E ardhshmja e gegnishtes
Real-Kultura/Ke queni diletante ju profesore te perkedhelun te asaj kohe Mos valle queni diletant profesoret Topalli Marashi Beci Pipa Luka Camaj Haxhi Ndreca Shamku Cefa e te tjere
Nje replike e imponueme
Jo gegnishtja ma nuk mund te perjashtohet prej askujt. Ajo ma nuk mund te ndalet nuk mund te denohet te burgoset te vritet. Tentoi me e ba kete diktatura enveriste. Por nuk ia mbrriti. Gegnishtja mbijetoi fale vlerave te saj historike e bashkekohore. Rruges saj te gjate gegnishtes iu imponue me mpreh arme gjuhesore te fuqishme e vlera te cmueshme rezistence. Shtegtoi ajo shtigjesh e vahesh te veshtira. Dhe jo vetem mbijetoi por se ai organizmi i fuqishem qe mobilizon antikorpe perballe rrezikut te lngatave ajo jo vetem zbuloi vlera te cmueshme imune por edhe i la ato si trashigim ne luftat e saj te ardhshme per ekzistence. Jane keto vlera ata qe nuk vriten. Jane keto vlera ato qe nuk mujti me i vra as lngata komuniste e gjysemshekullit te dekreteve perjashtuese qe si askund tjeter shpalli tek ne anmike edhe gjuhen. Tenton perseri te rivrase ajo kohe qe jeton e perplitet ende permes profesoreve nostalgjike te diskriminimit te gegnishtes. Por zani i tyne sa vjen e meket sa vjen e myket. Jane grahmat e fundit te persekutoreve te gegnishtes te cilet ende sot permes argumentesh qe vijne ere gjuhesie staliniste kerkojne me ndy e me pengue mjedisin e sotem te ringjallun gjuhesor shqiptar. Gjuhtaret persekutore te gegnishtes gjeneralet e Kongresit te 1972-shit ata qe i prine dhunshem nje ushtrie te imponueme pushtuese e gllabruese gjuhtaresh ashtu sic nuk mujten me vra gjuhen e nina ndash nanave gege qe me muzikalitetin e fjales porsi kange e zogut te veres me perkedhelite e tyne porsi i ambli fllad i eres me ambelsine ledhatuese porsi vale e bregut te detit rriten brezat e tre te katertave te shqiptareve ashtu sic nuk mujten ata me vra forcen prej kreshnikesh eposi te fjales gege qe burrnonte trimat me fuqine e saj porsi gjame e rrfese zhgjetare e porsi ushtima e nje termeti ashtu nuk kane me mujte ma as sot e as mot me perjashtue gegnishten prej vendit qe i takon ne sofren e madhe te Standardit te pasuruem e te permiresuem te gjuhes shqipe. Asht cue sot ne kambe nje ushtri e mbetun e ketyne gjuhtareve me pshtue pjellen e tyne percase e deshtake Standard. Hidhen perpjete ata a thue se jane pickue prej shlligash kur ne rrethe shkencore per edhe ne masen e gjane te shqiptareve debatohet per vlera te mohueme te gegnishtes ne Standard. Cka nuk po nxjerrin prej goje e prej pende profesoret nostalgjike te Standardit. Cka nuk po bajne ata me ndale hovin qe tashma ka marre gegnishtja ne turravrapin dinjitoz te riafirmimit te vlerave te saj e per me zane vendin qe i takon ne Standardin e Shqipes. Vrrasin cirren therrasin e bertasin profesoret