Fellini ose ëndrra italiane
Kinema/Në Shqipëri, veprimtari për kinematografinë e regjisorit të famshëm italian
Viti 2010 sht nj vit prvjetori e kujtimi pr regjisorin e skenaristin e madh italian, Federico Fellini, me nj art kinematografik t njohur e t stimuar n t gjith botn. sht viti i 90-vjetorit t lindjes s tij, sht viti i 90-vjetorit t lindjes s Tonino Guerras, bashkpuntorit, mikut m t ngusht e skenaristit t filmave t njohur fellinian si "Amacord", "E la nave va", "Ginger e Fred", si dhe viti i festimit t 50-vjetorit t daljes s filmit m t famshm t Federico Fellini-t "La dolce vita".
"I vetmi realist i vrtet sht vizionari" - thoshte prher Fellini dhe kt gj e demonstroi n do film t tij, ku shpesh kujtimet przihen pa asnj penges me ndrrat e inkubet, ku atmosferat surreale i bjn sfond kontradiktave t bots s borgjezis s vogl, pjes e t cils ai ishte, e ku makina e xhirimit investigon kndshm ambiciet, turpet apo impulset erotike t epoks. Veset e virtytet e shoqris ku jetonte Federico Felini i amplifikoi n art, i mblodhi e i ripropozoi me forc prball nj bote shkatarraqe q nuk kish ende koh e kurajo t reflektonte ndaj ndryshimeve q po kryheshin. Pr t vetm duartrokitje, mime, fam e homazhe nga do cep i bots, nga Amerika, e cila i atribuoi pes “Oscar”, katr si filmi m i mir i huaj e nj pr karriern e tij, e deri n Japoni, ku triumfoi me filmin "Casanova".
I ardhur n Rom n 1939m me dshirn pr t studiuar n universitet e pr t'u
gazetar, qysh i vogl, duke u larguar nga shtpia pr t punuar n nj cirk, ai kish dshmuar pasionin pr botn groteske e magjike, pr komiken e absurden.
Roma i sjell vetm fat regjisorit t ardhshm, i servir raste, njohje e takime q do i shrbejn mjaft n t ardhmen, frekuenton ambientet e spektaklit e nis e shkruan skenare e "gag" radiofonike. Jan vitet e Fellini-t si skenarist e n 1945 nis t punoj fillimisht me Rosellini-n e m pas me Lattuade-n. Me kt t fundit n vitin 1950 shfaqet si regjisor me filmin "Luci del varieta". Regjia e par me autorsin e vetme t tij vjen me filmin "Sheiku i bardh", i cili pritet ngroht nga publiku e kritika, ndrsa me filmin "I Vitelloni" kthehet n nj regjisor i suksesshm ndrkombtar, duke fituar n Venezia "Luanin e argjendt". Nga ky moment Federico Fellini kthehet n mit, do gj q ai realizon shklqen e vlersohet mime pas mimesh. Viti 1960 sht viti i skandalit, me debutimin n muajin shkurt t filmit "La dolce vita". Ishte viti ku n skenn internacionale mbizotruan figura si Hrushovi, Kennedy e Papa Gjovani XXIII, por dhe viti ku n Itali dalin filmat si "Roco e vllezrit e tij" i Viskontit, "Ccoccarja" i de Sica-s, "Aventura" etj. "La dolce vita" zbulon ndrrat e ndaluara t italianve, duke mbshtetur nj seksualitet t vlersuar keq nga Vatikani. Ambientet prreth kishs katolike dnojn kt film, pasi simbolizon rnien e vlerave morale t epoks.
Fellini akuzohet si parakomunist, si lebroz shpirtror, si nj atentor i rinis. Revista e krishter “Osservatore Romano” del me titullin n faqen e par "Mjaft", ndrsa gazeta “Confindustria Globo” krkon sekuestrimin e filmit. Parlamenti italian i nxitur nga fashistt e demokristant i kushtoi disa seanca parlamentare, ku krkohej q shtypi t krkonte trheqjen e filmit nga salla ose prerjen e disa pjesve t tij.
Por n botn e artit e spektaklit "La dolce vita" sht nj sukses i vrtet e vlersohet me "Palmn e Art" n festivalin e Cannes, ndrsa interpretuesja kryesore e tij Anita Ekberg turbullon ndrrat e meshkujve kudo q ndodhen. Puna pr realizimin e ktij filmi nisi m 16 mars 1959 n Cinecitta, ku u ndrtuan mjaft skena kinematografike e ku skenari ashtu si ndodhte shpesh n filmat fellinian psonte metamorfoza t konsiderueshme, duke rimodeluar shpesh personazhet e situatat.
Dy skena t ktij filmi plotsisht t munguara n skenarin origjinal u improvizuan n moment si ajo e fests n kshtjell dhe ajo mrekullis s fmijve. Ky film sht nj spektakl i madh fantazmagorik, i fort e klasik, ku satira edhe sociale e kritika e kostumit rafigurohen n figurn e jets e cila grshetohet me guston e profecin e knaqsis s aventurs. N strukturn e ktij filmi Fellini synon nj vizion apolitik pothuajse honoron realitetin n t cilin krkon t prfshij e analizoj jo vetm jetn e mbl, por dhe jetn n prgjithsi me impresionet, fanatizmin e delikatesn e saj.
