasi filmi “Fmijria peng dhe fmijria e humbur”, shnon dokumentarin e pest n karriern e saj si gazetare n programin satelitor pran RTVSH-s. Nse lnda e zgjedhur do t kishte m pak angazhim social dhe krkimet do t’i takonin nj fushe me imagjinative, pa shum rrezik intelektual brenda - nj fenomen q na kthen kokposht e n t kundrtn me botn, ndoshta do t kalonin dhe 20 vjet t tjera pa ia vn veshin. Detyra e saj si gazetare ka mbaruar n momentin q prball nj fenomeni q “flinte”, psikologt kan lshuar alarmin: se fmijria e familjeve t pasura, rishtas, pas viteve ’90, po humbet. Donika thot se nuk donte t mbante asnj qndrim apo gjykim mbi kt fenomen “t zbuluar” e t deklaruar nga psikologt si shqetsim social me predispozita patologjike.

I sht dashur t’ua pres fjaln psikologve, duke menduar se shoqria jon sht e paprgatitur pr t dgjuar pr problemet psikologjike q ka. Prball pyetjes, nse sht frik, munges lirie pr t thn t vrteta, sado t ashpra, Donika thot: “Ku ka m ashpr se fmija t thot para kamerave se nuk loz. N 60 minuta, vmendja sht krejt e dhn pas fenomenit, q shpjegon dhe ritmikn e dokumentarit, si ai lviz dhe zhvillohet n nj kuadr racional, t mjaftueshm pr ta thn fjaln, dhe pr t reaguar. Kjo sht kurba jo vetm intelektuale e Doniks, por edhe e krijimtaris s saj, pr ta sjell realitetin jo si kronika televizive, por n nj eksplorim me nj forc artistike far ndodh n ndrgjegjen e nj shoqrie dhe kur asaj i mungon modelet dhe vullneti pr t reaguar.

“Fmijria peng dhe fmijria e humbur”, cili ishte caku q ndodhi pr t ardhur ky dokumentar, duke iu referuar shoqris dhe nj jete personale?

Nse kam pasur gjithmon zili pr vitet q po iknin, kjo ka qen e konkretizuar tek rritja e fmijve. Ndrsa ata rriteshin, un i doja t vegjl, sepse ata po rriteshin pak nga pak. Fmijt e mi kan lindur n vitet ’80, n nj koh kur vendi yn kishte mungesa t mdha ekonomike. Pas ’90-s n shoqrin shqiptare u fut kamja, nuk kishte m prpara. Dhe un si prind reflektoja, mendoja, se far do t kisha
un nse kta fmij do t kishin lindur pas viteve ’90? Po t kisha kushte t tjera ekonomike far do t kisha ndryshuar n edukimin dhe rritjen e tyre? Jan pyetje t bra disa her. Gjithmon, ky vzhgim me fmijt e tjer sot, m shtyu t bj krkim npr shkolla, q ta sqaroj veten time, n radh t par pr pyetjet, dhe pastaj pr t tjert. Filmimet nisn, jan mikroobservivime dhe i vura n dispozicion t gjith atyre q jan specialist, m t shquar n Shqipri t fmijris.

Ky dokumentar rrezikon si pun gazetari. Aty kemi kronik pa ndonj qndrim prej jush, pse ky mnjanim?

Un nuk bra asnj gjykim, sepse nuk jam as psikologe e mirfillt, as sociologe. Nuk ia lejova vetes t gjykoja n nj fenomen t ri n shoqrin shqiptare si sht rritja e fmijve n mirqenie. Thjesht kam par dhe shfaqur far po ndrtohet sot para syve tan. Mora filmimet dhe i ova tek analistt, sepse un e theksoj kt, pasi ka rndsi pr mua si autore, pr qndrimin tim n kt dokumentar; qndrim q n asnj rrethan, n asnj sekond nuk ka qen gjykues nga ana ime.

N Shqipri, si e theksoi dhe studiuesi dhe filozofi Artan Fuga, sht nj rend tepr kaotik sa u takon pikave t referimit, modeleve - pr kt do t’ju drejtonim pyetjen: Pse prfundoi krkimi juaj tek modelet e kamura?

