Emocionet si i duam
Dekadat e fundit individet i kane kushtuar nje vemendje disi te vecante pjeses emocionale te tyre. Per te gjithe ne eshte me se e qarte se ne jeten tone emocioni ze nje vend disi te vecante. Ne kultura te ndryshme emocionit si term i kane thene perkufizime te ndryshme. Madje studiues te fushave te ndryshme kane bere perpjekje maksimale per te shpjeguar dhe per te perkufizuar emocionet me te vetmin synim qe te percaktohej sa me drejt vendi dhe roli i tij ne veprimtarine psikike te individit ne pergjithesi dhe ne dinamiken e jetes se perditshme ne vecanti.
Vlen per tu permendur se emocioni nje vend mjafte te vecante e ze ne shkencen e psikologjise. Ne psikologji termi emocion percaktohet si reagim ose pergjigje ndaj nje stimuli apo ngacmuesi i cili tek individi shkakton eksitim fiziologjik ndjenje subjektive interpretim kognitiv dhe sjellje te dukshme. Shpesh p.sh. na ka ndodhur te degjojme te thuhet se pa emocione jeta jone dhe aktiviteti njerezor nuk do te kishin shume kuptim. Nje pohim i tille mund ta marrim dhe te mireqene por me qe per nga natyra e tyre gjendjet emocionale ndjenjat dhe emocionet qe perjetohen jane te shumta ne numer dhe u perkasin llojeve te ndryshme askush nga ne nuk eshte ne gjendje te thote me saktesi se sa ndjenja apo emocione te vecanta ka perjetuar gjate gjithe jetes se tij. Pervec kesaj edhe pse emocionet kane natyre intime edhe pse ato jane sic thuhet jane me personale sesa rrobat qe ne veshim ndonjehere marrin forma kaq komplekse dhe kaq te shumellojshme saqe njerezit e kane te veshtire ti percaktojne qarte ato. Por thuhet se fjala emocion e ka prejardhjen nga gjuha dhe kultura frenge ku mund te gjejme edhe perpjekjet e para per te dhene kuptimin e vertete te kesaj fjale. Por fillimisht emocioni eshte konsideruar si nje gjendje e ngacmuar ose e trazuar e ndergjegjes se individit. Cdonjeri prej nesh e ka te nevojshme qe here pas here te marre me shume informacion rreth emocioneve dhe gjendjeve psikologjike qe perjeton. E theksojme kete pasi vazhdimisht para nesh lind pa mbarim nje varg i tere pyetjesh te tilla si Ceshte emocioni Po ndjenjat A kemi kuptime te sakta per to Mos valle emocionet qe perjetojme jane shume e ndjesive tona apo jane kombinime ndjenjash e ndjesish nga me te ndryshmet Si dhe cili eshte vendi dhe roli i ndjenjave dhe emocioneve ne psikologjine tone Sa emocione ne mund te provojme zakonisht e te tjera e te tjera pyetje nga me te shumtat te cilat mund te na vijne ne mendjen tone. Per tiu ardhur ne ndihme pyetjeve tona nje prej studiuesve te njohur te emocionalitetit njerezor Plutcik Plutchik ka analizuar mbi 28 perkufizime te ndryshme qe ishin publikuar deri ne kohe nga studiues te fushave te tjera dhe sidomos nga psikologet. Ja cilat jane disa nga keto percaktime Ne studimet me te hershme qe jane bere nga studiues dhe filozof te kulturave antike emocioni eshte cilesuar si nje impuls sjellor uniform. - Gjithashtu deri ne fund te shekullit 19 emocioni percaktohej si nje levizje e vogel e brendshme. - Ndersa ne fillim te shekullit 20 nje percaktim disi me te plote eshte bere prej Frojdit 1915. Prej tij emocionet jane percaktuar si shkarkime fiziologjike te cilat shfaqen tek individi ne formen e ndjenjave. - Pas mesit te shekullit 20 studiues me te mirefillte te emocioneve e perkufizojne ate si nje reagim trupor te modeluar qe shkaktohet prej ngacmimeve te ndryshem te brendshem apo te jashtem. - Kurse gjate viteve te fundit prej studiuesve te shumte pamja e emocioneve eshte duke u pasuruar e ndryshuar me tej. Ato shihen si konstrukte psikofiziologjike te nderlikuara me nje natyre teper komplekse dhe me permasa shumedimensionale. Sidoqofte rezultati eshte i tille qe sot ne shkencen e psikologjise emocioni eshte arritur te perkufizohet ne nje menyre shkencore. Ai percaktohet si nje reagim ose pergjigje ndaj nje stimuli apo ngacmuesi i cili tek individi shkakton Eksitim fiziologjik sa me i madh te jete eksitimi aq me intensiv behet perjetimi emocional aq me shprehese dhe te dukshme behen ndjenjat apo emocionet te vecanta te ketij individi. Gjithashtu emocioni shkakton ndjenje subjektive e cila mund te vihet re tek te gjithe emocionet tona permes ndjesive te ndryshme duke i renditur ato pergjate nje intervali apo cikli emocional qe mund te varioje nga nje gjendje emocionale tek tjetra. Emocioni ndikon edhe tek interpretimi kognitiv i cili sherben si orientim dhe sinjal per llojin e perjetimit emocional duke kuptuar situaten konkrete llojin e ngacmuesit natyren e tij menyren e reagimit dhe pritshmerite. Eumlshte vertetuar qe emocioni shkakton dhe sjellje te dukshme pasi cdo emocion ka edhe shprehjen e tij te jashtme. Kjo shprehje ne baze te rrethanave konkrete mund te marre forma specifike te cilat jane te dallueshme mund te perceptohen dhe te kuptohen mjaft qarte prej nesh.
