Intervista/ Historiani britanik Gittins: Paqja dhe jo lufta është higjiena e botës

Nuk është lufta, por paqja, pranvera e vërtetë e progresit teknologjik njerëzor. Këtë na e thotë historiani britanik John Gittings, autor i disa veprave të rëndësishme mbi Kinën, në një libër që është duke bërë shumë zhurmë në Britaninë e Madhe dhe Shtetet e Bashkuara. Gazetar i politikës së jashtme për gazetën britanike "The Guardian" nga viti 1983 deri në vitin 2003, sot në Enciklopedinë Ndërkombëtare të Oksfordit për Paqe, Gittings është një mbështetës i revizionizmit të ndryshëm historik, një shenjë paralajmëruese e një qëllimi të ri, të rendit global. Sprova e tij “Lavdia e artit të Paqes. Nga Iliada në Irak”, Oxford University Press, ku Gittings jo vetëm mohon se matrica e shkencës dhe teknologjisë është veçanërisht lufta. Ai gjithashtu thekson se, duke rivizituar disa mijëvjeçarë të historisë, ka udhëzime të vlefshme, për një botë në paqe, të begatë dhe të drejtë

Si keni ardhur në këto përfundime?
-“Unë kam besuar gjithmonë se paqja është gjendja përfundimtare e njeriut dhe më përparimtarja. Në rini kam qenë pjesë e lëvizjes antinukleare dhe pacifiste të filozofit Bertrand Russell. Por me kalimin e kohës kuptova se më shumti historianët shkruajnë për luftërat. Nëse do të vizitojë “Foyles” në Londër, librarinë më të madhe në botë, ku ka 280 rafte librash mbi luftërat, por më pak se një mbi paqen, edhe pse disa libra ku flitet për paqen gjenden të shpërndara në 40 raftet e tjera”.
Dhe në këto libra rreth luftërave është argumentuar se ato janë burimi i zbulimeve më të mëdha shkencore dhe teknologjike?
-“Zakonisht, po. Është "teoria e rrotës", sipas të cilës shpikja e qerres filloi Epokën e Broncit, ashtu siç zbulimi i energjisë bërthamore transformoi të tonën. Por nëse është e vërtetë se luftërat kanë nxitur zbulime, është edhe më e vërtetë që paqja promovon edhe më shumë, dhe shpesh më të rëndësishme. Kjo është "teoria e shtyllës", në të cilën  i përmbahet, që paqja është parakusht për rritjen kulturore të shoqërisë”.
Pse është e quajtur kështu?
-“Doktrina e merr emrin e saj nga shtylla  e varur me një kundërpeshë dhe një kovë, e shpikur në Mesopotami për nxjerrjen e ujit nga puset, përafërsisht me qerren e luftës. Ky zbulim ishte vendimtar për ujitjen e kulturave bujqësore dhe të zhvillimit. Në mijëvjeçarët e mëvonshëm të mos harrojmë se shumica e njerëzimit nuk ka njohur luftë. Për fat të keq, kryesisht historianët e neglizhojnë për ta treguar”.
Për çfarë arsyesh?
-“Në thelb për dy arsye. Luftërat duket më tërheqës sesa paqja për shumicën e historianëve: disa prej tyre, paqja është vetëm një parantezë midis dy luftërash. Gjithashtu lexomi që  ata i japin ngjarjeve thelbësore apo lëvizjeve janë të paktën pjesërisht të pasakta, sepse reflektojnë një lloj paragjykimi. Merrni për shembull Charles Darvin, që e kemi parasysh për teorinë e  mbijetesës së më të fortit, e ashtuquajtura darvinizëm social. Por Darvini tha se, progresi i njerëzimit do të shkojë nga konkurrenca tek bashkëpunimi”.
Ju konsideron të pasaktë dhe leximin e Homerit, të Shekspirit dhe Tolstoit, si rapsodë të luftës, për të përmendur disa nga emrat e mëdhenj që janë marrë me luftën?
-“Është një i njëanshëm lexim. Të marrim historianin grek Tukididin. Ai është gjykuar në favor të luftës. Por tek ai nuk mungon as shpresa për paqe. Edhe Homeri paraqit alternativa ndaj luftë. Në një moment ushtarët grekë braktisin rrethimin e Trojës, duke u keqkuptuar në fjalën e Agamemnonit, dhe vetëm perënditë mundin t’i ndalojë ata. Në mburojën e Akilit janë të vizatuara skena rurale dhe valle. E njëjta gjë mund të thuhet për Shekspirin. Në Rusi censura ndaloi publikimin e tregimeve të luftës te Tolstoi sepse romancieri pyeste veten pse ushtarët vrasin njëri-tjetrin”.
