Jose Saramago, lamtumirë vizionarit heretik

Letërsi/ Dje, në moshën 87-vjeçare vdiq shkrimtari portugez Jose Saramago

Shkrimtari portugez, Jose Saramago, i cili vlersohet se eksploroi n identitetin e vshtir t politiks n Portugali, n nj seri romansh t publikuara, n kto katr dekada dhe q fitoi mimin “Nobel” t letrsis n vitin 1998, vdiq dje n moshn 87-vjeare. Nj ateist i sinqert dhe komunist, ai sfidoi jetn portugeze ortodokse pas diktaturs n romanet si “Baltasar dhe Blimunda”. Famn m t madhe, e pati n vitin 2008 kur romani i tij, shkruar m 1995, “Blindness”, u b film, me regji t Fernando Meirelles. Ai i kaloi vitet e fundit t jets n Lanzarote, pasi qeveria portugeze pati miratuar propozimin pr ta nominuar romanin e tij “Ungjilli sipas Krishtit”, pr nj mim letrar t BE-s, n vitin 1992. Prkthyesja e tij, Margaret Jull Costa, u prononcua pas vdekjes pr Saramagon pr “imagjinatn e tij t mrekullueshme” dhe fokusin e tij mbi “dinjitetin e njeriut t zakonshm”.

“Ai ishte shkrimtari m i madh bashkkohor portugez, - tha Kosta, - nj ekzemplar i plot. Ka qen privilegj i madh q kam prkthyer veprn e tij”.

Lindur n 1922, ai punoi si mekanik dhe si nj gazetar prpara se t’ia kushtonte vetveten romanit. Zbulimi i tij i madh erdhi n vitin 1982, me romanin e tij t katrt, “Baltasar dhe Blimunda”, nj histori dashurie e nj ushtari sakat, pr t rinjt e Lisbons s shekullit t 18-t. Njohja e tij u rrit n mes viteve 1980-1990, duke botuar nj seri t rndsishme dhe fantastike t romaneve, shkruar me nj proz e cilsuar si rrjedhje e mbl, e cila ndjek ritmin e t folurit. “The Year of the Death of Ricardo Reis”, publikuar s pari n vitin 1984, sht pranuar gjersisht t jet kryevepra e tij - nj arsye e kthimit n Lisbon, t nj karakteri imagjinar, shpikur nga shkrimtari portugez Fernando Pessoa, pas vdekjes s krijuesit t tij.

Nga Akademia Suedeze sht vlersuar pr “alegorin e tij t qndrueshme nga imagjinata, dhembshuria dhe ironia”, dhnia e mimit “Nobel” n 1998 mori fam n nj nivel t ri. Botuesit e Saramagos thon se veprat e tij jan nga m t rndsishmit t shekullit t kaluar - radikal, i mpreht, human, sfidues etj.

Ai vazhdoi t shkruante deri n vdekjen e tij dhe eksperimentoi me nj ditar t prditshm, quajtur “Outros Cadernos de Saramago”, botuar n 2008, q ishte botuar si “notebook” n anglisht, n fillim t ktij viti.

I smur nga pneumonia ai ishte n gjendje t rnd prej nj viti, por pritej t shfaqej n festivalin e Edinburgut n gusht, pr t promovuar librin e tij n anglisht, “The Elephant's Journey” (Udhtimet e elefantit). Libri i tij i fundit, “Kaini”, n t ciln vllai i Abelit i shrben si nj lloj vetjeje - udhton npr Dhiatn e Vjetr, publikuar n 2009, prkthyer n anglisht, pritej t botohej vitin q vjen, n 2011.

M posht po botojm nj intervist t tij, nga m interesantt, botuar n vitin 2001 dhe q “standard” e publikoi pak jav m par, ku Saramago realizon nj rrfim t sinqert, si njeri dhe shkrimtar me gjith pikpyetjet q i kan dal n jet, deri n domethnien e vdekjes.

Ju plqejn udhtimet pa adres?

Drejtimin e gjejm duke udhtuar, asnjher pa u nisur pr udh. Fundja, udhtimi sht nj krkim i pafund, i cili ndryshon n varsi t gjendjeve tona, nse do t’i bjm ball ers apo do ta ndjekim, nse i kundrvihemi natyrs apo bhemi nj me t.