Dihet q pr fmijrin e varfr dhe pa prindr sht folur. Nuk di far bhet jasht, por n Shqipri kurr nuk kemi dgjuar t flitet pr fmijrin e fmijve t kamur. Shum nuk din far ndodh n kto familje me fmijt, si ata rriten.

Ju si gazetare, far ju ka tronditur m shum nga ky dokumentar, ku shumica e fenomeneve q dalin, konsiderohen problematike nga psikologt?

Nuk dua t gjykoj. Thjesht kam par se far po ndrtohet sot para syve tan dhe po tregoj se po ndrtohet njeriu i kurseve, i lavdis, i fams dhe po e prgatitin pr nj t ardhme. Por, nuk i gjykoj.

Ju i druheni nj qndrimi se far po ndodhte n kto familje t zgjedhura, t pasura. Tani q dokumentari sht shfaqur, q njerzit kan reflektuar, a e kishit paraprgatitur synimin tuaj pr far ndodhte dhe erdhi filmi?

Jo. Thjesht hyra pr t par far po ndodh n kto familje. Fillimisht shkova n shkollat m t pasura t Tirans dhe pyeta fmijt se kush ka dshir pr t marr pjes n nj film dokumentar, do pyesnin dhe prindrit n shtpi nse ishin dakord. Kshtu shkova n shtpit e tyre. Kisha nj ide n kok, thjesht si ide, se si mund t rriten fmijt kur i kan t gjitha t mirat materiale dhe bisedat jan zhvilluar shum t lirshme dhe problemet kan dal aty. Ather u pa nj tendenc, sepse nuk kishe nevoje t flisje. Sa hyje n shtpi, n tarrac kishin lojrat fmijt - aty e kuptoje se far fmijrie kishte ai. Nj fmij q ishte shkputur krejtsisht nga bota e tij. Un nuk hyj t analizoj, se kush sht faji. Ather, thjesht tregova pak nga pak.

Disa familje nuk donin t ishin n kt dokumentar fmijt e tyre. Me kto q pranuan e nisa bisedn me fmijt e tyre mjaft zakonshm, q nga pyetja t thjeshta; nse prindrit i kishin pyetur pr dshirat e tyre, se far duan t veshin, far duan t dgjojn, far duan t blejn etj. Fmijt e thon q aty, se gjithka q kan dshiruar ata prindrit kan qen gati pr t’ua plotsuar. Por kjo s’sht normale, sepse fmija qysh n at mosh nuk mund t ket gjithka, pasi i humbet motivacioni, ndrra, fantazia etj. Pak nga pak, gjat biseds q bra n familje, doln problemet q thon psikologt, t cilt e pan gjith materialin dhe e ballafaquan n dokumentar. Sigurisht q ishte normale t kisha pyetje t paraprgatitura, sepse duhej ta njihja un m par fenomenin, para se t shkoja tek ata.

Ju keni zgjedhur nj grup psikologsh pr ta shpjeguar tendencn, n paskuint. N mos gabohem, ju shpeshher u keni prer fjaln atyre, ku duket qart se mendimi nuk arrin pikn kulmore, dhnia e diagnozs prfundimtare, mu aty ku sht smundja e shoqris. far ka ndodhur?

N bruto kam shum gjra q nuk jan thn n dokumentar. Ia kam lejuar vetes t bj nj seleksionim n bruto. Jan shum materiale q nuk i kam nxjerr, pasi mendoj se shoqria shqiptare sht e paprgatitur pr disa fenomene t tilla, veprime ose gjeste.

Megjithat, kjo nuk rrezikon, sepse prqindja e t kamurve sht e minimizuar n krahasim me pjesn tjetr t shoqris?

Jo s’sht e vrtet, ka sa t duash t kamur n Shqipri. Ky dokumentar sht nj prgjithsim, nuk bn fjal konkretisht pr kto familje q kam zgjedhur. Por, pr fenomenin msueset q dshmojn n dokumentar thon se ata bjn ligjin n shkoll dhe t tjert prpiqen ta imitojn, pse ai ka lek, makin, motor dhe mund t jet njshi. Por ai on vrdall gjith shkolln, msueset e thon kt, por jo para kamerave.

