INTERVISTA/ Nexhmije Hoxha: Në 100 vjetorin e pavarësisë duan të zhdukin 50 vite tonat

Vejusha e diktatorit Enver Hoxha, flet për Janush Bugajskin në Albanian Screen.

Mirëmbrëma! Ju uroj sërish mirë se ardhjen në specialen e Bugajski Hour! Është një nder i madh për mua të kem këtë mbrëmje, në një intervistë ekskluzive, këtu në Tiranë, Nexhmije Hoxhën. Znj. Nexhmije, dëshiroj tju falënderoj që pranuat ta jepnit këtë intervistë. Jo vetëm në Shqipëri, por dhe në Shtetet e Bashkuara, shumë njerëz do të ndjekin me interes të madh atë çka do na thoni. Prezantimi juaj sështë i nevojshëm për publikun shqiptar, por dhe për Amerikën. Studentët e historisë dhe të komunizmit ju njohin jashtëzakonisht mirë. Kjo na jep mundësinë të bisedojmë pak më gjatë. Dua ta nis duke thënë se unë vetë, kam qenë student i histories dhe i komunizmit gjatë shekullit të 20-të. Synimi i kësaj interviste është të sjellim mes nesh kujtimet tuaja, duke dhënë kështu një kontribut tjetër të madh për faktet historike. Faktet historike për historinë shqiptare, komunizmin dhe kështu me radhë. Besoj se ju keni qenë pjesëmarrëse e disa prej ngjarjeve më të rëndësishme që kanë ndodhur në historinë shqiptare gjatë shekullit të 20-të. Pyetjet e mia do përqendrohen në disa faza të veçanta të përvojës suaj si aktiviste dhe udhëheqëse, por dhe si vëzhguese e brendshme e procesit historik. Dua ta nis duke ju pyeturTeksa hedh vështrimin prapa, përpara kohës së luftës, kur ishit ende e re, çfarë ju tërhoqi në veçanti te marksizëm-leninizmi, si në aspektin ideologjik ashtu dhe atë politik. Si u angazhuat aq thellë në fazat e para të lëvizjes komuniste shqiptare?

S pari desha tju falenderoj pr vizitn q m bt n shtpi  dhe veçanrisht pr intervistn q m propozuat. Ësht nj nder pr mua q t komunikoj me juve dhe faleminderit pr fjalt e mira q that. Tema ishte shum e gjer, krkesat tuaja ishin shum t gjera. Un do mundohem ti prmbledh n disa pika dhe ju do m ndihmonit t m ndrprisnit dhe, t jap ato q  ju interesojn veçanrisht juve. Kam parasysh q kam dhe gjra q ju interesojn juve dhe q i interesojn edhe publikut q do t na shoh ktu n Shqipri, por duke marr parasysh edhe publikun nga vini juve. Lidhur me kt do ta filloja me luftn Nacional-Çlirimtare, si i themi neve, ose lufta partizane si i that juve. Kjo sht e para q na nxiti m shum q t marrim pjes n kt lvizje t madhe antifashiste. Prsa i prket jets sime do t flas m von, ndaj do t filloj me rolin e  lufts Nacional-Çlirimtare, partizane.

