Gjeografia, çelësi për të kuptuar dhe parashikuar konfliktet e njerëzimit

Nga Robert Kaplan
“Wall Street Journal”

Nëse doni të dini lëvizjet e radhës të Rusisë, Kinës apo Iranit, mos lexoni gazetat e tyre dhe as mos pyesni spiunët perëndimore, por konsultohuni me një hartë. Gjeografia mund të zbulojë objektivave e një qeveria po aq sa mbledhjet e saj sekrete. Më shumë se ideologjia apo politika e brendshme, ajo që në themel definon një shtet është vendndodhja që okupon në planet. Hartat kapin ngjarjet kryesore të historike, kulturës dhe burimeve natyrore. Me Lindjen e Mesme të hallakatur nga tensionet dhe një tranzicioni të trazuar në Kinë, le t’i hidhem një sy gjeografisë për të kuptuar diçka më shumë.
Në teori, gjeografia, si një mjet për të shpjeguar politikën botërore, është eklipsuar nga ekonomia, globalizimi dhe mjetet elektronike të komunikimit. Ata, që e mendojnë politikën e jashtme si një mundësi për të transformuar botën për mirë, kanë një tendencë për të identifikuar çdo lloj vlerësimi në baza gjeografike me fatalizmin, mungesën e imagjinatës. Jo, kjo është e gabuar! Elitat, skalitësit e opinionit publik, mund të jetë në gjendje që të kalojnë oqeanet dhe kontinentet vetëm brenda pak orëve. Por në qoftë se hapësira kibernetike dhe tregjet financiare nuk njohin kufij, Karpatet vazhdojnë të ndajnë Ballkanin nga Evropa Qendrore, duke krijuar kështu dy modele shumë të ndryshme të zhvillimit, dhe Himalajet ndodhen ende mes Indisë dhe Kinës, e cila ndan dy qytetërimeve tepër të ndryshme. Teknologjia ka zvogëluar hendekun, por hendeku i njohjes së gjeografisë është i madh. Në të vërtetë, ajo ka rritur vlerën e territoreve të diskutueshme. Siç vërehet nga studiuese Paul Bracken, në Universitetin Yale, "madhësia e fundme e tokës" është në vetvete një forcë e paqëndrueshmërisë. 
Masa tokësore Euroaziatike është kthyer në një varg të mbivendosjes së rrezeve të raketave, me turmat në qytete të mwdha, të cilët janë ndezur nga mediave masive rreth arnave të tokës në Palestinë dhe Kashmir.  Edhe pse mund të duket kundër-intuitive, mënyra më e mirë për të kuptuar se çfarë po ndodh në këtë botë të lajmeve të shpejta është rizbulimi i diçkaje themelore: Përfaqësimi hapësinor i ndarjeve të njerëzimit- dhe  më e rëndësishmja-kufizimet. Harta na bën që të shtrojmë pyetjet e duhura. 
Pse, për shembull, titujt e mediave po buçasin lidhur me ishujt e Detit të Kinës Jugore? Si paradhoma e Paqësorit afër Oqeanit Indian, ky det lidh Lindjen e Mesme me Azinë Lindore. Gjithashtu, mendohet se në të gjenden shumë hidrokarbure. Kina e konsideron  Detin e Kinës Jugore ashtu siç i konsideron SHBA-ja Karaibet, si një zgjatim ujor i tokës së saj. Vietnami dhe Filipinet gjithashtu kanë dalje në këtë det, çka është arsyeja pse po shohim politikën e lojës së zjarrit nga të gjitha anët. Kjo është një betejë, jo e ideve por e hapësirës fizike. E njëjta gjë mund të thuhet për mosmarrëveshjen e vazhdueshme ndërmjet Japonisë dhe Rusisë mbi ishujt Kurile. Pse Presidenti Vladimir Putin dëshiron zona tampon në Evropën Lindore dhe në Kaukaz, ashtu si bënë carët para tij? Për shkak se Rusia ende përbën një hapësirë të gjerë kontinentale, e pambrojtur nga malet dhe lumenj. Neo-imperializmi i Putinit është shprehje e një pasigurie të thellë gjeografike.