Filmat "La strada" n 1954, "Notti di Cabiria", "8 1/2", "Amacord" vlersohen me mimin “Oscar” si filmat m t mir t huaj e n vitin 1993 vlersohet me “Oscar” t karriers.
Federico Fellini e piktura
"N fillim t do filmi kam nevoj t pikturoj, sht nj mnyr pr t shikuar filmin n fytyr, pr t par far tipi sht, sht nj mnyr pr t trajtuar filmin ose m mir pr ta ritrajtuar"- jan disa nga fjalt e cituara nga Federico Fellini. Qysh hert i sapo transferuar n kryeqytetin italian ai kish shfaqur pasionin pr artin e pikturs, me nj talent t spikatur q i dhuroi bashkpunime t suksesshme si karikaturues me gazetn "Domenica del corriere" dhe e prjavshmja fiorentine "420". Skicat e karikaturat e tij t para i prkasin adoleshencs. N moshn 15 vjeare realizon karikaturn e mosketjerve t publikuara m 1936 n numrin "Diana" t Operas Balilla t qytetit t tij t lindjes, Rimini. Po m 1936 me piktorin Demos Bonin hapin "Bottega dell'artsita" pran katedrales s qytetit e ku realizonin karikatura t porositura madje dhe t shrbyera n shtpi. N kujtimet e tij, Fellini shkruan: "Qysh i vogl isha i apasionuar nga figura e piktorit e qe nj moment n adoleshencn time ku mendoja vrtet se do t bhesha piktor. Dizejnatort, karikaturuesit, piktort, edhe ata q pikturonin npr trotuare Shn Mrit, m magjepsin. Do jet ky zanati im i ardhshm? - thosha. Nuk mendoja se do t’i dedikohesha kinemas, aktrimit, skenografis e regjis...".
Prve Demos Bonijn, nj tjetr mjeshtr, i cili i msoi artin e pikturs Federico Fellini-t qe Giuseppe Zanini, n art Nino Za. Fellini mendonte se kinemaja kishte nj gjuh specifike, autonome, t pavarur, t pangjashme me asnj gjuh tjetr, as me teatrin, as me muzikn, por vese me pikturn. Atij i plqente t thoshte shpesh se "kinemaja sht nj art q nuk ka t bj me asnj art tjetr. Por q ka lidhje gjinie me pikturn, pasi si njra dhe tjetra nuk mund t ekzistojn pa dritn. N kinema drita vjen para subjektit, para historis, para personazhit, sht drita ajo q do t shpreh nj kineast. N piktur drita vjen para tems, para ngjyrave, penelit, sht drita ajo q shpreh at 'ka do t prezantoj piktori. Nj kritik ka thn dikur se un jam nj regjisor piktoresk, e ky sht komplimenti m i madh q mund t m bnte". E ky kritik qe Gore Vidal, shkrimtar amerikan, nj nga ekspertt e kinemas e q e konsideronte nj artist t jashtzakonshm t kinemas, e artin kinematografik t Federico Fellini-t e prkufizonte si nj pinakotek t jashtzakonshme. Fellini dashuronte e admironte pr ngjasit krijuese, duke i konsideruar artist me nj talent t jashtzakonshm e nj stil t prkryer individual, piktort si Picasso, Giorgio de Chirico, Balthus, Scipione, Sironi, Savinio, Delvaux, Chagall, De Picis etj.
I lindur n 1920 n Rimini, Fellini vlen si njri prej mjeshtrve m t mdhenj t imagjinats dhe ndrrave, artist me aftsi t jashtzakonshme q shikimin e vet t realitetit ta kthej n plhurn e filmit. “Gjenerata ime ka prjetuar fmijrin me shum ndalesa, imponime t tabuve... kureshtja jon dhe mahnitja me t panjohurn ishin t padmtuara. Kishim kuptim pr imagjinat”, - sqaronte Fellini dhuratn e tij t paprsritshme. N moshn 20-vjeare, ai iku nga shtpia dhe iu bashkngjit cirkut shtits. Viteve t ardhshme jetonte duke u marr me aktrim, ndrsa m von edhe me karikatur n gazeta. I lindur me dhuntin pr vizatim, nga viti 1938 punoi n Rom pr disa revista satirike. N 1943 Fellini njihet dhe shpejt martohet me aktoren Giulietta Masina, e cila m von aktronte personazhet kryesore n disa prej filmave t tij m t rndsishm. Dy vjet m von ai njihet me regjisorin e famshm Roberto Rossellini, me t cilin bashkpunon n shkrimin e skenarit pr “Roma qytet i hapur”.
N mars 1993, Fellini mori mimin “Oscar” pr veprn jetsore. N t njjtin vit ai vdiq nga nj atak n zemr.