Emocionet klasifikohen ne dy grupe te medha
- Grupi i emocioneve pozitive
- Grupi i emocioneve negative
-Emocionet pozitive - pershkohen nga gjendje emocionale pozitive ose te kendshme dhe jane te lidhura me kenaqesite qe perjetohen gjate plotesimit te nevojave jane te lidhura gjithashtu edhe me sigurine e individit me te qenet ne harmoni dhe i suksesshem ne jete. Ne rrethana te tilla individi ndihet i gezuar i kenaqur i lumtur dhe karakterizohet nga nje ton i pergjithshem emocional dhe eshte optimist.
Nje nder te vecantat per emocionet e ketij grupi eshte se nepermjet tyre individi ndien dhe provon ne vetvete kenaqesi shpirterore per aq kohe sa ato zgjatin. Kjo eshte dhe njera prej arsyeve pse emocionet pozitive nuk kane terhequr sa duhet vemendjen e studiuesve prej shume kohesh. Megjithese emocionet e verteta njerezore eshte e veshtire te pershkruhen me fjale duhet permendur fakti se sot nga psikologet behen edhe perpjekje te tilla. Dhe kjo ndodh per efekt njohjeje pasi njerezit bejne vazhdimisht perpjekje te kesaj natyre rreth gjendjeve emocionale qe provojne ne vetvete perpiqen ti percaktojne gjithnje e me sakte ato per te kuptuar dramen e brendshme si dhe aspektet konkurruese te emocioneve qe perjetohen duke u perpjekur te kapin kuptimin e vertete te cdo ndjesie apo te cdo buzeqeshjeje qe vihet ne veprim sa here qe eshte e nevojshme.
Nje pjese e mire e gjendjeve emocionale pozitive lidhet dhe me te qenet i lumtur apo me vete lumturine qe perjeton cdo qenie njerezore. Studimet tregojne se te kjo qenie vete sistemet emocionale jane te ndertuara sipas nje hierarkie dhe lumturia duket se formon sistemin me te larte ne kete hierarki. Ne mjaft kerkime qe jane kryer rreth lumturise pyeten njerez te moshave e profesioneve te ndryshme se cfare i ben ata te lumtur duke testuar lidhjet e lumturise se tyre me aspekte te tilla si te ardhurat shendeti i mire aftesite e vecanta dhe inteligjenca martesa mosha besimi lloji i punes statusi social edukimi e te tjera. Pergjithesisht keto drejtime te kerkimeve konsiderohen si pikenisje e lumturise dhe si aspekte te rendesishme te gjendjeve emocionale te cilat investojne sistematikisht ne jeten e individit dhe ne te qenet i lumtur. Vec kesaj autor te ndryshem kane sugjeruar se lumturia eshte rrjedhoje e permbushjes se qellimeve individuale ne fusha te ndryshme te jetes.
- Emocioneve negative - Ndersa emocione negative pershkohen nga gjendje emocionale negative ose te pakendshme dhe jane te lidhura me pakenaqesite qe perjetohen gjate plotesimit te nevojave baze jane te lidhura me pasigurine me humbjet dhe deshtimet ne jete. Ne rrethana te tilla individi ndjehet pesimist ne vetvete dhe per rrjedhoje perjeton frike ankth zhgenjim deshperim stres frustracion e te tjera.
