Jusuf Vrioni, nga burgjet komuniste tek përkthimi

 

Alma Mile

“Në kohën kur po iu jepja dorën e fundit këtyre kujtimeve, me të drejtë mund të shpresoje që përpëlitjet, që pasuan daljen nga një shtet totalitar nuk do të ishin aq të forta sa që të tronditnin jetën e njerëzve. Mirëpo, megjithatë, në fillim të 1997, në Shqipëri shpërtheu një krizë aq e mprehtë saqë të bën, pasi ka ndodhur, të zhytesh në disa mendime dhe të ndjell pyetje rreth shkaqeve të thella të saj”. Ngasja prej intelektuali e shtynte të kthente kokën pas e të shihte kah jeta e tij. E mbushur plot ngjarje, jeta e Jusuf Vrionit, njërit prej kolosëve të përkthimit shqiptar. Një jetë, e cila na rrëfehet nga ai vetë në librin “Kujtimet e një evropiani - Psherëtima fati”. Kjo vepër, e cila këto ditë i është shtuar tregut të librit, nga shtëpia botuese “Albimazh” është përgatitur nga studiuesi dhe romancieri francez Eric Fay dhe përkthyer nga frëngjishtja në shqip nga Viktor Kalemi. Siç rrëfen faj në një parathënie të shkurtër, hedhja në letër e këtyre kujtimeve është shoqëruar me orë të gjata bisedash e regjistrimesh, gjatë cilave ai zbuloi një njeri të madh. “A mundet vallë që Evropa e sotme, historia bashkëkohore, të sjellin fate kaq të vetëtimta dhe çoroditëse, të çrregullt dhe të pasur si ai i këtij njeriu? Fëmijni si ato që përshkruan Nabokovi, rini të artë, e shoqëruar me studime të gjata, të cilat përpunuan një mendje të aftë për të interpretuar situata shumë të koklavitura dhe për të arsyetuar, debatuar në një sërë disiplinash, burg stalinist si ata që përshkruan Solzhenicini, pastaj një ngjitje e ngadaltë drejt jetës në një botë, që nuk e kishte zgjedhur vetë dhe së cilës duhej t’i përshtatej dita ditës, deri sa erdhi mirënjohja, nëpërmjet universit të letërsisë, mirëpo ishte një mirënjohje aq e vonuar saqë nuk mund të shijohej me të vërtetë, me gjithë atë vrer të viteve të shkuara”, - shkruan Faj.
Kujtimet e Vrionit nisin me një hyrje nga ai vetë mbi kohën kur shkroi këto kujtime. Më tej, vijon me momentin e arrestimit në vitin 1947, që siç thotë ai, do të ndryshonte gjithë jetën e tij. Teksa priste të niste një kalvar të gjatë vuajtjesh, si në një “kaleidoskop të shpejtë” sjell ndër mend gjithë jetën e deriatëhershme. Familjen e tij, paraardhësit, fëmijërinë, largimin nga Korfuzi, vendosjen në Berat, pastaj kontakti me perëndimin, vendosja në Paris, studimet atje, qëndrimi në Romë, kthimi në Shqipëri, përpjekjet e para për t’u përfshirë në Partinë e Ballit Kombëtar, më tej angazhimi si përkthyes, deri në momentin e arrestimit, si spiun. Përmes kujtimeve ai sjell trajtimin çnjerëzor që u bëhej të arrestuarve në burgjet e sigurimit e më tej në qelitë e burgjeve. Ai tregon për torturat që ka pasur dhe njerëzit që e merrnin në pyetje. Pas daljes nga burgu dhe ecejaket nga njëri kamp pune në një tjetër, do të rimerrte aktivitetin e tij si përkthyes, gjë që nuk ishte e thjeshtë, për një ish të dënuar. Por për shkak të gjenisë së tij, do t’i besoheshin edhe fjalime e vepra të Enver Hoxhës, të cilat konsideroheshin tepër të vështira. Puna e tij kolosale për të përkthyer në frëngjisht vepra të Ismail Kadaresë e shumë të tjerëve mbetej në hije, sepse ai ishte një ish i dënuar, “njollë” kjo, e cila do të mund të “shlyhej”, kur vetë Enver Hoxha e përgëzoi për përkthimin e një prej veprave të tij. Kujtimet e tij vijnë deri pas viteve ’90, kur më në fund Shqipëria është e lirë e përkthyesi i madh, mund të rikthehej në vendet ku kaloi fëmijërinë dhe rininë. Nga kujtimet e Vrionit, kemi shkëputur kohën e largimit të tij nga Shqipëria gjatë krizës së vitit 1997, një hyrje që paraprin librin dhe momentin e arrestimit të tij në vitin 1947 në Tiranë.Dilema e largimit nga Shqipëria në vitin 1997