Populli shqiptar sht e njohur q gjithmon ka luftuar pr liri, pavarsi n shekuj, historikisht. Por, gjithnj kjo luft ka qen me çeta t vogla, me komandant t njohur, ose me kapedan, q luftonin kundr perandoris otomane. Kurse, lufta  Nacional-Çlirimtare, qe nj luft e madhe, qe nj luft e lavdishme dhe ajo dallon shum nga e kaluara, se pr her t par kjo luft u shtri shum n territorin e Shqipris. Pr her t par pjesmarrja e popullsis ishte n mnyr krejt masive. Pr her t par n Shqipri u njohn demonstratat massive. Ktu luajtn rol shum studentt, rinia. Kur them studentt, nuk jan universitar, se Shqipria n at koh nuk kishte universitete, por nxnsit e shkollave t mesme. Kishim gjimnaz n Tiran, atë t djemve, Institutin e vajzave me 800 veta, ishte teknikja amerikane, pastaj dhe n vende t tjera; n Korç ishte liceu francez; në Shkodr kishte gjimnaz; në Elbasan pedagogjike. Domthn studentt bheshin disa mijra vet, prandaj qytetet njohn demonstratat kundr okupacionit fashist, n fillim atë italian pastaj dhe m von. Nj gj tjetr e re ishte se gjithnj  luftrat  çlirimtare, t paktn n Shqipri, jan
nga fshati n qytet. Zbrisnin çeta t vogla, sado q t ishin, pr t çliruar at zon, prfundimisht apo prkohsisht. Kurse, pr her t par, qyteti ngjitej n male dhe siç thash kto ishin disa mijra. Me kt bhet nj prmbysje e tr jo vetm n at koh lidhur me luftn, se  rinia mson se si luftohet, kupton dhe ndrgjegjsohet m mir n kt drejtim, por edhe çon n hapjen e rrugs s emancipimit t t gjith shoqris shqiptare dhe qe me t vrtet nj emancipim. N kohn kur filloi lufta, mbreti  Zog, ose n regjimin e mbretit Zog, kishte gjithsej 630 intelektual me arsim t lart. Ju mendoni tani q gjith kto mijra, se jan aq pasi siç thash vetm instituti femror kishte 800 vajza q dilnin msuese. Ishin hapat e para q u bn pr t ndryshuar shoqrin shqiptare.

Më falni që po ju ndërpres, por nga biseda juaj kuptova se gratë kanë luajtur një rol të konsiderueshëm gjatë lëvizjes guerilase. Kjo theu traditat e shoqërisë patriarkale dhe tradicionale. Cili ishte roli i grave në lëvizjen partizane?

Nga eksperienca ime, por q nuk sht e vetme kjo eksperienc, n kohn q u b lufta n vitet 1940 n Shqipri kishte shum fanatizm lidhur me gruan. P.sh nna ime dilte me çarçaf dhe me perçe. Un jam  nga  nj zon verilindore, nga Dibra, q tani bn pjes n Maqedoni. Erdhëm  ktu n Tiran q n 1928 si refugjatë, sepse n Manastir ku kam lindur nuk kishte  shkoll.  Un u bra 7 vjeç dhe familja ishte n vshtirsi ekonomike se ishin pes vllezr, familje patriarkale. U shprndan vllezrit ca ktu n Shqipri, ca n Turqi. Pra erdhm ktu pr dy arsye: pr çshtje ekonomike dhe pr shkoll. Un fillova shkolln e par fillore ktu. Tani merreni me mend  kur mbarova shkolln fillore- ishte fati i shum vajzave ky- nna ime mendonte: Mjaft, kaq. Dmth duhej dhe un t vija çarçafin q kish mbetur nga sundimi ottoman n disa zona n qytete. Ësht  zona Verilindore, Shkodra, Shqipria e mesme, por qytetet, se  n Shqiprin e Mesme fshatart dhe kudo n Shqipri nuk kan vn kurr çarçaf… dhe Kavaja disa vende. Kur erdhm ne pastaj, kto i digjnim me ceremonira, derisa u zhduk. Me luftn time personale, se e doja shkolln, por m ndihmoi dhe msuesja. Babai im ishte deri diku pak m liberal se ishte lidhur me grupet atje n Manastir pr gjuhn shqipe. Ai i kishte msuar edhe nns t lexoj dhe ather ishte diçka e madhe q burri t merret me gruan. Kshtu un fitova dhe ndoqa Institutin femror Nana Mbretresh quhej ather, 8 vjet. Ne kishim profesor shum t mir, t tr t prgatitur jasht, n Stamboll, n Vjen, n Itali. Shkolla ishte shum e fort, me gjuh t huaja dhe t tjera. Un q n 1936 jam marr me lvizjen revolucionare, se kjo shtypje n familje, ose q shikoja n vajzat e reja ndikoi tek unë. Isha tip i till q lexoja shum, dgjoja shum,  por edhe vuaja vuajtjen e grave dhe t vajzave, se un fitova, por ato ishin t tra n shtpi. Takoheshim, rrinim bashk. Q n 1936 un kam shkruar dhe n shtyp. Ka dal q un e kam shpallur se do t vij nj dit q ne do ta kalojm kt gj dhe duhet ta kalojm. Jam njohur me Qemal Stafn me lvizjen komuniste, jam prfshir n kto grupet komuniste q n 1937-n. Pastaj, natyrisht, un u prfshiva n lvizjen e rinis antifashiste