Goethe shkencetar

Goethe shkencetar Edhe pse tingellon paradoksale eshte e vertete e per me teper veshja nen te cilen gjate gjithe jetes Goethe deshiroi me shume ta shihte veten

Jemi mesuar te lexojme ne biografite e shkencetareve te medhenj per pasionet e tyre per letersine artin muziken te behemi kureshtare per korrespondencen e letrave me ndonje varg apo frymezim letrar te hedhur gjate nje udhetimi te admirojme intimitetin e nje pikture te skicuar mbi nje bllok shenimesh por pak here ka qelluar te komentojme arsyetime te mirefillta shkencore ne trashegimine kulturore te nje shkrimtari Pjese e kesaj rrallesie eshte i madhi Goethe e sivjet ne keto dite pervjetori te lindjes 28 gusht 1749 eseja e tij shkencore ldquoTeoria e ngjyraverdquo 1810 mbush plot 200 vjet

Poeti i ndjenjave te Kupidit autori i modernizmit te Faustit i trishtimit e dhimbjeve te te riut Werther dramaturgu i tradhtise se Clavigos e i dashurise komediane te Stelles per vite te tera iu kushtua punes se tij shkencore e ne veccedilanti teorise se ngjyrave

Johann Wolfgang Goethe do te kish shkembyer rimen e vargjeve ndjeshmerine e radheve te prozes famen e gjithccedilka qe permblidhte vepra e tij me suksesin e studimit ldquoTeoria e ngjyraverdquo me interesin e pershkimit te nje rruge qe do ta ccedilonte ne qender te debatit shkencor te epokes Goethe mendonte e ishte i bindur se kontributi i tij me i madh qe ai ndaj shkences dhe vepra e tij me e rendesishme ishte ldquoTeoria e ngjyraverdquo nen pohimin se qe i vetmi qe njihte disiplinen e ngjyrave E jo rastesisht ne nje nga letrat konfidenciale me mikun e tij poetin Johann Peter Eckermann do te shprehej ldquoNga gjithccedilka qe kam bere si poet nuk kam asgje per trsquou mburrur Kam pasur si bashkekohore poete te mire me te mire kane jetuar dhe para meje e te tjere do te vijne me pas Por duke qene i vetmi ne shekullin tim qe ka pare qarte ne kete shkence te veshtire te ngjyrave po per kete ia vlen te jesh krenar e jam i vetedijshem ne te qenit superior ndaj shume dijetareverdquo

Tema e ngjyrave u be per Goethen nje ccedileshtje personale jo per arsye banale psiko-sociologjike dhe qe jo thjesht nje konfirmim e demonstrim shkencor por kryesisht nje teori kuptimi e vertetesie Kjo ccedileshtje vinte ne diskutim ate ccedilka ai ishte ccedilka ishte vizioni i tij mbi boten Ngjyra vete duhej kuptuar globalisht e jo analitikisht duhej te ishte nje fakt pamor vertetesisht sensual

ldquoUne respektoj matematicienet- shkruan Goethe - hellip por nuk aprovoj kush kerkon te abuzoje me gjera qe nuk i perkasin fushes se tyre e ku kjo shkence fisnike behet absurde sikur te ekzistonte vetem ajo ccedilka mund te demonstrohet matematikishtrdquo

Punimi i tij eshte njekohesisht veper letrare e shkencore nje studim metodik e i thelluar qe shenoi ndoshta lindjen e nje lloji te ri letrar letersise shkencore Kurioz ndaj gjithccedilkaje i hapur me ccedildo eksperience te re dashnor i natyres i shoqerise i artit dhe shkences e mbi te gjitha armik i paragjykimeve Goethe deshiroi te jepte me kete veper kontributin e tij te detyrueshem njerezor ndaj te panjohures saktesisht ndaj asaj ccedilka askush me pare nuk kishte kuptuar per konceptimin e ngjyres Teoria e Goethes pati nje vazhdim te rendesishem per boten e artit pasi vinte ne qender te fenomenit ngjyre njeriun me senset e tij Ai pati meriten e studimit te menyres se si nje kontekst modifikon menyren e ndjeshmerise se ngjyrave dhe influencoi filozofe si Wittgenstein piktore si Kandinsiki Klee e Albers

ldquoTeoria e ngjyraverdquo e Goethes kunder ldquoOpticsrdquo te Newtonit

Teoria e ngjyrave e Goethes publikuar me 1810 qe mbi te gjitha nje sulm i hapur ndaj ldquoOpticsrdquo te Isaac Newtonit 1672