e Standardit ne mbrojtje te asaj pjelle distrofike te atij Kongresi qe shkencen e vertete e denoi me qene memece dhe asaj te pavertetes i dha pushtetin e fjales e te diktatit. Thrrasin e bertasin ata fronteve te ngushta qe i hap media zemergjane. Gjithmone skutave te saj pa pase guximin me u ballafaque ne debate shkencore prej te cilave ikin e vetem ikin shmangen dhe vetem shmangen marrin turravrape japin alarme e rigrupojne forcat me ngrite bastione mbrojtese diga e prita se po permbytet Standardi prej gegnishtes. A nuk u shpreh Kostallari ne referatin kryesor te Kongresit te 1972-shit se hellipgjuha letrare shqipe eshte formuar e po perfundon kristalizimin e saj si nje koine letrare sui generis e cila ngerthen ne strukturen e saj elemente themelore te perbashketa te shqipes dhe elemente te rendesishme dalluese te dy dialektevehellipne raporte here te barazvlereshme e here jo te barazvlereshme1 A nuk rezultoi vetem mashtrim kjo Ky konkluzion asht i pasakte dhe i pavertete por edhe mashtrim. Sepse fsheh dhe nuk shpreh te verteten shkencore sipas se ciles sistemi i gjuhes letrare nuk mund te jete rezultat i zgjedhjes se elementeve themelore te perbashket dhe elementeve dalluese te dy dialekteve por vetem i ngritjes ne norme te nje sistemi te caktuar2. Keshtu u vendos perdhunshem dialekti i tosknishtes edhe ne Standardin tone te shqipes. Asht fakt tashma i provuem dhe i provueshem se kristalizimi i Shqipes Standard u ba mbi bazen e dialektit toske. Ballafaqimi shkencor qe kerkohet sot duhet ba ne terrenin e dallimeve ne sistemet fonetike e morfologjike te dy dialekteve ne problemet e hundoresise dhe gjatesise se zanoreve te pranise se fonemes zanore te theksueme lsquoe te tosknishtes dhe korrespondueses se saj lsquoa te gegnishtes te pranise se fonemes lsquor te toskenishtes e korrespondueses saj lsquon te gegnishtes ne ato te grupzanoreve lsquoua dhe lsquoue dhe te tjera dallime te ketij sistemi. Ashtu sic duhet me u ballafaque per problemet e dallimeve te sistemeve morfologjike te dy dialekteve per pranine ne gegnisht te paskajores me - pjesore dhe zevendesimit te saj ne tosknisht me formen e lidhores.Por edhe per te tjera dallime te ketij sistemi. Ne nje terren kesisoj nje ballafaqimi te tille shkencor i frikesohen ndaj edhe i shmangen profesoret e Standardit ekzistues sepse ai do te provonte mbi bazen e fakteve gjuhesore se ky Standard nuk asht forme e kristalizueme e nje koineje letrare sui generis mbi bazen elementeve te dy dialekteve por vetem e kryesisht te dialektit tosk. Ballafaqimi do te provonte po ashtu domosdoshmenine e rishikimit te Standardit ekzistues si dhe damin flagrant e te rande qe i asht ba shqipes se njehsueme permes perjashtimit te vlerave te medha e te padiskutueshme te formave e sistemeve fonetike e morfologjike te gegnishtes.