Prse vendost t vinit e t jetonit ktu?

sht histori e vjetr, e cila e ka fillesn n vitin 1991. At vit doli nga shtypi romani im “Ungjilli sipas Jezu Krishtit” . N prill t vitit 1992 ky roman u przgjodh nga nj komision (shumica e t cilve ishin portugez) pr t prfaqsuar Portugalin n “mimin e Madh Evropian t Letrsis”. Qeveria e kohs e interpretoi librin si nj sulm kundr kishs dhe fes katolike, ndaj vendosi q ai nuk ishte i denj t prfaqsonte vendin. Edhe pse pushteti n vendin tim ishte tashm demokratik, ende kishte censur. E gjith kjo situat m lodhi. Motra e gruas time, Pilarit, hodhi iden pr t ndrtuar nj shtpi ktu – dhe ja ku jemi.

Besoni se nj nga rolet e shkrimtarit sht t prballet gjithmon me pushtetin?

Jo. Madje nuk mendoj aspak se ky sht nj nga rolet e tij. N prgjithsi njerzit e teprojn kur diskutojn mbi rolin e nj shkrimtari. Personalisht mendoj se roli n fjal, edhe sikur t ekzistonte, nuk i prshtatet shkrimtarit por njeriut t thjesht. Edhe ather kur nuk kisha nisur t shkruaja mendoja dhe reagoja n kundrshtim me pushtetin - gj q vazhdoj ta bj edhe sot, n t njjtn mnyr. Por gjrat nuk jan kshtu. E vrteton vet letrsia. Ka shkrimtar mjaft t dgjuar t cilt nuk e vrasin mendjen pr pushtetin, pr t mos thn se jetojn n harmoni t plot me t.

Shkrimtari i cili sht n prplasje t prhershme me pushtetin, a nuk gjendet m pran lexuesit t tij?

Ma merr mendja se t gjith prballemi me situatat nisur nga karakteri yn. Secili prej nesh ka mnyrn personale me t ciln prkufizon hapsirn ku jeton, n prputhje me mentalitetin e tij. Po jua prsris, dika e till nuk ka t bj aspak me mnyrn e t shkruarit.

Ekziston dika q ju shqetson tek pushteti? far mund t’ju onte n prplasje me t?

Vini re, n Portugali jetuam 50 vite diktatur. Nj diktatur legjitimon ushtrimin e censurs n krijimet artistiko-shpirtrore; kjo ekziston n botkuptimin e nj pushteti t till. Por nga asti kur n prill 1974 diktatura ra dhe u vendos demokracia, nuk ka kuptim t ndalohet botimi i cilitdo libr. M par -n kohn e fashizmit- censura ishte gjja m e natyrshme n bot. Ndrsa tani sht e papranueshme. Me fjal t tjera, ka gjra q m shqetsojn n prgjithsi, por ka gjra q m trbojn kur ndodhin n emr t demokracis.

Ekziston pushtet q nuk ka nj doz t tepruar vetqeverisjeje?

Kuptoj ku do t dalsh (buzqesh). Ekzistojn vrtet mjaft intelektual q mbshtesin iden se do lloj pushteti sht fashizm. Madje disa mbshtesin iden se Demokracia sht nj lloj diktature e tjetrsuar… Nuk do ta prkufizoja kshtu, n asnj mnyr nuk do t arrija deri aty. N rastin tim, nse ministri prkats nuk do t ishte katolik, prkrahs i monarkis dhe nse nuk do t reagonte krejt spontanisht, nuk do m kishin censuruar. Besoj se n rastin konkret t censurs rol kryesor luajti faktori subjektiv . E keqja sht se, ndrsa qeveria duhet ta kishte larguar pas reagimeve t tij, nuk e bri. Ky ishte nj gabim shum i madh pr nj qeveri demokratike. Jam shum i bindur se, nse n vend t atij ministri t ishte dikush tjetr me kndvshtrim m t hapur, nuk do kishin ndodhur t gjitha kto. Por n kt rast qeveria e mbshteti, mbshteti dika kaq kontradiktore sa censura.

Prse diktatort nuk i durojn mendjet e ndritura?