Ose konsideroni dekadën që nga 11 shtatori, e cila nuk mund të kuptohet pa malet dhe shkretëtirat e Afganistanit dhe Irakut. Malet e Hindu Kush-it ndajnë Afganistanin verior, të populluar nga taxhikët dhe Uzbekët, nga Afganistani jugor dhe lindor, të populluara nga pashtunët. Talebanët janë ekstremistë suni si Al Kaeda, të cilës i dhanë strehim në ditët para 11 shtatorit, por më shumë se kaq, ata janë një lëvizje kombëtare Pashtun, një produkt i ndarjes së ashpër gjeografike të Afganistanit. Duke lëviz drejt lindjes, ne zbresim nga pllaja e lartë e Afganistanit drejt Luginës së lumit Ind në Pakistan. Por ndryshimi i terrenit është aq gradual, sa në vend që të ndahet në mënyrë efektive nga një kufi ndërkombëtar, Afganistani dhe Pakistani përbëjnë të njëjtin botë indo-islamike. Nga një pikëpamje gjeografike, duket naive të mendojmë se vetëm diplomacia amerikane apo aktiviteti ushtarak mund t’i ndajë këto vende të ndërlidhura për një kohë të gjatë si dy shtete. 
Sa për Irakun, që prej antikitetit, veriu malor dhe jugu lumor kanë qenë tradicionalisht në betejë. Nisi në botën e lashtë me konfliktin me sumerëve, akadianëve dhe asirëve. Sot kundërshtarët janë shiitë, sunitë dhe kurdë. Emrat e grupeve kanë ndryshuar, por jo hartografia e luftës.
SHBA në vetvete nuk bën përjashtim në këtë lloj analize. Pse është superfuqia më e shquar në botë? Amerikanët kanë tendencë të mendojnë se kjo është për shkak se asaj që ata janë. Unë do të sugjeroja që kjo është edhe për shkak të asaj se ku ata jetojnë: në pjesën e fundit të burimeve të pasura të planetit të vendosur nga evropianët në kohën e Iluminizmit, me toka të vendosura mirë në brendësi, të mbrojtura nga oqeanet dhe Arktiku kanadez.
Edhe pse thuhet se është moderne, kriza financiare e Europës është një shprehje e gjeografisë së përjetshme. Nuk është rastësi që kryeqytetet e sotme të Bashkimit Europoian (Bruksel, Maastricht, Strasburg, Hagë) ndihmuan për të formuar zemrën e perandorisë së shekullit të IX të Karlit të Madh. Me fundin e botës klasike të Greqisë dhe Romës, historia është zhvendosur drejt veriut. Atje, në tokat e pasura të rrethuar nga pyet dhe me një vijë bregdetare të shpartalluar dhe të hapur në Atlantik, Evropa mesjetare zhvilloi marrëdhëniet e pushtetit të feudalizmit dhe mësoi sesi të përfitonte nga teknologjia. 
Në të vërtetë, ka disa Europa, secila me modele të ndryshme të zhvillimit ekonomik që janë ndikuar nga gjeografia. Përveç mbretërisë së Karlit të Madh, është edhe  Mitteleuropa, e cila tani dominohet nga një Gjermani e bashkuar. Trashëgimitë ekonomike të perandorive prusiane, habsburge dhe otomane ndikojnë ende në këtë Evropë, dhe ata, gjithashtu, u formuan nga një terren i veçantë.
Nuk është një rastësi që Greqia, në këndin juglindor të Europës, është anëtari më problematik i BE-së. Greqia është vendi ku Ballkani dhe bota mesdhetare mbivendosen. Ajo ishte një thjeshtër pa të drejta i despotizmit bizantin dhe otoman, dhe pasojat e këtij fati të zi gjeografik bëjnë jehonë ende sot, në formën e një evazioni fiskal të shfrenuar, në formën e një mungesë themelore të konkurrencës, si dhe në formën e një politike kafenesh të paternalizmit.