Dhe cndodhi U krijue nje Standard gjuhe ma i vorfen ne vlera se gegnishja por mund te themi ma i vorfen edhe se vete tosknishtja Keshtu bie fjala mund te argumentojme per zanoret e shqipes. Tek zanoret konsiston kryesisht energjia e nje gjuhe. Kuantiteti i zanoreve te mohueme te gegnishtes asht e do te ishte nje vlere e vecante dhe e rralle e Standardit te Gjuhes Shqipe. Ti heqesh te tilla pjese te shendosha e te cmueshme trupit te nje gjuhe tia vdesesh ato kur ajo i ka te gjalla te ruajtuna e funksionale ky asht nje masakrim qe vetem gjuhes tande nuk mendohet se mund ti bahet. Kete qendrim shkencor qe nuk e mbajtet ju do ta mbajme e do ta zbatojme na me punen e perpjekjet e personaliteteve te deacutenjagrave shkencore te gjuhes e te letersise rreshtue ne Institutin e Promovimit te Vlerave ne Gjuhen Shqipe ashtu si dhe te cdo personaliteti e institucioni tjeter qe do te na mbeshtese apo do te marre ne objekt te angazhimit te vet keto detyrime. Asht detyra jone dhe vertete patriotike kjo detyre qe na obligon e verteta e shkences dhe e zhvillimeve te sotme bashkekohore e historike te gjuhes e gjuhesise sone. Sepse ja qe profesoret mbrojtes te standardit ekzistues qendrojne perseri ne ato pozita joshkencore dhe aq ma keq i shmangen debateve profesionale tue u perpjeke vetem ne distance e me mjete ekstralinguistike me mbrojte ate qe smund te mbrohet ma. Therret Profesor Bulo Te flasesh sot per krijimin e nje Standardit te rihellip..kjo behet me papergjegjshmerine edhe profesionale edhe qytetare e pse jo edhe politike sepse ngjalle meri me dashje apo pa dashje mbajne gjalle demonet e percarjes3. Ne zotni Bulo te themi se nuk kerkon me perca ai qe kerkon me u afrue e me u perfshi ne bashkesi Standard por ai qe te ndan prej bashkesise ai qe te perjashton. Therret profesor Lafe i frikesuem prej Konferences qe QSA-ja organizon per pasunimin e Standardit te Shqipes Eshte gabim i rende shkencor ta veshtrosh gjuhen standarde si nje lloj parlamenti ku duhet te perfaqesohen perpjestimisht te gjitha krahinat dialektore4 .
Gjuhen e keni ba ju kuvend ku u imponoheshi krahinave zotni Lafe - i pergjigjet ma se miri e me nje te vertete te madhe Primo Shllaku drejtor i Institutit te Promovimit te Vlerave ne Gjuhen Shqipe. Ishte i turpshem profesor Lafe argumenti spekulantiv qe perdoret me statistikat e fillimshekullit XX e qe i serviret ne tookshown e 30 nandorit ne perpjekje me mbeshtete permes nje aspekti gjoja historik bazen dialektore te tosknishtes ne standard. Nje argumentim ky sa mjeran qe ska asgja te perbashket me situaten e problematikat e stadit te sotem te zhvillimit te gjuhes tone aq edhe perpjekje e deshtueme me i fry urave te percamjes ne sherbim te ruajtjes me cdo mjet te Standardit tashme te rrezikuem. E na qe nuk jemi per percamjen nuk kemi nevoje me i kujtue zotit Lafe hegjemonine peseqind vjecare kulturore te Shkodres deri ne vitin tuj te 1944-s. Bertet e fyen prej hallit e frikes profesor Rrokaj Te ndash shqipen sot kur shoqeria po priret drejt globalizimit do te thote te ndjekesh rrugen e Don Kishotit qe shkon dhe ben lufte me mullinjte e eres5 . Parimet ne ate sistem politik profesor jane thye gjithmone ne emen te parimeve. Friksohet dhe tashma nuk mund te permbahet Rrokaj tek sheh se si vizionare te vertete po argumentojne shkencerisht se si atandardi duhet permiresue e pasunue dhe se vepra e gjuhetareve percas te Standardit nuk mundet me qindrue ma ashtu ne kambe. Dhe fyen