Shum e thjesht: pikrisht sepse jan diktator. Diktatura sht nj pushtet q krkon t imponoj at q ajo vet beson. Pr mua, diktator sht edhe ai q krkon t’i imponoj popullit ‘t mirn e popullit’ , ndrkoh q populli nuk e mirkupton at t mir; dhe tjetri i bn keq pa ia marr parasysh reagimet. N demokraci udhheqsit duhet t jen krah pr krah me qytetart. Nj popull ka t drejt t vendos pr fatin e tij, ashtu si ka t drejt t zgjedh edhe shptimtarin e vet.

far ishte ajo q n moshn 20 vjeare ju shtyu t bheshit shkrimtar?

Nuk e di. Edhe n 1947, edhe n 1966 kur shkrova prsri, dy gjra m nxitn t shkruaj. E para ishte libri me poezi i nj portugezi, Jose Rezio, me titull “Biri i njeriut”. Kurr nuk e kam kuptuar far m bri kaq shum prshtypje n at prmbledhje poetike. Por leximi i saj m shtyu t shkruaja.

E dyta, ishte fakti q u dashurova marrzisht. Dashuria liroi brenda meje nj menduri krijuese q sht e domosdoshme n t shkruar. M pas, kur dashuria u mek, mori fund dhe t shkruarit. 4 vite m von publikova nj prmbledhje poetike, e deri n 1980 nj libr tjetr, prsri me poezi, i cili titullohej “Vite letrare”. Kjo ishte gjithka, asgj m tepr.

A nuk mendoni se qllimi dhe strategjia na ndihmojn n jet t bjm ato q, si prfundim, bjm?

Jo, besoj se suksesi apo nj vepr e rndsishme n prgjithsi nuk sht rezultat qllimi apo strategjie. N 1980, kur botova romanin pr t cilin po u flisja pak m par, isha 58 vje dhe nuk kisha asnj vepr pr t paraqitur. E pabesueshmja sht se ia dola mban n pleqri.

Gjithsesi, sht e uditshme kjo q thoni. Sidomos n nj periudh kur gjithka rreth nesh krijon ankthin e kohs. Jetojm duke dgjuar t na pshpritin gjith ditn, do dit: “Nxito, nuk ke koh…” Si sht e mundur q ju nuk u shqetsuat me kalimin e viteve?

Sikur ta dija… Ndoshta ngaq nuk e prisja kurr t arrija ktu ku arrita. Un thjesht jetova jetn time, dhe kjo sht e gjitha. Ky ishte shqetsimi im i vetm, “t jetoj”. Sigurisht q m plqente edhe t shkruaja, ashtu si u plqen shumics s njerzve, por nuk kisha asnj qllim q nprmjet t shkruarit t arrija diku.

Nse nuk keni asnj qllim, asnj strategji, ather far sht ajo q ju udhheq?

Nuk e di. E vetmja gj e sigurt sht se kam nj ide s ’do t thot shoqri, se ’do t thot shoqri n histori. Kam nj ide pr qytetrimin tim, pr gjuhn time. Jetoj mes njerzve dhe kjo mendoj se sht drita q m ndrion rrugn. Do m thuash prse u vonova kaq shum pr ta shprehur mendimin tim pr t gjitha kto… Me sa duket jam si ato frutat q vonohen t piqen. U desh m tepr koh pr t
gjithka bra. Sigurisht kisha dhe fatin t jetoja gjat. Nse nuk do ma lejonte koha ndoshta do e shtyja jetn duke menduar t bhem shkrimtar pa ia dal mban kurr (buzqesh). N 1982, kur doli nga shtypi vepra ime “Memorial do Convento” isha 60 vje. Pjesa m e rndsishme e rrugs sime si shkrimtar u prmbush n m pak se 20 vite. Nse marrim si piknisje veprn time t par “Fletor pikturash dhe bukurshkrimi” e cila u botua n 1977, n vitin 1977 u mbushn 20 vite n jetn time si shkrimtar t cilat m udhhoqn drejt mimit “Nobel”.

Si ndihet dikush q ka gjetur stilin e tij n t shkruar?

asti kur zbulon “zrin” tnd sht takimi me veten tnde. Q prej atij asti, sht e mundur q vepra mos t ket vler por t paktn sht origjinale, n kuptimin q un jam ajo q shkruaj. Arsyeja prse plqehet nj shkrimtar nga lexuesi sht pyetje q i duhet drejtuar lexuesit dhe jo shkrimtarit: “Pse ju plqen shkrimtari? Pr tematikn e tij? Pr mnyrn si i shtjellon ngjarjet? Pr karakterin q na shpalos nprmjet veprave? Pr far nga t gjitha kto?”

