Ekonomi te gjelber per te dale nga kriza

Tashme ekonomia boterore e pararendur nga kriza ne SHBA ndodhet ne recesion. Megjithate recesionet jane pjese e trashegueshme e ciklit ekonomik te cilat perseriten periodikisht. Koeficienti periodik ne fakt varion ne varesi te disa faktoreve e politikave ekonomike kontekstuale. Ne vitin 1990 ekonomia amerikane por edhe ekonomia boterore ishte duke perjetuar nje ngadalesim qe po interpretohej si recesion. Per fat veshtiresia ne fjale kaloi ne nje periudhe rekord. Kjo i atribuohet faktit qe ne SHBA u krijua dhe lulezoi nje dege e re industrie ajo e dot.com-it. Masivizimi i perdorimit te internetit kishte krijuar nje treg i cili terhoqi shume investime. Kjo sasi investimesh solli nje bum ne ekonomine amerikane dhe e ndihmoi SHBA ti largohej shpejt recesionit. Asgje per tu cuditur. Historia vazhdimisht ka ilustruar se kombinimi i teknologjive te reja me investime te konsiderueshme sjell rritje ekonomike. Zhvillimi i teknologjive te gjelbra eshte nje dege e re per tu zhvilluar. Nje front i ri ekonomik per te cilin disa shtete po pergatiten te marrin drejtimin. Masivizimi i ketyre teknologjive do te niste dhe nje konkurrence te ashper ne tregun e elementeve te rralla natyrore. Por me e rendesishmja eshte se ashtu sikurse fenomeni i dot.com-it ne fillim te viteve 1990 teknologjite e gjelbra mund ti jepnin fund recesionit global te tanishem. Ne kete kontekst edhe Shqiperia mund te perfitonte nese investonte ne teknologjite e gjelbra.

Por ceshte industria e gjelber ose sic quhet ndryshe teknologjite e gjelbra Jane pikerisht ato teknologji qe zhvillohen duke mundesuar konservimin e burimeve natyrore dhe mjedisit. Zbatimet e tyre shtrihen ne fusha te ndryshme si ne prodhimin e energjise ne infrastrukture ne nanoteknologji etj. Thelbesore per krijimin e teknologjise se gjelber jane disa elemente natyrore te rralla si terbiumi disproziumi e te tjere. Aktualisht teknologjite e gjelbra kane arritur te bindin mendimin ekonomik e se fundi edhe ate politikeberes se perfaqesojne mbase zgjidhjen me efikase per ti dhene fund krizes globale. Ne kete kontekst masivizimi i pritshem i teknologjive te gjelbra po krijon e nxit garen ndermjet SHBA BE e Kines per prodhimin e elementeve te rralla natyrore. Kjo eshte e kuptueshme sepse pritshmeria ne ekonomi eshte nje faktor orientues.

Aktualisht Kina zoteron 95 per qind te prodhimit industrial te elementeve te rralla si dhe nje sasi te madhe rezervash. Jo me kot Deng Xiaoping ka thene dikur se nese Lindja e Mesme zoteron naften Kina numeron elementet e rralla natyrore. Ne kete kontekst te ri kur ekonomia do te orientohet drejt se gjelbres SHBA dhe BE te sfilitura nga varesia per naften e Lindjes se Mesme nuk duhet qe ne castin kur nafta te zevendesohet nga teknologjite e gjelbra te mbeteshin te varura perseri kundrejt nje pale te dyte ne sigurimin e lendes se pare. Megjithate eshte ne interesin e Kines te kuptoje avantazhin e saj ne tregun per elementet e rralla natyrore. Kjo shpjegon perse ne mbyllje te tremujorit te dyte te 2010 qeveria kineze ka kufizuar eksportin e elementeve te rralla ne masen 72 per qind. Nje vendim i cili do te vendose SHBA dhe BE ne veshtiresi serioze per te siguruar keto elemente. Aktualisht vetem 5 per qind e tyre prodhohen ne SHBA dhe vendet e BE. Ne njeren ane SHBA dhe BE po pergatiten per te investuar ne teknologjite e gjelbra ndersa ne anen tjeter Kina ka kycur lenden e pare pa te cilen nuk mund te zhvillohen keto teknologji. Ajo cka e bene me paradoksale situaten eshte se Kina zoteron lenden e pare por nuk eshte e interesuar te investoje ne zhvillimin e teknologjive te gjelbra. Kina vete duhet te veproje ne kuader te teknologjive te gjelbra pasi eshte edhe ndotesi me i madh boteror i ambientit. pasiviteti i Kines eshte nje papergjegjshmeri.

Megjithate pavaresisht Kines do ishte me e dobishme per ekonomine boterore ne teresi qe SHBA dhe BE te programonin menyra te tjera per te siguruar elementet e rralla aq te domosdoshme per zhvillimin e industrise se gjelber. SHBA dhe BE duhet te kryejne studime te posacme per te kuptuar situaten e rezervave natyrore te elementeve te rralla me qellim per te saktesuar se ku ndodhen keto rezerva si dhe sasine e tyre. Pra dy fuqite e medha perendimore duhet te ndertojne harten boterore te burimeve te lendeve te rralla. Aktualisht ekzistojne shume mendime alternative per rezervat por jo studime te plota e te thelluara. Dihet se shume shtete zoterojne rezerva te ketyre elementeve te rralla natyrore por i kane lene ato te pashfrytezuara per arsye se kushtonte me lire ti eksportoje nga Kina. Ne nje fare menyre cmimet e lira dhe bolleku i ketyre elementeve ne tregun kinez kane demtuar studimet shkencore per zbulimin dhe programimin e perdorimit te tyre ne vende te tjera. Tradicionalisht kur kemi te bejme me elemente te rralla natyrore duhet menduar edhe per te zhvilluar teknologji me efikase ne perdorimin e tyre. Keto teknologji duhet te kene si synim te ulin sasine dhe koston e nevojshme per te prodhuar nje njesi. Gjithashtu duhet menduar edhe per te zhvilluar menyra te reja prodhimi te cilat do zevendesonin elementet e rralla me elemente te tjera natyrore me te shpeshta. Ne kerkimet per elementet e rralla natyrore do te ishte e vlefshme qe edhe Shqiperia te angazhohej per te kuptuar nese ka rezerva te tilla. Ekzistenca e ketyre elementeve te rralla do ishte nje mundesi e arte per Shqiperine per te krijuar nje dege te re industriale ne perputhje me kerkesat avangarde te ekonomise boterore.

Bllokimi qe po ben Kina ne garantimin e elementeve te rralla eshte dicka qe duhet zgjidhur me metoda alternative. Zhvillimi ne mase i teknologjive te gjelbra do krijonte nje industri te re e cila do te terhiqte shume investime. Ekonomia boterore duhet te rigjeje perseri besimin per te investuar dhe industrite e reja do mund te ringjallnin entuziazmin e dikurshem. Ne kohen kur ekonomia boterore do te ndermarre nje transformim te gjelber edhe Shqiperia duhet te mendoje per perdorimin e teknologjive te tilla. Kjo levizje do ti jepte asaj avantazhe konkurruese ne tregjet rajonale dhe globale. Nderkohe procesi i krijimit te industrive te reja ne kohe krize duhet te sherbeje si nje frymezim edhe per politikat e institucioneve nderkombetare si FMN apo Banka Boterore te cilat ne dite te veshtira u ofrojne ekonomive ne zhvillim kryesisht rekomandime per te shkurtuar shpenzimet. Por ekonomia gjenerohet duke investuar.