Jonathan Franzen: më i madhi shkrimtar amerikan
Jan t pakt ata autor t aft t shkruajn nj roman t madh amerikan n shekullin e 21. Gjat gjysms s dyt t dhjetvjearit q shkoi, bota letrare ka prcjell pr n banesn e fundit t mdhenjt e letrave si: Mailer, Updike, Vonnegut, Bellow dhe Salinger. David Foster Wallace, m i riu dhe m ambiciozi shkrimtar amerikan i brezit t tij vrau veten n vitin 2008. E megjithat n kt klim ku jepen vazhdimisht mime, por asnjra prej veprave nuk meriton q t quhet “roman i madh amerikan”, dikush ka shkruar dy t till. Ai sht Jonathan Franzen. E para “The corrections” sht publikuar para sulmeve t 11 shtatorit n Shtetet e Bashkuara dhe sht lvduar gjersisht pr finesn e fikshnit, q sht karakteristike pr mijvjearin e ri, edhe pse sht nj roman q flet dhe sht shkruar pr ditt e fundit t shekullit q lam pas. “Befas autori nisi t intervistohej dhe pr t nisn t flisnin radiot e televizionet amerikane e m pas edhe t t gjith bots”, thot e dashura e Franzen, Kathrin Chetkovich, n lidhje me suksesin e menjhershm dhe t madh q pati romani i par. “Qartsisht q libri kishte lindur jo pr t qen “nj libr”, por “libri” dhe do dit sjell fakte t reja n lidhje me shndrrimin e veprs n at gj t rrall q konsiderohet vepra me prmasa kombtare dhe ndrkohore”, shkruan nj gazet e famshme amerikane n vitin 2003. Nga ana tjetr, vet autori i ri sht msuar tashm si me suksesin ashtu edhe me ann tjetr t tij, zilin. Nj nga miqt e tij t afrt ishte edhe i ndjeri Wallace, i cili edhe pse ishte vet brilant n t shkruar, srish e kishte zili kolegun dhe mikun e tij pr suksesin e beft e t madh q prjetoi. Por t prjetosh suksesin e madh n veprn e par sht nj bekim dhe mallkim n t njjtn koh.
sht bekim, sepse nj sukses mund t t vlej si nj nxitje dhe si nj mjet i mir financiar, por, nga ana tjetr, mund t merret gjithmon si referenc dhe n krahasim me kt vepr t par, t tjerat mund t duken m t zbehta. Pr t mos folur pr rastin kur bhet fjal pr nj bllokim mundsish t autorit. Nj gj e till i ndodhi edhe shkrimtarit ton, q pr 8 vjet rresht e pati t pamundur q t mblidhte forcat dhe t sillte nj tjetr vepr po aq, ose m pak t denj. Vetm viti 2008 i dha frymzimin dhe formn e duhur pr t prfunduar nj vepr, t ciln kishte koh q e kishte nisur pa e prfunduar dot. “Erdhi nj moment q i thash vetes: puno, ulu dhe prfundoje at libr q ke nisur, mos krko q t jesh prodhues i nj libri t vetm, q t bri t famshm dhe t mallkoi njher e mir q t mos shkruash m”, rrfen shkrimtari pr momentin kur vendosi t mbaronte me do kusht pas nj kohe t gjat romanin e tij t dyt. Por ai nuk ishte nj roman me pak faqe dhe ndoshta koha e kaluar pr ta shkruar dhe pr t reflektuar ia kishte vlejtur. Bhet fjal pr nj roman me 562 faqe, nj sag e vrtet familjare me emrin “Freedom”, e cila do t mbrrij n tregun amerikan javn e ardhshme. Madje, Presidenti Obama i ka
nj reklam shum t mir ktij libri, duke e marr kopjen e librit t dhuruar nga autori me vete pr ta lexuar gjat pushimeve t ksaj vere. Ndrkaq, autorit i sht dhn nj hapsir shum e rrall dhe e jashtzakonshme n kopertinn e revists “Time”. sht nj gj e rrall, sepse jan shum t pakt shkrimtart q e kan merituar m par kt nder. I fundit i racs s shkrimtarve q ka qen n kopertinn e revists prestigjioze amerikane ka qen Stephen King, 10 vite t shkuara. N kt mnyr shkrimtari i ri amerikan sht n nj radh me m t mdhenjt e dhjetra viteve t fundit, si me t famshmin JD Salinger, apo Updike q respektivisht kan qen edhe ata n kopertinn e revists. Ajo ka sht e rndsishme, sht se veprat e Franzen i detyrohen shum jets s shkrimtarit. Ai ka lindur n ikago n vitin 1959 dhe sht rritur n nj ambient shum modest n rrethinat e St Louis Missuri. Nj pjes e mir e ambienteve dhe njerzve q popullojn dy romanet e tij t suksesshm jan marr nga vendet n t cilat ai ka kaluar fmijrin. Romani i tij i par, ai me t cilin debutoi n botn letrare, doli n vitin 1988 dhe quhej “The twentyseventh City”. Ishte nj histori e marr nga vendi n t cilin ai u rrit. Ishte nj libr q u prit mjaft mir nga kritika e lexuesit, edhe pse nuk u shoqrua me ndonj superlativ t jashtzakonshme. Por ishte i rndsishm, sepse e bri Franzen nj nga zrat e letrsis amerikane t kohs, edhe pse nj z ende modest dhe jo shum binds.
