Edhe dy fjale te pathena per Migjenin

Ndoshta qe me fat jeteshkurti Migjen qe vdiq para kohe pa fat qe letersia jone qe humbi nje poet te fuqishem me shume talent. Ta zinte diktatura do ta kishte denuar si kryetar grupi antiparti ne fushen e letersise e te arteve. Madje ky do te ishte viktima e pare ne kete fushe.

Migjeni qe nje mundesi e madhe poetike e parealizueme plotesisht. Edhe Fishta nuk gaboi kur u shpreh per Migjenin Ma leni rahat djalin e Gjushit Gjergjit se asht ende i ri.

Ndersa Pader Gjon Shllaku i pushkatuar nga diktatura pse meshtar katolik madje edhe shume i talentuar e me nje formim solid intelektual prendimor ne nje artikull panoramik Jehona e shtypit botue ne Hylli i Drites1 kallenduer 1939 shkroi keshtu per Migjenin ndonese i vetshpallun ateist dhe antiklerikalist qe ne krijimet e para Arsimi kombtar humbi kater bij te cmueshemhellipNder kta mesuesa te shkeputun shoqnie ne kohen e punes ma te gjalle del ne pah fytyra e Millosh Nikolles poetit te mjerimit. Nder shume vargje te tija shperthejne me nje bukuri e fuqi fjale vuejtjet e nji shoqniacutes se lanun mbas dore.

E pata pyet dikur P. Justin Rroten Cqendrim ka mbajte kleri katolik ndaj Migjenit. Mu pergjegj Kur filloi me u njofte Migjeni u priten e ndodhen ngjarje te medha sidomos per ne. Mandej dojshim tia ndijshim zanin e tij origjinal pak a shume te shprehun kjarte. Keshtu si shprehet Dom Gjergji Kleri shprehu nje lloj admirimi per artin migjenian kjo nuk do te thote se ata ishin kryekeput dakord me ideologjine themelore te tij. Fishta filloi te shkruante kur gjuha jone nuk kishte nje alfabet te caktuar

Fishta qe himnizuesi i virtyteve tona etnike te Lahuta e Malcis satirizuesi i veseve tona te Gomari i Babatasit kengetari i ndjenjave patriotike te Mrizi i zanavet luftari per liri e te drejta demokratike te publicistika e tij e fuqishme nismetari per arsim kombetar e frymezuesi per qytetnim perendimor. Fishta eshte aktual edhe sot per luften kunder demonkracise kunder korrupsionit kunder veseve moderne.

Fishta mbylli nje epoke Migjeni hapi nje epoke. Te dyja epokat jane tonat.

Por poeti i realizmit socialist do te shkruante me vone

Prifterit dhe ca poete ne gjume te vinin

Per lavdine abstrakte gjenealogjike ulurininhellip

Prirja e drejtimi i artit migjenian per vuajtjet e popullit per njerezit e lanun mbas dore simpatia e tij per kete shtrese te neperkembur dhe lufta kunder padrejtesive shoqerore deshira e madhe per nje organizim te ri shoqeror pa padrejtesi e dhune pa vese dhe instinkte zhburrerore sigurisht perbejne anet me pozitive ideore te Migjenit ndoshta ketu lexuesi duhet te nxjerre detyrat e veta ndersa realizimi artistik tregon forcen e talentit te tij origjinal. Migjeni eshte i denje per tu lavderuar por jo me superlativa se kje fillese jo proces letrar i mbyllur. Migjeni duhet te kete njofte angazhimin shoqeror te klerit katolik publicistiken demokratike opozitare te ketij kleri te pakten gjate viteve 1921-1925 luften per liri demokraci per te drejtat e njeriut pra eksperiencen e shkurte parlamentare ka jetuar edhe luften per monarki absolute 1925-1939 kur deputetet ishin te mbretit dhe jo te popullit dhe me siguri ka reflektuar. Por ai deshi te ndertonte nje shoqeri pa Zot dhe gaboi ndersa Enveri e provoi por deshtoi.

Migjeni nuk eshte pa talent por ka edhe ide kaotike nuk eshte pa risi poetike por shpesh ka force shprehese emocionale negative.