Në lidhje me sfidën strategjike të paraqitur nga Kina, do të bënim mirë nëse nuk do të  përqendroheshim vetëm në ekonomi dhe politikë. Gjeografia ofron një lente të gjerë. Kina është e madhe në një kuptim: Popullsia e saj, ndërmarrjet komerciale energjia dhe ekonomia e saj, si një tërësi, po krijojnë zona të afërta me Rusinë e Lindjes së Largët, Azinë Qendrore dhe Azinë Juglindore. Por udhëheqësit kinezë shpesh e shohin vendin e tyre si relativisht të vogël dhe të brishtë: brenda kufijve të saj gjenden popullsi minoritare të konsiderueshme: tibetianët në jugperëndim, turqit ujgurë në perëndim dhe mongolët etnikë në veri.
Në këto zona të minoriteteve-të cilat virtualisht rrethojnë bërthamën etnike të kinezëve Han- gjenden shumica e burimeve ujore, hidrokarbureve dhe burimeve të tjera natyrore. Perëndimi vazhdimisht e ka këshilluar lidershipin kinez që të liberalizojë sistemin politik, por udhëheqësit kinezë e dinë mirë gjeografinë e tyre. Ata e dinë se demokratizimi i mëtejshëm do të lirojë nga zinxhirët zemërimet etnike. 
Fakti se pakicat etnike në Kinë jetojnë në rajone të veçanta,  është arsyeja që e bën jo shumë të pabesueshme ndarjen e Kinës. Kjo është arsyeja pse Pekin derdh emigrantët Han në qytetet e mëdha të Tibetit dhe në provincën perëndimore të Xinjiang, edhe pse ka në duart doza të vogla të autonomisë në periferi dhe vazhdon të stimulojë ekonomitë artificialisht atje. Këto politika mund të jenë të paqëndrueshme, por ato burojnë nga një gjeografi e gjerë dhe e larmishme kontinentale, e cila shtrihet në Paqësorin perëndimor, ku Kina e gjen veten të izoluar në nga një zinxhir i aleatëve të SHBA-së, nga Japonia deri në Australi. Është për arsye të kësaj gjeopolitike reale që Kina është e vendosur të përfshijë Tajvanin nën sundimin e saj.
Në asnjë pjesë të botës, nuk është më urgjente që gjeografia të informojë politikën amerikane sesa Lindja e Mesme. Ndërkohë që Perëndimi vazhdon të kërkojë ndërhyrjen në Siri, është e dobishme të kujtojmë se shteti modern me emrin Siri  është një fantazmë gjeografike e vetvetes së saj  post-osmane, e cila përfshinte Libanin, Jordaninë dhe Izraelin. Shteti modern i cunguar i Sirisë, përmban të gjitha ndarjet komunale të rajoneve sipas stilit të vjetër otoman. Struktura e tij etniko-fetare që nga shpallja e pavarësisë në 1944-alavitët në veri-perëndim, sunitët ë korridorin qendror dhe drurët në jug- e bën atë një Jugosllavi Arabe  Këto ndarje janë ato që e bënë Sirinë zemrën e Pan-Arabizmit bëri gjatë Siria zemra ngrirë e pan-Arabism dhe një shtet të ashpër  vis-à-vis Izraelit. Vetëm duke bërë thirrje për një identitet radikal arab përtej thirrjes, mund Siria të dobësojë forcat që kanë kërcënuar gjithmonë ndarjen e vendit.  Por kjo nuk do të thotë se tani Siria duhet të zbresë në anarki, sepse gjeografia ka shumë histori për të treguar. Siria dhe Iraku, të dy kanë rrënjë të thella në terrene të veçanta bujqësore që datojnë mijëra vjet më parë, duke i bërë ato më pak artificiale se sa është menduar. Siria mund të mbijetojë si ekuivalenti i shekullit XXI-të i Bejrutit të hershëm të shekullit XX 20,, Aleksandrisë dhe Smyrna: një botë levantine me identitete të shumta të bashkuara nga tregtia dhe të ankoruar në Mesdhe. Ndarjet etnike në bazë të gjeografisë mund të kapërcehen, por vetëm nëse ne i njohim si të frikshme.