bile profesori. Mendojne keta gjuhetare nostalgjike te Standardit se munden perseri me vendose diktatin e imponimin e tyne si dikur. Ndaj edhe ikin largohen dhe nuk pranojne te ballafaqohen sepse sic nuk e kane dashte e nuk e kane lejue kurre debatin e vertete shkencor nuk munden me dale as sot ne sheshin e burrave gjuhetare per debat shkencor per Standardin. Ajo qe thote profesor Lafe se kohet e fundit po dalin here pas here shkrime diletantesh qe perhapin qellimisht te paverteta per shqipen Standarde dhe per gjuhesine shqiptare6nuk asht gja tjeter vecse nje mllef i atyne qe ne problemet e Standardit te Shqipes nuk i kane ma te vetat te vertetat shkencore kur profesoreve te angazhuem u shterrojne argumentet shkencore therrasin ne ndihme shamjet e fyemjet. Diletantizem asht e paverteta shkencore e mohimit te gegnishtes Profesor pohimi i saj asht profesionalizem. Asht dobesia juaj perdorimi i fyemjeve kur nuk keni mjete e argumente te tjera me mbrojte ma ate Standard qe ia imponuat shqiptareve. Por edhe forca e argumentit te te tjereve qe nuk u binden ma diktatit te pseudoshkences te atyne qe jane mesue ma ba ligjin dhe me udheheqe institucionet gjuhesore ne sherbim te politikes tuj e fute gjuhen ne rruge pa krye vetem e vetem se nuk kishit autoritetin e vertete te shkencetarit per mos me pranue kompromise shtremnimesh sherbimesh e te pavertetash shkencore jeni ju profesore dhe politika qe ju i sherbyet ata qe vepruat keshtu. Dhe sot te alarmuem se po i hapen petet laknorit te catrafiluem se del lakuriq dhuna juaj prej gjuhetaresh te angazhuem qellimkeqij jo vetem fyeni padrejtesisht por shkoni deri aty sa me propozue risine e madhe e te turpshme ndash ngritjen e policise gjuhesore per me ju mbrojte perseri me dhune Standardin. Ju smujtet kurre me u homogjenizue mrenda vetes tuej por mbetet ne dramacitetin e te dyzuemve. Ndonse i njihshi te vertetat e shkences gjuhesore i ndrruat ato per me ruejte perseri ato pozita diktati tue pranue dramen tuej te madhe shpirtnore ate te mohimit te vetes te botes tuej intelektuale shkencore. Por smund te bashkejetojshin dy te kundertat tueja Njena duhet te vdiste. Dhe ju zgjodhet ma vra gegnishten tue i fale ketij sherbimi edhe identitetin tuej shkencor. Nje identitet i vertete shkencor kishte me i bashkue shqiptaret ne nje Standard e jo me i nda me i perca e me i perjashtue. Identitet e unitet gjuhesor i nje kombi nuk realizohet nepermjet percamjes por te perfshimjes me argumente te tille si demone te percarjes veper juaja kjo e mirefillte nuk mundeni me abuzue e spekullue ne emen te gjoja patriotizmit. E verteta e ketyne lloj argumenteve dhe e ketij lloj patriotizmi te asaj kohe dihet e njihet prej shqiptareve. Patriotizmi kjo strehe e fundit e percamesve njihet qysh ne kohet e lashta. Mirepo rregullat e drejtshkrimit munden me i ngja rregullave te qarkullimit te Tiranes vetem deri ne nje dite. Gjuhetaret gjysemgjuhesh te Standardit nuk munden ma me vazhdue me zhgrrapse e zhvate tituj e ndere ofiqe e benefice tue i pri Standardit ne rrugica te ngushta e qorre e tue e shmange ate prej autostradash qe ia sigurojne destinacionin. Ju nuk patet as vizionin me pa se Standardi qe kerkoi me vra gegnishten jo vetem nuk do te mundte me e vra ate por nuk patet as vizionin me pa se Standardi do ta izolonte tosknishten tue e denue ate me nje te ardhme te dyshimte. Por tue denue njekohesisht edhe veten tuj me mbete te harruem ne fonde te trishta te historise