Per te bere diferencime brenda ketij grupimi te emocioneve ka rendesi te merren parasysh jo vetem shkalla apo intensitetit i shprehjes se tyre por edhe kahu i veprimit shkalla e irritimit dhe e pakenaqesive te ndryshme qe perjetohen nga individi. Pra ne kete grupim shume emocione negative jane primare dhe shume te tjera jane rezultat i interpretimeve kognitiv. Ato me teper imponohen nga rrethanat dhe kane frekuence me te shpeshte ne raport me emocionet pozitive. Ne teresi edhe emocionet e ketij grupi jane te shumta ne numer nje prej tyre eshte dhe ankthi.
Sipas Frojdit ankthi lidhet me gjendje psikologjike qe nuk shoqerohen me vemendje te vecante ndaj objektit frikesues. Origjina e ankthit ne pergjithesi eshte e paqarte dhe pothuajse e papercaktuar pra eshte pikerisht mungesa e nje ngacmimi konkret ajo qe e privon ankthin nga mundesia e pasjes se kontureve te qarta dhe te identifikueshme. Ankthi ka efekte shkaterruese per trupin pasi burimet trupore dhe ato intelektuale nuk jane aspak ndihmuese per individin. Megjithekete duhet thene se ankthi eshte pjese e pandare e perjetimeve te shumta njerezore dhe se ndonjehere prej tij mund te gjenerojne crregullime te ndryshme te cilat zgjatin relativisht ne kohe dhe prishin rrjedhen normale te jetes.
Ne te gjithe perjetojme gjendje ankthi sa here ndeshemi me situata teper te veshtira qe jane kercenuese per ne. Pra ne kete kuptim ankthi eshte nje ngritje emocionale nje gjendje shqetesimi pergjithesisht e veshtire dhe stresuese e shkaktuar nga pritshmeria e ndonje stimuli apo situate qe nuk eshte fizikisht e pranishme dhe realisht e dhimbshme por parandihet te jete e tille dhe se individi ndodhet nen trusnine e nje orientimi te tille per nje kohe te gjate.
Ndonjehere ankthi percaktohet si nje tmerr pa emer pa forme dhe misterioz por qe nuk i godit te gjithe njerezit njelloj. P.sh. ankthi mund te jete edhe rrjedhoje e frikes qe perjetohet ne mjaft raste kur objekti frikesues eshte real dhe i njohur nga vete individi. Ashtu si frika qe eshte nje reagim i natyrshem ndaj nje kercenimi real apo imagjinar edhe ankthi mund te jete nje reagim i tille ndaj nje stimuli konkret apo ndaj nje presioni te caktuar. Shembull i nje gjendje ankthi te tille mund te jete p.sh. frika per humbjen e nje njeriu te dashur ose humbja e dashurise per dike.
Ne shtjellimet dhe pershkrimet qe iu be me siper dy grupeve kryesore te emocioneve pozitive dhe negative studiuesit kane pohuar se keto kahe te gjendjeve emocionale shpesh alternohen me njera tjetren duke ngritur dhe ulur shpesh tonin e perjetimeve tona emocionale.
Por cilat jane disa nga klasifikimet e emocioneve
Fillimisht Dugall Mc. Dougall 1921 propozoi nje liste prej 5 instinktesh baze te emocioneve. Sipas tij secilit prej tyre i korrespondon nje emocion si largimi me vrap =gt frika refuzimi =gt neveria kurioziteti =gt habia luftedashja =gt zemerim mburrja =gt gezim i tepruar.
Me pas Tomkins Tomkins S. 1964 ndash 1981 beri nje klasifikim tjeter prej 8 emocionesh baze ku bejne pjese interesi habia gezimi pikellimi frika perbuzja dhe zemerimi. Nje klasifikim tjeter rreth emocioneve eshte bere edhe nga Izard 1979 . Sipas tij lista e emocioneve eshte si me poshte ku bejne pjese keto emocione interesi gezimi habia trishtimi zemerimi neveria perbuzja dhe frika. Ai thekson se keto emocione jo vetem jane te lindura tek individi por ndihmojne edhe per pershtatjen e tij me mjedisin veprues. Dhe se fundmi nje perpjekje tjeter eshte bere edhe nga Plutcik Plutchik R. 1980 klasifikimi i te cilit ishte me i gjere dhe me i plote. Ne listen e tij ai rreshtonte 8 emocione baze si gezimi pelqimi frika habia trishtimi neveria zemerimi dhe parandjenja. Sipas tij keto emocione paresore mund te kombinohen ndermjet tyre per te formuar emocionet te tjera sekondare. P.sh. gezimi dhe pelqimi formojne dashurine frika dhe pelqimi formojne peruljen frika dhe habia formojne tmerrin zemerimi dhe neveria formojne perbuzjen e keshtu me radhe.