Së fundmi, është problemi i Iranit, i cili ka munduar  krijuesit e politikave amerikane që nga Revolucioni Islamik i vitit 1979. SHBA tenton për të parë fuqinë e Iranit në terma ideologjike, por mund të mësohet më shumë nga ku vend nëse e analizojmë nga avantazhet e tij gjeografike.  Shteti i Iranit është vendosur në pllajën iraniane, një kala e pathyeshëm natyrale prek dy rajonet e prodhimit të naftës në Lindjen e Mesme:Gjirin Persik dhe Detit Kaspik. Për më tepër, nga ana perëndimore e pllajës iraniane, të gjitha rrugët janë të hapura drejt Irakut.. Dhe nga anët lindore dhe verilindore e pllajës, të gjitha rrugët janë të hapura për Azinë Qendrore, ku Irani po ndërton rrugë dhe tubacionet për disa republika ish-sovjetike.
Gjeografia e vendos Iranin në një pozitë të favorshme për të dominuar Irakun dhe Afganistanin perëndimor, gjë të cilët po e bën mirë në këtë moment. Vija bregdetare e Iranit në ngushticën e Hormuzit është e gjatë 1356 milje detare, me fole të përsosur për të fshehur morinë e sulmeve vetëvrasëse me anije. Por për marinën amerikane, kjo do të lejojë që Irani të qeverisë Gjirin Persik. Irani gjithashtu ka 300 milje në Detit Arabik, duke i dhënë një qasje në Azinë Qendrore ujërat ndërkombëtare. India ka qenë duke e ndihmuar Iranin të zhvillojë portin e Chah Bahar në Baluchistanin iranian, i cili një ditë do të lidhet me gazin dhe naftën e fushave të basenit Kaspik.
Irani përbën boshtin gjeografik të Lindjes së Mesme dhe të Madhe, dhe SHBA-ja e di këtë. Regjimi i ajatollahëve zbret nga Medetë, Partët, Akamenidët dhe Sassanidë, sfera e ndikimit e të gjithëve, nga shkretëtira siriane deri në nënkontinentin indian, ishte ndërtuar nga një gjeografi e qartë.  Nuk ka ndonjë ndryshim thelbësor, megjithatë quasi-perandoria e Iranit të sotëm është ndërtuar mbi frikë dhe një rregulli mbytës klerikal, ku secila prej tyre parashikon shkatërrim eventual për Iranin. Perëndimi duhet të jenë më pak i shqetësuar në ndalimin e programit bërthamor të Iranit sesa me zhvillimin e një strategjie të madhe që do të transformonte regjimin. 
Në këtë studim shumë të shkurtër të botës, si shihet nga pikëpamja e gjeografisë, unë nuk dëshiroj të keqkuptohem: Gjeografia është sens i përbashkët, por nuk është fati. Zgjedhja individuale vepron brenda një konteksti të caktuar gjeografik dhe historik, i cili ndikon në vendime, por lë shumë mundësi të hapur. Filozofi francez Raymond Aron kapur këtë frymë me nocionin e tij  probabiliteti determinist”, i cili  lë hapësirë të mjaftueshme për njeriut.
Por, para se gjeografia  të tejkalohen, ajo duhet të respektohet. Elitat tona të politikës së jashtme janë të dashuruar me ide të bukura dhe tepër neglizhentë  me faktet fizike në terren dhe ndryshimet kulturore që rrjedhin prej tyre. Që ë lundrojmë me sukses në botën e sotme, duhet që të përqendrohemi në kufizime, dhe kjo do të thotë t’i kushtohet rëndësi hartave. Vetëm atëherë mund të ndiqni zgjidhje fisnike. Arti i aftësisë politike është për të punuar deri në kulmin e asaj që është e mundur, pa shkelur kulmin.

Z.  Kaplan është shefi i analizës gjeopolitike për institutin “Stratfor”. Shkrimi është nxjerrë si ekstrakt nga libri i tij, "Hakmarrja e Gjeografisë: Çfarë na tregon harta për e ardhshme dhe  luftën kundër fatit" dhe është botuar së pari në të përditshmen “Wall Street Journal”