Sa rol luan pr ju, si shkrimtar, fakti q librat tuaj lexohen? Do vazhdonit t shkruanit nse librat tuaj nuk do t bliheshin?

Jo. Sigurisht m e rndsishme se fakti q shkruaj sht fakti q ekzistojn njerz t cilt m lexojn. Dhe akoma m e rndsishme sht se lexuesit i intereson m tepr si jam si njeri, duan t m njohin n do aspekt”.

Besoni se njerzve u intereson m tepr Saramago si njeri apo si shkrimtar?

Prfundimi q kam nxjerr nga t gjith librat q kam botuar deri m sot sht se ata zgjedhin m tepr Saramagon si njeri (e m pak at si shkrimtar); si njeri q ka gjetur kt mnyr pr t’u shprehur (t shkruarit). Me pak fjal, e mrekullueshmja n gjith kt shtje sht se ka nj lidhje prkujdesjeje me lexuesin tim.

Ju si lexues kshtu veproni? Shkrimtart q plqeni i vlersoni edhe si njerz?

Deri n astin q po flasim t paktn, jo. Sigurisht q i adhuroj dhe i respektoj. Por q t besoj tek nj shkrimtar ashtu si e ndjej se besojn tek un lexuesit e mi, kjo nuk m ka ndodhur kurr.

Nj shkrimtar humbet dika nga magjia e t lexuarit n astin kur bhet i famshm si i till?

Besoj se jo, edhe pse nuk do thosha se nj shkrimtar lexon n t njjtn mnyr si lexon nj lexues i thjesht. Do t thosha se sht nj lexues, i cili ka humbur pafajsin e tij, ndrsa lexuesi i rregullt e ruan prgjithmon at. Por nj shkrimtar mrekullohet nga gjra, t cilat nuk mund t mrekullojn nj lexues t zakonshm.

Pr ’arsye lexojn njerzit?

Nse gjykoj duke u nisur nga vetja ime, do t thosha se lexoj pr t kuptuar.

Pr t kuptuar far?

Ktu prgjigja bhet pak e ndrlikuar. Thjesht dhe vetm q t kuptoj dhe t m kuptojn. Ekziston nj ndjesi e cila sht e prbashkt, edhe pr shkrimtarin edhe pr lexuesin. T paktn kshtu e perceptoj un. Prpara disa vitesh, kur m pyesnin prse shkruaja prgjigjesha me fjalt e Marksit: “Shkruaj q njerzit t m duan”. M von fillova t besoj se nuk isha dhe aq ambicioz. Ndrsa tani prgjigjem: “Shkruaj q t mund t kuptoj”, dhe kjo s’do t thot se kam arritur t kuptoj dika . Por t paktn jam prpjekur – dhe kjo pr mua do t thot gjithka.

A ju shkuar ndonjher ndrmend ideja se si shkrimtar do jetoni edhe pas vdekjes biologjike?

Ajo far do t pasoj vdekjen time biologjike nuk ka se si t m shqetsoj. Q nga asti q un do rresht s qeni, far rndsie do ket nse do vazhdojn t lexohen apo jo librat e mi, apo do jet gjall interesi i lexuesve pr to? Pr mua gjrat jan krejt t thjeshta: prderisa dikush sht artist (shkrimtar, piktor, apo muzikant), ajo q e shqetson sht se si t bj punn e tij; m pas n astin kur vdes mbetet vepra e tij, kjo sht e sigurt. Vetm se un nuk mund t bj asgj q njerzit t vazhdojn t m lexojn, pra nuk sht n dorn time. Interesi i lexuesit nuk sht as prfundimtar, as statik, por n ndryshim e sipr. Si t gjitha gjrat n bot fundja.

Shum vet mendojn se pr artistin, arti sht nj lloj profecie drejt pavdeksis.

Pavdeksia nuk ekziston as si ide. Ndaj e vetmja gj q besoj sht se, pr sa koh dikush sht gjall duhet t bj punn e tij sa m mir t mundet, si mundet. Pr at q vjen m pas, sido q t ndodh, nuk mund t bjm asgj.