A e dinin psikologt kt situat, para se ju t’i merrnit pr t’u ballafaquar me fenomenin? Pse nuk kan reaguar her t tjera kaq ashpr?

Psikologt, pr fat t keq, nuk e njihnin kt situat. Kam krkuar nse ka nj studim n terren pr kt problem dhe nuk kishte. Ua kam
pyetje ktyre psikologve n lidhje me reagimin, pse ne, nuk shohim debate si n botn perndimore, q jan midis ekspertve t ndryshm. Mund t ket studime, por debate n program televizive, ne nuk i shohim n Shqipri. Mendoj se secili pret q dikush ta marr kt nism. Shpresoj q ky dokumentar t’i mbledh n nj debat, q t mos mbetet kaq, vetm me dokumentari. Por, duhet q t gjith specialistt t diskutojn rreth ktij problemi, mbi fmijrin e shqiptarve, t paktn t hyj nj psikologji dhe nj situat e till.

E njjta gj dhe me msuesit q sigurisht e dinin problemin, e diagnostikonin at, por fuqia publike pr ta
t njohur at ishte shum e dobt pr ta shndrruar n nj debat social. Pse mendoni se po ndodh kjo, mungesa e nj reagimi social prej specialistve?

sht e vshtir t flassh pr shoqrin shqiptare...

Kjo t on ndoshta se akoma jemi nj shoqri me mendsi komuniste q dikush vendos autoritetin dhe pjesa tjetr ndihet e frustruar, ta linte si metafizik kt dokumentari...

Un kam lexuar shum pr kt problem, psikolog e sociolog, q t isha vet e qart. Nuk e di, mos doni t’ju them se kur i pyeta ata, nuk ishin t informuar sa un. Un u mora direkt dhe ua drgova materialet ashtu si i kisha mbledhur nga terreni.

N nj kryeqytet prej gati nj milion banorsh, flasin shum pak psikolog, dhe jo t mirfillt pr fmijrin. Mos kemi psikolog tavolinash?

Nuk e di pse nuk flasin. Ndoshta nuk sht shoqria jon e till, e hapur. Ne si duket nuk jemi akoma t prgatitur. T prgatitsh nj sociolog apo psikolog duhet koh, ndoshta kemi pasur aq shum probleme politike sa nuk kemi arritur akoma t merremi me psikologt. Nse shoqria ka pasur probleme t fuqishme politike ekonomike etj. nuk ka formuar akoma grupin e psikologve, sociologve t mirfillt. Nuk di q t kemi n sociolog t mirfillt pr fmijrin apo psikolog, nuk e gjeta. Ne, shoqria jon akoma nuk e ka formuar kt grupin e specialistve q t bjn punn e tyre.

Ju that se keni lexuar, keni
krkime dhe u ballafaqove me nj realitet kokposht n raport me t shkuarn e shoqris son. Ju jeni e nj brezi t modelimit t njeriut t ri nga sistemi i diktaturs. Si e keni par kt transformim n kushtet e sotme, a mendoni se sht ndryshuar modeli?

Modeli i njeriut t ri, pra ky model sht brenda meje sado mundohem t bj ndryshe, nuk ka si ikn. Prandaj, kam
lidhjen me prindrit pr t treguar se far modelesh kan pasur dhe far modelesh po kalojn. Ja kta prindr, jam un, q kam lindur dy fmij, sepse nuk mund t dal dot nga modeli dhe sot q po kaloj, po edukohen nga ky njeri, nga un. Mentalitetet kolektiviste jan dhe sot, sepse un, sado q t bj ndryshe e kam modelin brenda, nuk ikn aq shpejt. Mundohem, kam
gjra shum ndryshe nga babai e nna ime, por modeli mbetet brenda, nuk ndryshon. Kshtu q nuk ka ndonj ndryshim shum t madh.

far ju ka ln m shum mbresa juve personalisht nga prvoja me kt dokumentar?