Libri i dyt ishte “Strong Motion” i botuar n vitin 1992 dhe pati t njjtn pritje t ngroht e dashamirse dhe personazhet e rrfimet e ktij libri n lidhje me mnyrn e funksionimit t keqe t marrdhnieve njerzore n shoqrin amerikane e veanrisht n familjen amerikane do t prbnin edhe linjat kryesore, t cilat ai do t’i ndiqte n dy romanet vijues, me t cilt fitoi me t vrtet nj pozicion shum t nderuar n panteonin e shkrimtarve aktual e t gjat amerikan. Pikrisht me t prfunduar kt roman t dyt, Franzenit iu deshn edhe plot 7 vite t tjera pr t’i sjell publikut veprn e par t madhe jo vetm pr t, por pr letrsin amerikane t dekads “The corrections”. Por, ndrkoh, kishte shkruar disa ese e shnime dhe nj libr me tregime. Jan t gjitha libra q po t’i lexosh do ta kuptosh se sa shum u sht referuar autori ngjarjeve dhe personazheve t hasura gjat jets s tij. E pr t’iu rikthyer jets, Franzen u largua nga periferit e St Louisit ku ishte rritur pr t shkuar n Pensilvani. Pasi prfundoi dy romanet e par, ai gjeti pr t jetuar nj apartament t vogl n Kembrixh t Masausesit dhe m pas u zhvendos drejt Nju Jorkut, ku nisi q t shkruante pr revista t ndryshme.
Shkrimtari sht i njohur pr nj proces krijimi q e prfshin n nj shkputje trsore nga modernizmi. Ai nuk ka pasur asnjher nj marrdhnie t mir me internetin dhe gjith shpikjet teknologjike q i prdorin sot njerzit rndom. Franzen prdor nj laptop t vjetr pr t shkruar, me t cilin ndihet shum komfort. Rregullat kryesor dhe t patjetrsueshm pr krijimtarin, sipas tij, jan shkputja nga bota teknologjike. “Nuk mendoj se dikush q tenton t shkruaj dhe njherazi sht i lidhur edhe me internetin n t njjtn koh sht n gjendje q t ofroj nj proz t mir”, ka deklaruar s fundi pr nj revist amerikane. Prirja pr izolim gjat procesit krijues dhe shkputja nga realiteti prreth u duk edhe pas botimit t librit t tij t par, kur u ftua n nj emision televiziv pr t folur pr librin. Ndrkoh ishte n proces krijues pr romanin e katrt e t dytin t famshm dhe e ndrpreu n mes intervistn, duke thn se nuk ndihej mir dhe se dshironte q t shkonte n shtpi t shkruante. Ai ndodhej n nj program t s famshmes Oprah, e cila u inatos aq shum nga veprimi i shkrimtarit, sa deklaroi se ai nuk do t shkonte shum larg me famn e tij, pas asaj q i kishte br. Por, n fakt, e gjith kjo sken e ndihmoi shum nga ana tjetr pr reklamimin e librit dhe shndrrimin e tij n nj bestseller, q qndroi n krye t klasifikimit t librit amerikan m t shitur pr jav t tra, duke thyer rekordet e viteve t fundit. Libri “The correstions” ka fituar shum mime vendase dhe ndrkombtare q kur e pa dritn e botimit dhe ka shitur n t gjith botn 2.85 milion kopje. Franzen ndrkoh n jetn e tij private sht martuar dhe divorcuar me nj shkrimtare t re, edhe ajo e famshme, Valeri Cornell. Kur takoi t dashurn e tij t fundit Chetkovich, ishte duke punuar me korrigjimet e fundit t “The corrections”. Ajo rrfen se e ka zili t dashurin e saj pr talentin e jashtzakonshm q ka dhe pr mnyrn se si e organizon procesin e vet krijues. N fakt, ajo ka sht karakteristike pr kt shkrimtar, i cili tashm futet si ndr m t mdhenjt e Ameriks ende gjall, sht se kur i vjen frymzimi duhet ta kap edhe sikur t jet n avion duke fluturuar, apo n makin, sepse sht nj moment magjik. Sipas tij, kur t ndodh ndrsa je n lvizje, duhet t ndalesh dhe t hapsh laptopin e t shkruash menjher.
Edhe romani i ri “Freedom”, ashtu si edhe ai i mparshmi, sht nj roman q portretizon nj familje socialisht dhe financiarisht n kushte t mira, q gzon lirin e demokracis perndimore, por antart e s cils jan t prfshir nga paknaqsi t ndryshme dhe krkojn gjithnj e m shum nga jeta e tyre. Personazhet e ktij romani mund t jen t sajuar, por edhe n kt libr ata q jan t vmendshm mund t vn re ndikimin q ka e kaluara e shkrimtarit gjithmon n veprat e tij. sht nj roman q flet n fakt pr kufijt e liris individuale e shoqrore dhe personazhet e tij kan nj dialog t shklqyer q t mbrthen dhe t l pa frym pr vrtetsin dhe mprehtsin. Ka nga ata shkrimtar q e kan kritikuar veprn e Franzen pr nj arkaizm n mnyrn e trajtimit t subjektit, q duket sikur i kthehet pas n koh metodave t shekullit t 19-t, ndrsa pr t tjer pikrisht ky rikthim, kjo shije e s shkuars, sht merita e tij m e madhe.
#