KADARE, NOBELI DHE SHQIPTARËT

Nga Gjek Gjonlekaj

Alfred Nobeli mbreti i dinamitit siç e quanin n at koh lindi n Stockholm n vitin 1833. Prejardhja e familjes Nobel ishte nga fshati Nobbelov. Pavarsisht se ishte familje e varfr ata u arsimuan n Universitetin m t mir t vendit  Uppsala . Alfred Nobeli n kohn e tij ishte nj ndr njerzit m t pasur dhe m t njohur n bot,dhe kishte nj karakter t veçant. Victor Hugo e kishte cilsuar si milioner vagabond. Gjat viteve t fundit t jets kishte menduar shum pr t ardhmen e pasuris s tij. Ai nuk sht martuar kurr dhe nuk kishte pasardhs t drejtprdrejt,q mund ta trashgonin at pasuri, edhe pse kishte pasur lidhje intime me disa gra q m von i solln kokçarje. Para vdekjes n vitin 1896 Alfred Nobeli kishte ln testamentin e tij pr shprblimet q do tu jepeshin shkenctarve t ndryshm. Por kishte ln edhe testamentin e çmimit Nobel pr Letrsi.Pjesn m t madhe t jets e kaloi n Paris , kishte lidhje miqsore me shum poet e shkrimtar. Pas vdekjes se tij çmimi Nobel u rregullua me ligj nga Parlamenti dhe Akademia e Suedis n bashkpunim me shum institute dhe organizata t tjera. Themelimi i çmimit Nobel ishte nj proçedur shum e ndrlikuar. Por pas disa vjetsh ky çmim u konsolidua.
Laureati i par i çmimit pr letrsi ishte poeti francez Sully Prudhomme n vitin 1901. Qysh ather e deri vitin e kaluar kt çmim e kan fituar 111 shkrimtar e poet. Nobelet jan t ndryshme dhe secili çmim ka historin e vet. T gjitha çmimet mund t jen kolektive,por jo çmimi Nobel pr letrsi sepse kt e fiton vetm nj autor. Pr shqiptart çmimi Nobel u b shum i njohur dhe i dashur n vitin 1979, kur Nna Tereze u laurua pr Paqe. Rrugn e saj e vazhdoi shqiptaro-amerikani Ferid Murat.
Pr pothuajse tri dekada emri i asnj autori nuk sht lakuar m shum pr kt Çmim se emri i shkrimtarit ton Ismail Kadare. Java e par e tetorit pr shqiptart sht shum e nxeht, ashtu siç jan kampionatet e futbollit pr braziliant. Gazetat e mdha botrore disa her e kan vn emrin e tij n rrethin m t ngusht t kandidatve pr kt çmim. Pritja pr çmimin Nobel sht e natyrshme,por kur zgjatet shum ather i del lezeti. Mario Vargas Llosa kishte pritur m shum se 30 vjet, bile kur e njoftuan me telefon, tha se e kishte harruar krejtsisht kt çmim.Jo t gjith q kan fituar kt çmim jan sot t njohur n letrsin botrore. Çmimin Nobel nuk e fitoi kurr Leon Tolstoi, Ibseni, Joyci , Virginia Woolf ,Wallace Stevens dhe as Vlladimir Nabakov, por t gjith jan shkrimtar me fam botrore. I till sht edhe Ismail Kadare. Veprimtaria letrare e Ismail Kadares sht si nj bibl shekullore. Ky autor shqiptar ka fituar pothuajse t gjitha çmimet dhe shprblimet e larta evropaine.
Veprimtaria e tij letrare prej 20 mij faqesh sht e nobelueshme. Tre kolos pr tre gadishujt e mdhenj evropian. Dante, Servantesi dhe Kadare. Pas Homerit pr gadishullin Ballkanik vjen menjher Ismail Kadare. Veprat e tij u krijuan nga trysnit e mdha politike, ashtu siç krijohen edhe diamantt nga trysnit gjeologjike.
Nna Tereze dhe Ferid Murati kishin mbshtetjen e dy demokracive m t mdha t bots. Tani, Ismail Kadare duhet t ket mbshtetjen e demokracis evropiane, franceze dhe t kombit shqiptar. Antart e Akademis franceze jan t privilegjuar dhe Franca ka disa detyrime pr qytetarin e saj. Franca i nderon shum antart e Akademis franceze. Pastaj Ismail Kadare sht edhe antar i Legjionit francez t Nderit. India dhe Shtetet e Bashkuara kan merita pr fitoren e Nns Tereze dhe Ferid Muratit. Para 16 vjetsh me ftesn e Ismail Kadares mora pjes n ceremonin solemne t pranimit t tij n Akademin franceze. Ishte nj prej ngjarjeve m t bukura q kisha par ndonjher n jet. Pranimi i tij n Akademin m t njohur t bots ishte nj vepr madhshtore dhe ato dit revista Figaro kishte botuar n faqen e par shkrimin me titull: Prej Thomas Jefferson-it e deri tek Ismail Kadare. Bile e gjith kopertina e faqes s par shklqente nga fotografia e Ismail Kadares. Antari i par i huaj i Akademis franceze kishte qen presidenti amerikan Thomas Jefferson, q sot e ksaj dite konsiderohet si babai i demokracis amerikane dhe presidenti m intelektual i Shteteve t Bashkuara. Krahasim i mrekullueshm.