A e keni pyetur ndonjher veten prse ka nj fund?

Sepse gjithmon duhet t ket nj fund q udhtimi t jet sa m interesant. Interesi rritet m tepr nga krcnimi i “nj fundi”.

Prjetsia nuk do t ishte interesante?

Mund t imagjinosh dika q sht e prjetshme? Kush mund t m thot far sht prjetsia? Gjithashtu mendoj se sht aq e madhe nevoja e njeriut pr ndryshim, sa nuk do t mund ta duronte prjetsin, pra nj gjendje pa fund. N nj rast t till njerzit do pyesnin veten: “Kur t ndryshoj dika, un do mbetem gjithmon ktu?”. Njeriu ka kaq shum nevoj pr ndryshim, sa edhe vdekja bhet e pranueshme prpara ksaj nevoje. Ndaj vdekja sht dhe ajo nj nevoj.

Ather si sht e mundur q besimet fetare “shesin” duke shkelur nj dshmi t till? A mundet prjetsia t zhduk interesin pr t jetuar?

Thell-thell askush nuk do t vdes. Nse dikush i afrohet njeriut dhe i ofron jetn e prjetshme, ai do pranoj edhe pse nuk ia ka iden se si sht ajo. Por nuk bhet fjal vetm pr jetn e prjetshme. Besimet fetare u premtojn edhe lumturi njerzve q nuk kan mbshtetje tjetr, q nuk shpresojn n asgj, q nuk kan far t’u ofroj tjetr jeta. Vjen dikush dhe u premton dika prtej, u thot se ajo q po jetojn nuk sht gj tjetr vese nj paraprgatitje pr jetn e prjetshme.

Sigurisht q jo t gjitha fet veprojn kshtu....

E drejt kjo q thua. Budizmi p.sh., nuk premton asgj, n kundrshtim me krishterimin apo islamin. Dikur njerzit besonin se Zoti jeton n qiell. Por qielli nuk ekziston. Nuk sht asgj m shum se nj shtrirje e hapsirs n pafundsi… Ather ku sht Zoti?

Pyetje t tilla bjn q fet t humbasin pushtetin e tyre (si Krishterimi p.sh., i cili dit mbas dite ushtron gjithnj e m pak ndikim. Ndikimi i Paps sot sht m tepr politik sesa fetar). Si rrjedhim, lindin gjithnj e m tepr degzime t fes q gnjejn njerzit t cilt i pranojn t shtyr nga nevoja t besojn diku. Por, n vend q t besojn n dika q sht njerzore (p.sh. ato q kan lidhje me tokn) i mbshtesin t gjitha shpresat e tyre n nj jet t prtejme. Si prfundim, nuk sht gj e madhe t gnjesh njerzit.

A nuk sht e uditshme q vazhdoni t besoni n dika q t shumt e mendojn t vdekur prgjithmon? Kam parasysh besimin tuaj n komunizm.

T prpiqemi t’i shohim gjrat pak m qart. T marrim Krishterimin: Jezusi kurr nuk e paraqiti “gjyqin e shenjt” si faktik, por kjo ekzistoi. Marksi kurr nuk deklaroi se do t ket komunizm, por edhe ai ekzistoi. Gjrat nuk duhen ngatrruar. N baz t besimit tim ideologjiko-politik, pr shembull, un pr kishn jam nj heretik. Do ju jap nj shembull q t kuptoni m mir se ’dua t them. Deri n 1974 kur ndodhi revolucioni, nuk i lejohej askujt t vizitonte Bashkimin Sovjetik apo shtete t tjera me regjime komuniste. M pas gjrat ndryshuan. Hera e par q un vizitova Bashkimin Sovjetik ishte n vitin 1989, pra 15 vite m von. ’dua t them me kt? Nuk i nxita gjrat. Bashkimi Sovjetik nuk ishte kurr shteti im ideal. Sepse e ndjeja gjithmon se askush nuk mund t imponoj lumturin, prtej nevojs s njerzve pr t qen t lumtur.

Pse u rrzua socializmi ekzistues?

