Gjama!

Gjama e Dukagjinit, gjendje apo proces?

Kur prmbi ne bie vdekja e nj t afrmi, na krijohet ndjesia e nj asgjsimi t bots e t realitetit e sa m e fort t jet lidhja me njeriun e vdekur, aq m i madh dshprimi. Dhimbja q rrjedh nga shkatrrimi i marrdhnies me t vdekurin sht nj dhimbje e lasht, por sot trajta q marrin shoqrit bashkkohore duket se po ia tregojn individit rrugn e njfar siprmarrjeje personale t ksaj drame, duke e shkulur n njfar mnyre vdekjen nga dimensioni i saj kolektiv, pr faktin se vet ky dimension kolektiv po mungon gjithnj e m shum.

Shoqrit e sotme duket se karakterizohen nga nj lloj “msimi” ose “harrimi” apo “prjashtimi” t konceptit t vdekjes si nj fakt social, e megjithat vdekja prfaqson ngjarjen t ciln t gjitha shoqrit jan t thirrura pr ta organizuar. Termi “me organizue” prfshin edhe iden se vdekjes nuk i atribuohet vetm karakteri i nj ngjarjeje t natyrshme, por edhe me tepr, q njerzit kan ndrtuar qysh n krye t hers nj marrdhnie kulturore me vdekjen.

Antropologjia na vjen n ndihm pr t kuptuar se si n historin e njerzimit do bashksi sht prpjekur t’ia nnshtroj vdekjen natyrs si pr t’i dhn nj kuptim, e prmjet procesit t atribuimit t nj domethnieje t vdekjes, njerzit i kan dhn kuptim vet jets.

E njmend, t gjitha kulturat kan prodhuar besime e rite sa i prket fatit t mtejshm t t vdekurve, duke u dhn kshtu trajt dimensioneve “t tjera”, vende n t cilat vijon nj jet e prtejtokshme, kan krijuar rituale pr t shoqruar t vdekurin n udhtimin e tij, si nj mnyr pr t mposhtur frikn. N t njjtn koh, si pr t riqepur cohn q mban t lidhur bashksin, pr t forcuar lidhjet, pr t riorganizuar dinamikat e brendshme t bashksis q ka psuar humbjen, u kan dhn jet mnyrave t ndryshme t trajtimit t t vdekurit.

Rreth qytetit t Shkodrs, aty ku para 20 vitesh, vendi konsiderohej si fundi i qytetit, sot banojn dukagjinasit, q tashm mund t quhen edhe shkodran. Pr t rinjt kjo gj konsiderohet si dika normale, ndrsa t vjetrit, q pjesn m t madhe t ksaj jete e kan kaluar mbas malesh, mbetet disi e huaj kjo fjal. do mngjes ata pin kafen e tyre n oborret ku jan munduar t improvizojn dika nga vendi i tyre, me nj vresht t vogl, ndonj arr, madje disa prej tyre mbjellin dhe 10 apo 20 bim misri.

Pikrisht n kt mjedis gjallojn edhe shum prej traditave dhe zakoneve t tyre. Ata flasin e prshndeten, kremtojn festat e tyre me miq, mbajn t gjall kngn. E kur vjen vdekja ndr ta, gj pr t ciln jan t prgatitur n struktur, dshprohen, przihen, vajtojn e bjn gjam.

Kshtu, gjama jeton dhe duket se bashk me ta dhe ajo po largohet, si jan larguar dhe po largohen shum gjra nga bota e re q ata kan zgjedhur t jetojn.

Gjamat sot ngjajn m s shumti me shfaqje, sesa mirfilli me nj pjes t jets.

Burrat q bjn gjam sot, thuajse t gjith kan
gjam edhe para se regjimi i kaluar ta prajte at, e nj pjes e madhe e tyre e kan trashguar nga baballart apo gjyshrit e tyre.

E sjell nga malet, ku sot jetojn jo aq shume njerz, gjama sht ende nj tradit q praktikohet, por dhe nj proces q duket se do ta prfundoj ciklin historik t praktikimit pr t’u vendosur n muzeun e gjrave t mueshme t kombit ton.

Thuajse t gjith burrat e vjetr prcillen me gjam dhe n secilin rast jan qindra vet q e shohin kt si nj shfaqje, por thuajse asnj i ri nuk merr me pjes n grupin e gjamatarve. Ata duket sikur prshndesin njri-tjetrin dhe t gjith ata q, si shprehen vet, “jan n jetn e vrtet”.

Ky rit sht n vetvete m shum se respekt.

Nga intervistat e zhvilluara me burra n mosh, pjesmarrs n gjam del se, sipas tyre, riti i gjams zhvillohet thuajse njlloj me mnyrn se si sht zhvilluar me prpara. Pavarsisht se kur flasin pr thellsin n koh t origjins s saj, t intervistuar t ndryshm e vendosin at “qysh n kohn q Zoti fali t part tan” e deri tek ata q mendojn se gjama ka filluar kur Lek Dukagjini me t tijt e prdori pr t parn her n “dekn e Gjergj Kastriotit”.

Po prmend disa nga pjest e gjams q mbahen mend nga personat e intervistuar, sipas fjalve t gjyshrve t atyre e q sot jan mbi 80 vje.

I. N gjam kan marr pjes t gjith ata burra q e kan pasur t ditur ritin e saj. T dish ritin do t thot, “me pas za, me i msu t gjitha lvizjet dhe me ba ka thot drejtuesi”. Nse e njihte ritin dhe mund t ishte pjes e tij, n fillim vendosej Bajraktari, prndryshe t gjith ishin njlloj (me fillim kuptohet n qendr t grupit, si vendi m i prshtatshm pr ta drejtuar at).

T gjith hiqnin ksulat dhe shallet (d.m.th. qeleshen dhe facoletn q mbshtillnin kokn).