Para disa muajsh n nj bised telefonike e pyeta Ismail Kadaren kur ke pr ta fituar Çmimin Nobel ? Ai u prgjegj: Çmimin Nobel do ta fitoj kur tu mbushet mendja shqiptarve.Nuk bri asnj koment tjetr n lidhje me kt çshtje. Kjo prgjigje m ngacmoi shum. Pse ne shqiptart nuk e bjm punn ton? T gjitha shtetet dhe kombet bjn presione t ndryshme pr kandidatt e tyre, bile pr kandidatt e çmimit Nobel bjn edhe m shum. Mbshtetja e shqiptarve sht e rndsishme. Kt t vrtet e kam dgjuar nga disa shqiptaro-amerikan t Hollywood-it. Thirrjet telefonike letrat dhe mesazhet elektronike prfillen jashtzakonisht shum nga jurit e qendrave kulturore amerikane. Grupimet e tilla politike n anglisht quhen (lobe) q n kohn e duhur luajtn rol me rndsi pr Kosovn.
Çmimi Nobel sht m i rndsishm pr kombin shqiptar se pr Ismail Kadaren. Nobelistt e moshs s tij nuk ngallzehen shum pr kt fitore. Pr autorin do t ishte m shum fitore morale. Atleti nuk sht i madh pse fiton trofeun. Atleti sht i madh edhe pa trofe. Shkrimtarin ose poetin nuk e bn t madh çmimi Nobel, por e bn t madh vepra letrare. Çmimi Nobel sht vetm nj mirnjohje. Kjo kuror e mbretris letrare do t nderonte kulturn ton kombtare e sidomos gjuhn shqipe dhe do t ishte shpres e frymzim pr shkrimtart dhe poett shqiptar n t ardhmen. Nna Tereze, Ferid Murati dhe Ismail Kadare do t ishin nj triumvirat i vrtet. Bile nj fjal e urt shqiptare thot: E treta e vrteta.
Sivjet populli shqiptar po prgatitet pr t kremtuar n mnyr solemne 100-vjetorin e pavarsis. Pavarsisht se sht i ndar politikisht populli shqiptar kurr nuk ka qen m i lumtur se sot.Brenda ktij shekulli jan krijuar dy shtete shqiptare. Demokracia dhe teknologjia po e bjn jetn m t leht dhe m t lumtur. Ska dyshim se t gjith veprojm n frymn e nj prvjetori t madh. Por sht momenti historik pr t gjith shqiptart kudo q jan n globin ton ti bjn thirrje Komisionit Letrar t Çmimit Nobel q sivjet dhe jo m von ti jap çmimin Nobel shum t merituar shkrimtarit ton Ismail Kadares. Ësht detyr e çdo shqiptari brenda e jasht atdheut ti bj thirrje e lutje atij Komisioni t nderuar q sivjet kjo kuror e kulturs ti jepet kti titani shqiptar. Do t ishte n nderin e t gjitha zyrave qeveritare dhe jo qeveritare, t instituteve, qendrave fetare, shkollave dhe universiteteve, klubeve, shoqatave, shtpive botuese, shkrimtarve, poetve, kritikve letrare, historianve dhe akademikve q ti bjn thirrje Komisionit t Nobelit q sivjet kjo kuror letrare ti jepet shkrimtarit ton. Edhe mjetet e informacionit elektronike dhe t shkruara duhet t bjn punn e tyre. Ballkani po troket n dyert e Evrops si asnjher m par dhe ky çmim do t ishte çelsi kryesor i asaj porte pr t ardhmen e ktij gadishulli. Nj lutje kolektive gjithkombtare do t merrej parasysh. Kto jan vlera t mdha q i nderon bota e qytetruar. Ti nderojm edhe ne. N fund po citoj disa fjali t letrs s Alain Bosquet drejtuar juris s Çmimit Nobel: Sado e ndryshme q t jet Shqipria nga Suedia apo nga Franca ajo ka nxjerr n drit nj gjeni. Kadareja njihet n t gjith planetin; t kurorzosh Kadaren nuk do t thot ta emanciposh at: do t thot t emancipoheni vet ju. Pra ne, kombi shqiptar kemi nevoj urgjente pr emancipimin ton. Ky shkrimtar gj