Ajo fryme e thelle pakenaqesie ai shfrim i papermbajtur inati e zemerimi ajo ndjenje e forte urrejtjeje ajo atmosfere degradimi moral ajo jete plot zdrale pisllek e neveri plot ligeshtim gati ma fort demoralizim ajo prani rebelimi shpesh e paqarte me grushte te mbledhuna fort me grushte e dhembe te shtrenguar me grushte te paligjshme a me grushte perpjeteme klithma te pakenaqura te instinktit zbulojne reflekse shpesh kaotike qe e frymezuan Migjenin te gjente shpetimin te grushti permbyses revolucionar. Si nuk pau Migjeni edhe optike tjeter Me keto fjale Migjeni nuk tingellon aspak aktual Lufta me arme behet kunder pushtuesit te huaj lufta pa arme behet kunder bashkatdhetarit tend. Vertete Migjeni na dha te keqen te mbrapshten degradimin moral por na la detyren te nxjerrim te miren te mbaren ngritjen morale. Shpesh te Migjeni shijojme poezi te vertete nje transparence rinore por me shpesh te Migjeni hetojme mendime jo te shendosha shofim nje zemer te mbyllur ne vetvete hetojme nje shpirt te shqetesuar me frymezim te plagosur e jetojme ndjenja te pafate me shume urrejtje se keshilla. Nuk mund te mos hetojme te Migjeni pak tharm te idhet mendimi pak dekadence pak demoralizem pak energji te ndezur instinktesh pak perversitet prostitucion incest dhe si shkruante Mons. Zefi pak Nice pak sovjetizem pak ajer sllav.

Migjeni na jep shqiptarin qe e mund e mposhte e degradon e dhunon jeta ekonomike. Faktikisht gjendja ekonomike nuk ka qene e tille. Me keq ne kohen e partise

Te verteta a duhen thene a jo

Po ndalem te dy metafora

Meshire bije bastardhe e etenve dinakehellip

Metafore e papjekur aq me pak e nje gjeniu per fat te keq e shkruar prej nje te riut te talentuar por pa nje sistem solid njohurish. Meshira nuk eshte as bije bastardhe as krijese e etenve dinake. Katolicizmi tash dymije e sa vjet asnjehere nuk ka marre persiper te zhduke varferine as ta kamufloje as ta lyeje me vernik nuk ka marre persiper te zhduke padrejtesite shfrytezimin vuajtjet mjerimin. Ai i ka hetuar e jetuar ata dhe ngreh zerin kunder tyre. Katolicizmi nuk i fryne pajtimit me te keqen por pajtimit me drejtesi e drejtesise me dashuri. Ai predikon ligjin e dashurise mes njerezve Ne kishe hyhet duke lutur Zotin e delet duke dashur te afermin. Meshira eshte bije e dashurise jo e perbuzjes jo e urrejtjes jo e armiqesise. Ajo nuk heq vuajtjet por te jep force te dhuron shprese te fale mbeshtetje per te perballue jeten ndonese me mundime. Ai qe fale me meshire zemre sikur i thote te meshiruarit Nuk je i menjanuar nuk je i vetmuar nuk je i perbuzur nuk je i poshteruar. Plaku i vetmuar lypesi i harruar i papuni nevojtar i gjymtuari i varfer kane nevoje per meshiren si bije e dashurise per te ngjalle ndjenja njerezore jo inate jo semire jo keqkuptime jo hakmarrje. Kush meshiron i thote atij qe ka nevoje per meshire ka edhe njerez te mire ka dhimbe dhe shqetesim interesim dhe impenjim. Meshiruesi e i meshiruari krijojne lidhje shpirterore midis tyre afrohen zemrash. Meshira eshte kunder egoizmit. Por edhe Migjeni nuk eshte krejt konsekuent me metaforen e mesiperme ka luhatje madje edhe kunderthenie. Te Molle e ndalueme lexojme E lypsit qe trokite nga dera ne derehellip diku i thote e zoja e shtepise Skam besa dhe lypsi atehere asht i bute shkon tue e mbajte ne mend ket dere per me ardhe ndoj dite tjeter.

Frati poet Pader Bernardini shkruan Pse mbas dashuniet mshira i priacuten drejtsiacutes.

Me gjate e perjetoi Nene Tereza e dha shembullin me te gjalle te dashunise e te meshires njerezore e solli ne atdhe cmimin Nobel.