Pacifizmi nuk është një fenomen i kohëve të fundit?
-"Jo. Në kohën e luftërave në Kinë, Konfuci ishte ulur në shtëpinë e  çajit, në afërsi të hyrjes të qytetit, duke u dhënë këshilla qeveritarëve për të gjetur dhe ruajtur paqen. Ka shumë zëra të rëndësishme që janë ngritur kundër luftës përgjatë mijëvjeçarëve, por shpesh janë heshtur. Është thënë se historia shkruhet nga fitimtarët. Unë mendoj se është shkruar edhe nga luftënxitësit”.
Ju i jepni theks të veçantë mësimeve të Erazmit të Roterdamit, apostulli i humanizmit të krishterë...
-“Në libër unë kundërvë Erazmin me Makiavellin. Gjithkush e nje Princin dhe artin e luftës të shkruar nga Machiavelli për guvernatorët dhe gjeneralët,që për ta ishin pothuajse manuale, dhe për disa ende janë. Por pak e njohin Edukimin e Princit të krishterë të Erazmit, e cila është pothuajse një traktat paqeje. Duke u kthyer në librarinë Foyles të Londrës: ku ekspozohen botime të shumta të Makiavelli dhe asnjë kopje të librit të Erazmit, i cili denoncon shpenzimet e luftërave, duke propozuar negociata për paqe dhe ndërmjetësime. Për fat të mirë Erazmi ndikoi tek filozofët e Iluminizmit dhe më vonë”.
Ju jeni të bindur se e kaluara na ofron udhëzime për paqen?
-“Po. Mësimi i Erazmit është i dobishëm. Nëse peshojmë të mirat dhe të këqijat në terma afat-gjatë, kjo do të na bënte të shmangim shumë luftëra. Tipike është rasti i luftës në Irak: kush do të kishte filluar, në qoftë se ata do të dinin më parë edhe kostot? Kështu dhe për negociatat e paqes: duke pranuar parimin që ne duhet të heqim dorë nga diçka për të arritur atë. Një faktor i rëndësishëm është dhe opinioni publik, i cili dikur nuk kishte peshën që ka sot. Në retrospektivë, meritë në reduktimin e armëve bërthamore është edhe e tij”.
Megjithatë, ky mësim nuk ka kursyer dy luftëra botërore dhe as e luftën e Ftohtë...
-“Ne kemi humbur mundësi të mëdha për paqen, sepse ne nuk ishin në gjendje për të absorbuar mësimet e historisë. Ne përsëri pyes veten pse shpërtheu Lufta e Parë Botërore, e cila së shpejti do të përkujtojë njëqind vjetorin e saj. Keqkuptohemi mbi vitet tridhjetë, që fillimisht ishin konstruktive, jo destruktive. Ne nuk pranojmë që Lufta e Ftohtë ishte e parandalueshme. Ne pyes veten pse ne nuk mundëm të krijojmë një rend të ri botëror në vitet nëntëdhjetë, pas rënies së Murit të Berlinit dhe Bashkimit Sovjetik. Ne duhet të ndryshojë”.
Ju sugjeroni se shekulli i tanishëm mund të karakterizohet nga paqja?
-“Shekulli i XX ishte shekulli i gjakut, rreth 80 vjet luftë në 100. Ne kemi mjetet për të parandaluar që shekulli i XXI-të mos jetë ashtu. Nuk kam iluzione  se mund të zgjidhen të gjitha problemet. Ne jemi në epokën e globalizimit dhe situata është komplekse. Zgjidhjet duhet të jetë globale. Nuk është vetëm parandalimi i fillimit të luftërash, por edhe për të ulur varfërinë dhe pabarazinë, mbrojtjen e mjedisit. Shkenca dhe teknologjia nuk janë të mjaftueshme”.
Ne kemi nevojë për një revolucion kulturor?
-“Në një farë mënyre, po, edhe pse unë nuk do ta përdorja këtë shprehje. Duhen më pak manipulimin nga ana e pushtetit, ose më pak historianë maskilistë, më shumë bashkëpunim ndërkombëtar, më shumë theks mbi paqen në shkolla dhe në media. Në TV, kur diskutohet për Afganistanin, nuk duhet të ftojnë vetëm ekspertë të luftës, por edhe ekspertët e paqes”.