II. T marrsh pjes n gjam e mos ta dish, ta njohsh at, ishte turp i madh dhe fyerje pr t vdekurin.

III. Pushimet ndrmjet pjesve mbusheshin me dihatjen e grave, t cilat asnjher nuk konsideroheshin si pjes e gjams.

IV. Duke filluar nga rreshtimi po prmendim seciln nga pjest e saj:

• teksti i vetm “i mjeri un pr ty, vllau em” dhe thirrja pasuese, “mjeri un pr ty vlla e kraj”. N vend t fjals “vlla” mund t prmendet edhe fjala “mik”, “nip”, etj., varsisht nga marrdhnia me t vdekurin.

• vazhdon me grvishtjen e fytyrs (prsritet 3 deri n 5 her)

• goditjen me grushte (po kshtu prsritet 3 deri n 5 her),

• kapjen e hunds dhe at q ata e quajn dihatje (jo vaj).

V. Prsritja disa her e ktyre pjesve dikur ka qen 11 her pr njerz q jan mbajtur si me cilsi t rralla dhe pr ata q “kan fik hisen” (kur vdiste mashkulli i fundit dhe kshtu mbyllej ai krah), ndrsa pr t tjert ka qen 9, 6 e deri n 4 her.

VI. Gjam dikur sht
edhe pr grat nga njerzit e babs dhe njlloj si burrave, thirrja ka qen “i mjeri un pr ty, vllau em” dhe ka vijuar me “mjeri un pr ty vlla e kraj”.

VII. Gjama sht prsritur disa her n pozicione t ndryshme lidhur me vendndodhjen e shtpis s t vdekurit.

• E para ka filluar n vendin nga ku shihej fshati i t vdekurit (ishte vendi ku miku bante za, prcillej bija e pritej nusja).

• E dyta bhej ku ndahej rruga pr t fisi (fshati)

• E treta para shtpis s t vdekurit.

• E katrta para t vdekurit

• Ka vijuar rreth t vdekurit.

• E fundit n varreza.

Gjamatarve u bhej dhe vijon t’u bhet nj pritje e veant pr nga respekti, sepse respekti pr t vdekurin ishte dhe sht i lidhur krejtsisht me gjamn q i bhej atij.

Nse u referohemi t thnave dhe t dhnave t shkruara n lidhje me gjamn dhe marrim jes n nj gjam sot, vihet re lehtsisht se veprimet m t thekshme q shoqrojn ritualin, nuk kryhen prej s vrteti, por imitohen, si sht jerrja e fytyrs, e pr pasoj rrjedhja e gjakut.

Gjamatart mbajn veshje t zakonshme n respekt t ceremonialit, kmish, pantallona, xhaket. Kur them “veshje t zakonshme” nnkuptoj q nuk mbajn veshjet prfaqsuese t krahinave nga kan ardhur.

Gjithashtu, n krahasim me gjamat m t vjetra, mungon gjama n varrez; n mnyr disi paradoksale, n varreza i vdekuri niset pr n at jet me shrbes fetare.

Riti sht pagan, jo vetm thjesht pr faktin se asnj nga besimet fetare nuk e konsideron si pjes t ritit t vet, por edhe pr shkak t t dhnave n morin e konkluzioneve q ekzistojn n lidhje me kt fenomen.

Ka autor t lasht q shkruajn pr kt rit t prdorur n kt trev, si sht Plini (plaku). Ndrsa nj autor anonim i prkthyer nga Injac Zamputi shkruan se “Ilirt nuk kjajn, ata nuk mbushin “kupn e lotve” apo lotoren, si quhet ndryshe, por sprkasin t vdekurin me gjakun q rrjedh nga grvishtjet n faqet e tyre”.

Gjat kohve, ather kur nuk kemi gj t shkruar saktsisht, gjama mund t ket ndryshuar, por n prgjithsi thuhet se ajo ka ruajtur lashtsin e saj.

T intervistuar t ndryshm mendojn se “edhe njeri e shpreh dhimjen si harusha e cila rreh gjoksin e vet”; n Mirdit ekziston nj thnie: “E lamja un me trmeka

(pika) gjaku”; gjama nis me shprthim ashtu si shprthen moti, me britm; mbi lvizjet e gjams sht ndrtuar edhe vallja e njohur me emrin “Vallja e t’Lekajve”; dikur gjama shoqrohej edhe me kumbonet e deshve; gjama sht e vjetr sa koha kur njeriu e krahasonte veten me shtazt, e gjithashtu merrte shkas nga fenomenet e natyrs etj.

E ruajtur vetm n disa treva, sht konsideruar nj prov e madhe e vazhdimsis nga koht e lashta deri sot.

Sot gjams q bhet n qytet, duket kjart se i mungon jehona q ushton brinjave t maleve, madhshtia e majave me bor t prjetshme, hijeshia e pyjeve, gurgullima e lumenjve. Me sa duket, krenia e burrave s’mund t bj drit mbi pluhurin e qytetit.

Ka mbetur sigurisht dhimbja, e shprehur pa lot, por dhe pa gjak, askush nuk e grvisht m fytyrn. Radht e gjamatarve duket sikur s bashku me t vdekurin po thrrasin pr vete gjamn, e cila po venitet ngadal. Ajo sht shum e lasht pr t ndryshuar, thjesht ajo mund t hyj prfundimisht n libra, n mnyr q brezat e mvonshm ta njohin e ta kujtojn, kur t mendojn pr vdekjen e ritualet, nse do t ken koh e interes.

Duke e konsideruar si nj nga reliket m me kuptim, m t bukura e m tronditse t traditave t shqiptarve, mendoj se sht po aq e rndsishme, e domosdoshme e kmbngulse pr identitetin ton.