Fmijt. Ata jan t mrekullueshm. Kam kaluar aste t bukura me ta, normale q ju e pat edhe n dokumentar fmijt i kishin prindrit mbi kok. Fmija priste dhe e lexonte n nj kod t fsheht far prindi donte q fmija t fliste. Ndrsa kur i kam pasur n bised, pa prezencn e prindit, ata kan qen t mrekullueshm. Me kan befasuar me far m thoshin, flisnin pr gjra mjaft t bukura.

Por ajo pjesa e bunkerizimit me para, n pasuri. Reagimi juaj - kur sheh nj fmij n gjith at luks - mendonit se ishte aristokraci, borgjezi apo thjesht t pasur?

Ato ishin t pasur rishtas. Sigurisht, ishin familje q jan pasuruar n Shqipri pas viteve ’90. Shum pak u bn t pasur n Shqipri.

A mendoni se me dokumentarin ju nuk keni
gj tjetr vetm se rishtas keni realizuar ndrrn e ktyre prindrve pr t’u
ata vet dhe fmijt t famshm n nj dokumentar? A e kuptuan ata pas dokumentarit se ishin pre e nj fenomeni t ri?

Pr prindrit, me sa kuptova, ishte gjithka donin ta bnin pr fmijt. Ishin prindr anonim q nprmjet fmijs t bheshin t famshm. Kta ishin t pasurit e rinj, t pas viteve ’90, q u pasuruan n mnyra t ndryshme, nuk sht se ishin solidt.

Kur ke nj shoqri q nuk thua dot shum t vrteta, a mendoni se jemi t lir?

T them q s’kam t vrteta, aty n dokumentar jan t vrteta t thna. Gnjen pr knaqsi dhe pr t mos i
keq tjetrit. Nse kam mbajtur disa rezerva, pa u shfaqur, sht se nuk dua t’i bj dm shoqris, fmijve, ktyre familjeve.

A u jeni prmbajtur n kt dokumentar, kur keni intervistuar fmijt, t drejtave t njeriut, konventave ndrkombtare pr fmijt?

do gj i prmbahet ligjit. Pr nj fmij duhet t jet prezent nj i rritur.

Nse vrtet ata njerz do t ishin t lir dhe shoqria jon m pak e frustruar, m me pak frikra - do t bje dokumentarin m t ashpr, pa pasur nevojn e ironis?

Nuk ka ku t shkoj m ashpr sesa nj fmij kur thot: Nuk kam ku t loz. Ne ndoshta t ashpr e kuptojm Shqiprin me dhun e me gjak, po nuk sht kjo. T thot nj fmij se “nuk luaj”, kjo sht katastrof. Ai djal ishte n klasn e pest dhe gjith suksesi m i rndsishm pr prindrit ishte kur thoshte: e ardhmja. Pse nuk tha asnj prindr q fmija im t rritet fizikisht dhe mendrisht i shndetshm? Kjo pr momentin sht prioritare, por ai e on drejt lavdis, pr sfilata mode dhe gjithandej, vetm pr t’i shrbyer vetes. Nuk mendoj se edhe bota sht e lir, e ashpr prap, e ashpr sht fakti q nj grua futet n nj dyqan me rroba me djalin e saj dhe zgjedh veshje transparente; vajza e krehur si grua, q tund bykat e vogla apo ato sfilatat e fmijve me taka, e t zhveshura -kto jan mjaft t rnda, n Perndim kto pamje do t ishin nj bomb, n alarm i madh. Kishte fmij q nuk kishin koh, q bnin katr kurse si nj i rritur.

Nj fmij i till si thon dhe psikologt nuk kthehet kurr pr s mbari. Ata rriten si fmij t modeluar, far t’u thot prindi. Ky fmij nesr do t jet vetm pamja e tij e jashtme, e ka vrar pamja thelbin e tij, pasi prindrit e kan
si kan dashur ata. N dokumentar ngrihet pyetja e madhe se ku po shkojm me kt modelim!? Nuk besoj se shkon m ashpr se kaq, si detyr e gazetarit.

far rruge do t bj dokumentari?

Nj mbrmje m par u shfaq te Akademia e Arteve te salla “Black box”, ku ishin thirrur personazhet e filmit, pedagog, sociolog dhe kineast. M pas mendoj t bj prkthimin n anglisht dhe t aplikoj n ndonj festival. Ne jemi t kundrtit e bots.