se gjuhesise shqiptare. Ne jo vetem nuk percajme por as urrejme aq ma pak vellaznit tone te nje gjuhe. Ne e mbeshtesim konferencen Gjuhesore te QSA-se per pasunimin e Standardit te cilen ma se shumti e konceptojme nje stad fillestar ne rrugen e rishikimit te Standardit. Gjuhetaret e letraret e Institutit te Promovimit te Vlerave ne Gjuhen Shqipe kane pika te tjera te avancueme reference per rishikimin e korrigjimin e Standardit tue u mbeshtete ne disiplina sociolinguistike te gjuhesise funksionale e tue shtrue bindshem te verteta te shkences gjuhesore e jo pseudo argument e fyemje prej te dobetish. Ke queni diletante ju profesore te perkedhelun te asaj kohe Mos valle queni diletant profesoret Topalli Marashi Beci Pipa Luka Camaj Haxhi Ndreca Shamku Cefa e te tjere Apo queni diletante mbi 40 shkrimtare te talentuem qe shkruejne ne gegnisht nen modelet e perfeksionueme te Martin Camajt si Primo Shllaku Ledia Dushi Zef Pellumi Dode Kacaj Anton Cefa Ag Apolloni Gaz Berlajolli Zef Zorba Arben Prendi Frederik Rreshpja Gjeke Marinaj etj. etj A nuk perfaqesojne denjesisht keta diletante e shume te tjere si keta tre te katertat e shqiptareve qe gegnishten e kane gjuhe te nanes Ke ironizoni keshtu ju profesore te nderuem te asaj kohe te panderueme Ende kujtoni se jane vitet e rrenimit te kultures Shqiptare permes dhunes mohimit e perjashtimit E perseri keshtu me iu imponue nje popullsie te tane e perfaqesuesve letrare e shkencore dinjitoze te saj Ju qe thoni se eshte gabim i rende shkencor ta veshtrosh shqipen e sotme Standarde si produkt i ideologjise komuniste dhe ta sulmosh nga ata pozita ju ne menyren me intrigante servirni po mbi kete pohim konkluzionin tuaj per idhtaret e pasunimit te Standardit si perpjekje e tyne qe me ligj te drejtohet zhvillimi i sotem i shqipes ne ate kah qe duen hartuesit e ligjit. Por jeni ju ata qe keni veprue keshtu. A nuk filloi politika staliniste e gjuhesise tuaj te perjashtimit me vendime qeveritare te viteve te para te pas luftes qe kerkonte me urdhen shkresor me u perdore tosknishtja ne gjuhen e administrates te shkolles e te gazetarise me argumentin e vetem se asht gjuha e udheheqesve te partise qe bani Luften Nacionalclirimtare A nuk filloi kjo raprezalje e gegnishtes qysh atehere me fushaten e spastrimit te letersise shqipe nga kolloset gege te saj te cilet mbajten mbi supet e tyne mbi 500 vjet letersi shqipe shenuen prej saj te gjitha fillesat e dukurive te gjinive te letersise e deri ne nivelet bashkekohore europiane per kohen sic qene ato te Koliqit me shoke A nuk ishin fillimisht kunder ketij Standardi profesoret e medhenj te gjuhesise shqiptare Xhuvani e Cabej Por te tille a nuk ishin edhe shume te tjere qe kerkuen nje afrim ma tanesor e te njehsuem te shqiptareve ne Standardin e gjuhes A nuk u zhvillue Kongresi i 1972-shit nen te njejten fryme politike i drejtuem prej emisareve te devotshem komuniste nen veshtrimin kercenues te lozheve te udheheqesve ma te nalte te Partise se Punes Cfare Kongresi qe ai qe krijoi ate atmosphere tensioni frike e dhune shkencore e psikologjike ku nuk mund te debatohet ku nuk u guxue me u mbrojte ajo qe duhesh mbrojte gjithe ajo histori e bashkekohesi e gjuhes qe u shkrujt prej tyne me shekuj dhe qe e kishte tregue veten qe ne mugujt e mesjetes tek rilindja e deri tek Kongresi i Manastirit Komisia Letrare e Shkodres si dhe tek kaq e kaq shume vepra gjuhesore e letrare qe i dhane aq kumbueshem za e shkelqim