Prej vitit 1790 Goethes iu desh te punonte intensivisht plot 20 vjet per te publikuar ne Tubinga me 1810 studimin e tij ldquoTeoria e ngjyraverdquo ldquoFarbenlehererdquo titulli origjinal qe frut i nje udhetimi te tij ne Itali ku ne kontakt me piktoret e artistet ndien nevojen per te pasur ide e koncepte te qarta per fenomenin e ngjyrave shtyre pa dyshim nga pasioni i tij per pikturen Ai eshte i bindur se ldquongjyrat si fenomen fizik duhen studiuar duke u nisur nga natyra per te arritur me pas ne konkluzione qe hyjne ne marredhenie me artinrdquo Teoria e ngjyrave te Goethes qe mbi te gjitha nje kundershti e hapur ndaj ldquoOpticsrdquo te Isac Newtonit ldquoAta qe krijojne me driten e ngjyrave nje drite unike e thelbesisht te bardhe jane obskurantiste te verteterdquo - shkruan ai Kundershton me bindje origjinalitetin e drites se bardhe e vazhdimesine e sensacioneve kromatike Ngjyra eshte padallueshmerisht e lidhur me driten dhe erresiren pergjithesisht me te zezen e te bardhen qe se bashku japin ngjyren gri Kjo e fundit nuk eshte as e bardhe e as e zeze por eshte ne baze ngjyra qe lidh te gjitha ngjyrat e tjera Drita e ngjyra jane ne nje raport mjaft te ngushte por si njera dhe tjetra jane frut i gjithe natyres qe shfaqet me sensin e shikimit e filtrohet me ane te eksperiences sone Goethe eshte i bindur se nje ngjyre e caktuar perceptohet ne menyre te ndryshme ne baze te sfondit ku ajo gjendet e te ngjyres qe ka prane Ai demonstron se si vizioni i ngjyrave eshte nje menyre e organizmit e veccedilanerisht e aparatit shikues i reagimit ndaj stimujve te ndritshem qe vijne nga jashte Teoria e ngjyrave eshte e perbere nga tri pjese Didaktike ku ndalet ne studimin e morfologjise se ngjyrave historike me nentitullin ldquoMaterial per nje histori te teorise se ngjyraverdquo me mjaft informacione per kerkimet e studimet e tij ne kete fushe polemike ku kundershton ne menyre te ashper teorine e ngjyrave te Newtonit e te drejtat e kompetencat e tij per fenomenet kronomatrike ldquoNewton me eksperimentet e tij -thote ai - kishte kryer nje nga gabimet me te demshme te shpirtit njerezorrdquo Newton gjeniu i shkences me optiken e tij konsideruar si nje nga zbulimet me te medha te shekullit kryqezohet nga teoria e ngjyrave te Goethes i fyer mbi te gjitha nga studimi analitik qe u behej perceptimit te ngjyrave ldquoUne respektoj matematicienet - shkruan Goethe - hellip por nuk aprovoj kush kerkon te abuzoje me gjera qe nuk i perkasin fushes se tyre e ku kjo shkence fisnike behet absurde sikur te ekzistonte vetem ajo ccedilka mund te demonstrohet matematikishtrdquo Teoria e ngjyrave e Goethes nuk kishte te bente as me fiziken e as me matematiken ai mendonte se nje fenomen natyror si ai i ngjyrave sjelles i emocioneve estetike e emotive nuk mund te shpjegohet me ane te teorise shkencore e mekanike te Newtonit