Mjerimi asht nje njolle e pashlyemehellip

Dhe ket njolle kurr nuk asht e mundshme

ta shlyejne pacavrat qe zune myk nder tempuj.

Fjalori 1980 fjalen pacavure gegnisht = pacaver e shpjegon keshtu hellip 1 leckehellip2 Cope letre ku eshte shkruar dicka pa kujdes veper e shkruar a dokument pa vlere gazete pa vlerehellippacavuret e borgjezise. 3fig.Njeri pa karakter njeri pa vlerehellip Edhe M. Elezi ne Fjalorin e vet e shpjegon si me siper. hellip2. Fig. send pa vlerehellipshton pacavrat qe zune myshk nder tempujMigjeni e i pacaver kuq e zihellip Fishta.

Kisha duke pranuar artet e bukura mbrenda saj ka frymezuar devocion e ka gjalleruar jeten fetare te besimtareve te vet. Pacavrat e Migjenit jane stolite e skalitjet artistike jane fuguret e afresket bustet e shtatoret jane shkrimet doreshkrimet e mbishkrimet jane regjistrat e ditaret e deri te kodiket e famshem etj. Pacavrat pra jane fugure a ikona te varura ne kishe shpesh me vlera artistike here te thjeshta here edhe me gjenialitet qe percjellin ndjenjat mendimet deshirat e besimtareve te Perendia. Luten me vokacion zemre besimtaret e gjunjezuar para tyre e harrojne te pakten ato momente meditimi cdo mendim te dyshimte largojne cdo ndjenje te keqe jane pra frymezim i krishtene e frymezim i perditshem plot angazhim shoqeror. Ne kishe hyhet duke lutur Zotin e dilet duke dashur te afermin A i tokon nje poeti te tallet me ndjenjat fetare te popullit te vet

Edhe me vone realizmi socialist do te krijoje poezi te tilla Do te ngrihet nje qytet i ri/ Pa mure te lashte/ Pa kisha e muze me antikahellip

Nese poeti fjalen pacaver e ka perdore me kuptimin njeri pa vlere pa karakter a fjalet e keyre njerezve do te thonim se njerezit nuk zene myk se rinohen here pas here as fjalet e tyre nuk mund te zene myk se zberthejne ligjin e dashurise prandej ato mbesin gjithmone te reja te fresketa te gjalla e gjithmone riperterise e frymezuese se jane fjalet e jetes se pasosur.

Dhe keto pacavra deshmi artistike e keto dokumente qe per fat te keq na dogji pushtuesi turk e me vone revolucioni kultural flasin qarte per artin tone mesjetar e te vjeter. Katolicizmi i perqafuar me se 2000 vjet me pare eshte deshmi autentike se ne si popull jemi autokton ne keto treva. Pra kur te shpjegojne profesoret gjurmet e autoktonise sone krahas atyre gjuhesore historike gjeografike etj. te flasin edhe se katolicizmi tek ne eshte gjurme e forte e e sigurt autoktonie.

Kete duhet ta kete menduar Migjeni kur shkroi ate metafore fyese per besimtaret tane. Nuk e njof ate alter ego te Migjenit qe e shtyri me shkrue shkelqen shejtnia mbi zhgunahellip a nuk qene njata freter qe i dolen zot atdheut deri ne flijim ata klerike nismetare qe i dhene shkas zhvillimit te gjuhes arsimit letersise publicistikes muzikes etj. etj. Ne duhet tu jemi shume mirenjohes klerikeve qe nxoren nga gjirin i tyre Niketen dardan qe dha hymnin e pavdekshem Te Deum laudamus dhe Hjeronimin dalmatas qe dha Vulgaten e paharrueshme e lutej si shqiptar tue rrahe gjoksin Parce mihi domine dalmata sunt Me fal o Zot jam dalmat ilir deri te Fishta poeti kombetar e te Nene Tereza nobeliste.

Lidhur me artikullin e z. A. Lames thom Shkodra me taban kombetar e kulturor me prestigj superior nuk ka rene aq poshte sa me lype mend e keshilla te ju z. Lame recidivist prandej si thonte Migjeni Ma me taktike zotnihellip hellip mos ngjallni fjale te vdekura.