letersise e gjuhesise shqiptare deri ne 1944-en Burrat ne nje kuvend thirren per aftesine e burrnine qe kane me e da drejt kuvendin. Kjo asht ne traditen e kuvendeve te burrave nje nder vlerat e cmueshme te trashigimise sone. Vertete ajo kohe ma shume se cdo gja u muer qellimshem me rrenimin e vlerave. Po sot pse mos ti rikthehemi ketyne vlerave E ma ne fund ku jane per ju profesore shkencat gjuhesore sociolinguistike e funksionale qe dominojne sot gjuhesine moderne Cili asht per ju sot funksioni i gjuhes per mbare perdoruesit shqiptare te saj te perfshime paperjashtueshem ne nje Standard te vertete per mbare shqiptaret A jeni ju qe keni hartue Rezoluten e Kongresit te Drejteshkrimit ku shpreheni se gjuha nuk bahet me revolucion por me evolucion A nuk thate ju se rregullave te drejtshkrimit duhet tu bahen ne te ardhmen permiresimet e nevojshme Jo profesore te nderuem. Kesaj ne ate gegnishten e bukur e te pasun i thone me te vra naten e me te kja diten . Jeni ju ata qe e keni blloku me ligj zhvillimin e natyrshem te gjuhes ndonese permes Rezolutes se Kongresit jeni shpreh Kongresi porosit qe duke marre parasysh ndryshimet qe peson gjuha letrare gjate zhvillimit te saj si dhe ceshtjet e reja qe nxjerr praktika gjuhesore rregullave te drejshkrimit tu behen ne te ardhmen ku te jete e nevojshme permiresimet dhe plotesimet e duhura.7 A ishte e vertete kjo e thane apo ishte mashtrim Si asht e mujtun qe ju Profesor Doktoret e shkences gjuhesore kundershtare te pasunimit e plotesimit te Standardit te Shqipes Kete pergjigje duhet te na e jepni ju profesore nese jeni apo jo me ate qe vete keni shprehe vete keni vendose. A e keni harrue apo e keni dite qe asht vetem mashtrim dhe tash zbatoni mashtrimin A na bajne syte apo asht e vertete ajo qe shkrueni ju se jeni kunder pasunimit te Standardit Vetem nje fjale e tille nuk mundet me dale prej gojes se nji gjuhetari.
Rikthimi ne letersine shqipe mbas 20 vitesh i Martin Camajt Uliksit qe smrriti kurre ne Itaken e vet sic shprehet me aq prestigj prej poetit dhe studiuesit Primo Shllaku ne vepren e pare studimore per poezine e Martinit por edhe vepra e Arshi Pipes Politika e gjuhesise ne Shqypnine Socialiste botue nga shtepia botuese Princ kane levize guret e themelit te standardit tue cele e zbulue ballafaqas e me kompetence problemet e te vertetat e atij Standardi. Kambengulja juej profesore per mos me u ballafaque shkencerisht per Standardin por vetem me argument politike dhe ekstralinguistike ne distance shtron dy pyetje A eshte i paafte Standardi me perballue ndryshimet qe perjetoi shoqnia shqiptare keto dekada apo jane te paafte e nostalgjike profesoret e Standardit me kuptue domosdoshmenine e rishikimit e pasunimit te tij dhe me marre pjese ne kete rishikim Ne ju ftojme te vijni e ta bajme bashke kete pune. Ne ju presim. Ketu na keni.
Instituti i Promovimit te Vlerave ne Gjuhen Shqipe
1- Androkli Kostallari Gjuha e sotme letrare shqipe dhe disa probleme themelore tedrejtshkrimit te saj Tirane1973
2-Bahri Beci Miti i koinese letrare sui generis Standard
3- Jorgo Bulo E ardhmja e dy dialekteve ne perspektiven shqiptare ndash Telegraf 15.10.2010
4- Emil Lafe Mos e shihni standardin si produkt komunist Gazeta shqiptare 5.11.2010
5-Shezai Rrokaj Jo debateve boshe ta leme gjuhen te rrjedhe Panorama 22.02.2010
6-Emil Lafe Mos e shihni standardin si produkt komunist Gazeta shqiptare 5.11.2010
7-Rezoluta e Kongresit te Drejtshkrimit te Gjuhes Shqipe