Me shume se nje shekull para se Goethe te publikonte esene e tij shkencore fizikani anglez Isaac Newton me 1672 demonstron se si drita qe e shohim te bardhe eshte ne te vertete e perbere nga shtate ngjyrat e spektrit diellor Ne eksperimentin e tij Newton kalon nje rreze drite mbi nje prizem kristali Rrezja shperbehet keshtu ne shtate ngjyra te spektrit diellor duke demonstruar se e bardha eshte shuma e te gjitha ngjyrave Nje gje e ngjashme ndodh me ylberin drita qe kalon me ane te pikave te ujit te perhapura ne ajer pas shiut shperbehet ne shtate ngjyrat e spektrit Eksperimenti i tij sjell kete shpjegim objekti qe reflekton te gjitha valet e ndriccedilueshme shfaqet i bardhe objekti qe thith te gjitha valet e pakaptueshme nga syri yne eshte i zi dhe objekti qe thith te gjitha valet me perjashtim te njeres ka ngjyren korresponduese te kesaj vale te vetme E bardha eshte shuma e te gjitha ngjyrave e zeza eshte mungesa e tyre prandaj dhe per mjaft artiste keto dy ngjyra konsiderohen ldquojongjyrardquo

Por per Goethen teoria ldquofalserdquo e Newtonit linte jashte thelbin e ngjyres cilesine e saj raportin midis drites e syrit me te cilin manifestohet ngjyra le jashte boten ldquoshumengjyresherdquo qe na rrethon e qe e perceptojme

Ngjyrat sipas Goethes

ldquoFarbenlehererdquo perpiqet te vertetoje se ngjyrat e bejne natyren perrallore ireale behen burim i kenaqesise estetike e ne kete bashkesi ndjenjash ldquoajo ccedilka duhet te na interesoje me shume jane marredheniet e objekteve me njeri-tjetrinrdquo Sa me aktive eshte mendja aq me shume mund te lidhim idete me imazhet e nga kjo krijojme figuren e nje objekti

ldquoNjerezit provojne nje kenaqesi te madhe kur shohin ngjyrat kane nevoje per ngjyrat si per dritenrdquo

E verdha ldquoEumlshte ngjyra me e afert ndaj driteshellip prodhon nje shprehje ngrohjeje dhe intimiteti Per kete ne pikture perdoret per pjesen e ndriccediluar dhe aktive Ky efekt ngrohtesie perceptohet ne menyre me te qarte kur vezhgohet nje peizazh nga nje xham i verdhe sidomos ne nje dite gri dimri Syri gjallerohet zemra zgjerohet shpirti qetesohet nje ngrohtesi e menjehershme na perfshinrdquo

E kuqja ldquoNje peizazh i ndriccediluar mire veshtruar nga nje xham ne ngjyre te purpurt shfaqet me nje drite te tmerrshme Eumlshte tonaliteti qe ne Diten e Gjykimit kercenon qiellin e token Aksioni i kesaj ngjyre eshte i veccedilante ashtu si natyra e saj Dhuron me shume nje ndjenje rendesie e dinjiteti sesa miresie e harmonie Dinjiteti i pleqerise e pasioni i rinise mund te vishen me te njejten ngjyre Nje ambient me kete ngjyre eshte gjithmone solemn e shkelqyes

E kaltra ldquoNdersa e verdha te drejton gjithmone nga drita e kaltra te drejton nga diccedilka e erret Kjo ngjyre ushtron ne sy nje aksion unik e te papershkrueshem Si ngjyre eshte nje energji e megjithate duke u gjendur ne anen negative ne qartesine maksimale nuk eshte aspak eksituese Nje kontradikte e perbere nga eksitimi e paqja Siccedil terhiqemi nga nje objekt i pelqyeshem qe na fshihet ashtu shikojme deshirueshem te kaltren e jo sepse na ngacmon por sepse ne vetvete na terheq Nje xham i kalter i shfaq objektet ne nje drite te trishtuar Dhomat e mobiluara me kete ngjyre shfaqen me te medha e te gjera por ne te vertete jane boshe e te ftohtardquo

Jeshilja ldquoNen kete ngjyre syri yne gjen nje kenaqesi autentike Syri e shpirti pushojne si mbi diccedilka te thjeshte Nuk deshirohet e as nuk mund te shkohet me tej Prandaj dhe jeshilja eshte ngjyra qe zakonisht zgjidhet per tapicerine e dhomes se ndenjesrdquo

Më shumë nga Sociale