Besoj, pa mundur t them se jam i sigurt, se nj nga shkaqet q uan n rnien e asaj q u quajt socializm apo komunizm -prve kaosit ekonomik dhe voness n planin teknologjik - ishte fakti q njerzit nuk kishin asnj form pjesmarrjeje n jetn politike t vendit. Nuk kishte asnj kuptim t merrnin pjes, sepse, sido q t ishte, forca politike (partia) u garantonte gjithka: “Ngadal, do t bjm ne gjithka! Mos u shqetsoni, do merret partia!”. Por kur qytetart nuk marrin pjes n jetn e vendit t tyre, kur nuk kan ’bjn tjetr ve t votojn dhe t kthehen n shtpit e tyre, pr mua nuk ka ndryshim nse ktu flitet pr komunizm apo kapitalizm. sht gabim t mos prfshihet qytetari.

Besoni vrtet se socializmi sht sistemi politik m i mir?

Si sistem, personalisht besoj se, vetm socializmi mundet t siguroj njfar ekuilibri, mundet ta bj jetn m kuptimplot. Edhe pse nuk jam dakord me gjith ka ndodhi n at drejtim, deri m sot, prsri ishte mir. As nuk jam dakord me at ka thon disa, q gjith ka ndodhi ishte nj gabim fatal, m tepr se nj gabim madje. U bn krime, por jo vetm krime – si po prpiqen t na bindin aktualisht. Sidoqoft, nse nesr do prpiqemi t ndrtojm nj ekonomi dhe shoqri q do marr parasysh se njerzit jan t barabart ndrmjet tyre, pra, nse nj dit ndodh kjo (shpresoj t ndodh edhe pse un nuk do jem gjall) nuk duhen harruar gjith gabimet q u bn deri m sot, as krimet q ndodhn. Sepse, nse ndodh prsri e njjta e keqe, ather nuk ia vlen t prpiqemi prsri.

far e bn njeriun t harroj, t mos msoj nga gabimet e s kaluars?

Dikush, dikur, tha “Kujtesa e popujve sht jetshkurtr”. Kishte t drejt, n t vrtet nuk sht e vshtir ta kuptojm kt. Nse njerzit do ishin t prjetshm, nse brezat nuk do ndrroheshin, nse brezi i vetm q do mbetej n siprfaqe t toks do ishte brezi yn, nuk do t mund t harronim kt q jetuam. Por hert a von t gjith do ikim nga kjo jet, t tjer do vijn q nuk do ken jetuar asgj nga kto q ne prjetuam dhe s’do t’u interesoj aspak pr to. “’u b, u b” thon gjithmon brezat pasardhs. Q nnkupton se nuk sht kujtesa e popujve q nuk zgjat; ajo q luan rol sht kujtesa e secilit individualisht. Un kam ruajtur n kujtes 50 vjet fashizm n Portugali. Nipi im 15 vjear nuk mund t kujtoj (sado q t’ia them un) q ndodhi kjo apo ajo. Kur dika nuk ka t bj me jetn tnde, nuk ke arsye prse ta kujtosh. Ai do ruaj t tjera kujtime.

Keni frik nga vdekja?

Jo, nuk e kam frik. Ka pasur aste q vuajta me iden e vdekjes, kur rreth mosh 17-18-vjeare kuptova pr her t par se n nj moment t caktuar t gjith vdesim. Kur dikush sht i vogl dhe bn pyetje rreth vdekjes, besoj se e bn thjesht pr kureshtje. Nj 4-5-vjear nuk mund t dij, nuk mund t msoj, nuk arrin ta kuptoj vdekjen.

Kush sht pr ju ndryshimi mes t vrtets dhe imagjinats?

Imagjinata nuk mund t ekzistoj jasht kontureve t s vrtets, nuk sht e vetekzistueshme. Duhet t ket dika q ta ushqej. Dhe ajo q e ushqen sht e prekshmja, e vrteta, realja. Kur dikush deklaron se jeton jasht realitetit, dikush duhet ta pyes: “Dhe ku jetokeni?”; besoj se nuk do dinte si t prgjigjej. Bhet fjal gjithmon pr njerz q i kan mendt n vend, sepse menduria sht dika tjetr.

Gazeta: “ΒΗΜΑ ΤΗΣ ΚΥΡΙΑΚΗΣ”, 28 mars 1999

Prktheu: Dritan Mesuli