...Qysh më 11 mars, duke qenë se vendi ishte bërë preh e një pasigurie gjithmonë e më shumë në rritje, gruas sime, e cila punonte në Hotel “Rogner”, vend takimi i shumë personaliteteve publike shqiptare dhe e një numri të madh gazetarësh të huaj që kishin vërshyer në Tiranë, i shkonte nëpër mend ideja për të ikur. Po e ndjenim që gjërat po rëndoheshin pranë nesh, mirëpo unë, për veten time, nuk mendoja ende të largoheshim nga vendi. Megjithatë, të pasnesërmen, ngjarjet do të na detyronin ta merrnim këtë vendim. Qysh prej disa javësh, ishte vendosur ndalim-qarkullimi, duke filluar nga ora nëntëmbëdhjetë. Dhe pikërisht në një atmosferë të tillë shumë të nderë mbërriti Agi, gruaja ime, atë mbrëmje, nga hoteli ku punonte. Nuk kishin kaluar as pesë minuta pas ardhjes së saj, kur pothuajse poshtë dritareve të shtëpisë sonë u dëgjua një breshëri automatiku, e pasuar nga disa të tjera. Drejtori i Burgut qendror, duke parë se nuk e siguronte dot më kontrollin brenda tij, hapi dyert. Kështu, disa prej të burgosurve që tashmë ishin të lirë, mesa dukej kishin ardhur në lagjen tonë. Të afërmit e tyre festonin në këtë mënyrë lirimin e tyre: të armatosur me kallashnikov, qëllonin në ajër, por unë, duke ndjerë goditjet në muret e shtëpisë sonë, kuptova se ata shtinin edhe në drejtim të saj. Më vonë do të vija re se tjegullat e çatisë sonë ishin bërë shosh nga plumbat dhe se në dhomat e katit të sipërm hynte shiu…
Në atë kohë, po e përsëris, unë nuk kisha ndërmend të largohesha prej vendit. Mirëpo duke parë se gruan time po e zaptonte paniku, po nguroja. Siç binte mbrëmja, të shtënat nuk pushonin. Gjendja u rëndua akoma edhe më shumë pasi morëm dy telefonata anonime dhe kërcënuese, mesa dukej nga ndonjë i përmalluar i së kaluarës, i cili po ndjente se po afrohej çasti për t’u hakmarrë. Ne morëm në telefon disa miq që banonin në lagje të tjera, dhe ata u munduan të na qetësonin. Megjithatë, në disa pika të ndryshme të kryeqytetit, tensioni, i cili qysh prej disa ditësh ishte i lartë, arriti kulmin. Nuk e pata të lehtë të vendosja. Pyesja veten se me këtë largim mos bëja diçka të ulët. Jo se po braktisja vendin e punës, sepse nuk kisha më ndonjë të tillë. Qysh prej 1989, kisha bërë disa udhëtime në Francë, në këtë vend në të cilin më mbajnë pranë gjithë ato lidhje. Por vetë rrethanat e këtij mërgimi më bënin të nguroja. Gruaja më tha se nuk mundej aspak të qëndronte më. Një çast mendova ta lija të ikte vetëm ajo, mirëpo ajo nuk pranonte të më linte vetëm në atë gjendje. Më në fund e morëm vendimin. Do të iknim. Mirëpo, si dhe në çfarë kushtesh. Tri ditë para tetëdhjetëenjëvjetorit tim më dëshpëronte mendimi se do të largohesha prej strehës që kishim ngritur, prej atyre kujtimeve, disa fotografive të fëmijnisë që nëna ime e gjorë kishte arritur t’i shpëtonte nga tallazet e njëpasnjëshme që kishim pësuar...
Mbrëmja kur u përmbys jeta ime
Më kujtohet ajo ditë si një plagë, bërë me sëpatë moshës sime tridhjetë e dyvjeçare. Ishte e shtunë, 13 shtator 1947, një ditë para një ndeshjeje futbolli midis Shqipërisë dhe Jugosllavisë, për të cilën kisha një biletë. E prisja me padurim këtë takim të Lojërave Ballkanike, por gjithashtu edhe me frikë, sepse para dy vjetësh, në Beograd, para syve të mi, Shqipëria ishte rrahur 11 me 2. Por, në radhë të parë, prisja një vajzë me të cilën do të kaloja mbrëmjen. Sahati i qytetit shënonte pothuajse orën njëzet. Pas një pranvere dhe një vere gjithë arrestime në rritje, Tirana po priste me ankth dhe fatalizëm dimrin.
Pasi kisha mbërritur më herët, po bëja ecejake në vendin e takimit tonë, aty ku 20 vjet më vonë do të ngrihej statuja me kalë e Heroit Kombëtar shqiptar, Skënderbeut. Po binte nata dhe në gjysmerrësirë shquhej silueta e bardhë e minares së xhamisë. Papritmas, behën mbrapa meje katër veta, të cilët mu drejtuan me ashpërsi: “Ti je Jusuf Vrioni? Do vish me ne! Kemi ca pyetje për të bërë”. I tronditur nga toni i tyre, si dhe nga formulat që përdorën dhe që tashmë ishin bërë të njohura për shumëkush në Shqipëri, e kuptova menjëherë dhe u zbeha. Ishte koha kur zhvillohej “procesi i deputetëve”, i cili do të përfundonte, ashtu siç do ta mësoja më vonë me 18 dënime me vdekje. E kisha ndjekur këtë farsë makabër nga zyra ime (në atë kohë isha përkthyes tek Bashkimi i Grave Shqiptare), prej nga e dëgjoja ritransmetimin e procesit nëpërmjet altoparlantëve të vendosur në shesh. Mjaft nga miqtë e mi, ndër ta edhe kushëriri im Aziz, ishin futur në burg me arrestimet masive gjatë muajit maj dhe nuk kishim asnjë lajm prej tyre. Shpejt mendova se mikesha ime do të më priste gjatë, shumë gjatë, në qoftë se donte të më takonte përsëri, si dhe se gjithçka po përmbysej në jetën time. Eca pas atyre njerëzve, duke menduar për nënën time, të cilën e kisha lënë vetëm në dhomën ku jetonim. Duhej të ishe tepër naiv që të pandehje se mund të shkoje në ambientet e Sigurimit për një hetim të thjeshtë, pastaj të liheshe i lirë!
Mbërritëm tek Seksioni i Brendshëm, vend famëkeq i Tiranës për qelitë dhe bodrumet e tij, paradhoma të vdekjes, ku të pyesnin, të provokonin e të torturonin. Të gjithë e dinin se ishte një vend i llahtarshëm. Megjithatë, mua më pritën me një ton, njëkohësisht qesëndisës dhe tinëzisht të përzemërt: “Hë more Jusuf, ç’kemi ndonjë gjë të re? Ç’thonë anglezët? Po amerikanët?”. Këto pyetje që mu bënë aty për aty, me një ton gjase gazmor, nënkuptonin marrëdhëniet e mia, ndeshjet e tenisit me punonjësit e misioneve të huaja. Ishin fjalë me rëndësi kapitale: nëpërmjet tyre merrej me mend se në ç’drejtim do të vazhdonin hetimet, në atë të spiunazhit për llogari të një fuqie ideologjikisht armike… Më çuan tek një personazh i kobshëm, Skënder Kosova, anëtar i një tresheje djallëzore që mbillte terror në Tiranë, ku bënte arrestime masive natën. S’kishte njeri në atë kohë që të mos kishte frikë, po të dëgjonte xhipin e këtyre djajve të vdekjes tek ndalonte para derës së shtëpisë në mes të natës! Të tre këta vrasës bënin nga një kontroll të shpejtë dhe kafshëror të banesës dhe, në përfundim të tij, merrnin me vete një apo disa fatkeqë. Këta çoheshin në vende të ndryshme të qytetit, nganjëherë drejt e në burg, nganjëherë në një nga ndërtesat e Seksionit të Brendshëm, ku punonte ajo që nuk quhej ende në atë kohë Sigurimi, por Garda e Popullit.
M’i hoqën gjithçka kisha në xhepa, pastaj më çuan, duarlidhur mbrapa shpine, në krye të një shkalle të errët, e cila zbriste në një bodrum. Mesa dukej, kjo ishte përçapja e parë e presionit. Donin të më tregonin se çfarë më priste. Dëgjova një pllaquritje që vinte nga poshtë shkallës. Pastaj më qartazi, një zhurmë zinxhirësh të shoqëruar me rënkime. Dikush po lëngonte në një bodrum, pasi ishte torturuar gjatë e gjatë. Kush ishte? Ndofta ndonjë nga miqtë që ishin arrestuar muajt e fundit? Më lanë rreth 2-3 orë aty, në krye të shkallëve. Po fillonte një fazë e re e jetës sime, ndërsa bodrumet ishin preludi i saj… Në atë çast mu shfaq në kujtesë, si e copëtuar, e reflektuar nga një kaleidoskop i vetëtimtë, gjithë rinia ime. Sado mundohesha t’ia mbushja mendjen vetes se në çdo rrethanë ngelet gjithmonë një shpresë, qoftë dhe e dobët, se s’ka asgjë të palëvizshme në histori, prapëseprapë nuk më shqitej bindja se regjimi shtypës në fuqi do të qëndronte gjatë dhe se duhej të rezistoja, të gjeja forca, diku brenda vetvetes, për t’i përballuar sprovat, të cilat ende nuk i përfytyroja dot saktë. Mos vallë ishte fundi i gjithçkaje?! I pikëlluar, po vështroja shkallën e zbritjes sime në ferr. Nuk isha vallë unë ai që vajtoja tashmë jetën në një qeli të lagësht? Papritmas, nisën të më shfaqen portretet e njerëzve të mi: nëna e cila ndofta nuk e dinte ende që më kishin arrestuar; babai, i vdekur prej kohësh; vëllai dhe motra, të cilët kishin mbetur në perëndim, si dhe miqtë e tanishëm apo të mëparshëm, të lirë apo si mua të futur në burg. Në kujtesën time pasonin njëra-tjetrën pamje të vendeve ku kisha jetuar. Parisi, Roma, Londra apo Montrëja, si dhe fëmijëria ime. Pastaj Korfuzi, fëmijëria e fëmijërisë. Sa çaste të çmuara kisha parë të kalonin si yje që këputen, përpara se të arrija këtu?!
(Shkëputur nga libri  “Kujtimet e një evropiani -
Psherëtima fati” i Jusuf Vrionit)
(vijon nesër)