Këtë herë për Afrikën

Jeta është një metaforë e futbollit

Jo rastsisht Afrika e Jugut u zgjodh vendi i mikpritjes s Kampionatit Botror t Futbollit 2010, jo rastsisht ky event prkon me 20-vjetorin e liris s Nelson Madels e po jorastsisht 20 vjet m par ky person zgjodhi pikrisht futbollin e sportin n prgjithsi si mjetin e forcs pr bashkimin e kombit t tij.

Pr nj muaj rresht Afrika e Jugut nuk do t jet vetm zonja e shtpis e Kampionatit Botror t Futbollit 2010, mbi t gjitha ky shtet do t jet nj trampolin sfide pr t ardhmen e tr kontinentin afrikan. Syt e bots jan t gjith t fokusuar tek Afrika e Jugut e kt moment nj kontinent i tr po e jeton jo vetm si nj event sportiv, por si nj sfer kristali e mbushur me mundsit e nj hedhjeje t shumpritur cilsore n do drejtim.

“Futbolli sht nj metafor e jets!” - shkruan Jean-Paul Sartre. “Jeta sht nj metafor e futbollit”, - korrigjon filozofi Sergio Givone, e kto citime pa dyshim jan frymzuar nga historia e viteve t aparthied-it n Afrikn e Jugut e prgjithsisht t kontinentit afrikan.

sht e pamundur t mos e lidhsh kt takim sportiv me lirit e t drejtat humane, pasi sporti n Afrikn e Jugut gjithmon ka qen i lidhur me t drejtat apo mohimet q bheshin n emr t tij. Me Botrorin 2010 Afrika e Jugut do t festoj vendosjen e nj paqeje t plot e t prhershme me botn e sportit, i cili gjat viteve t errta t aparthied-it i mohoi do fush e terren loje. Nuk qe ve nj rast q Afrika e Jugut u zgjodh vendi i mikpritjes s Kampionatit Botror t futbollit 2010, vit ky q prkon me 20-vjetorin e lirimit nga burgu t Nelson Mandels, simboli i lufts kundr regjimit t bardh racist, i cili prdori pikrisht sportin pr t lvizur hapat e para n nisjen e nj dialogu q m von do t lejoj dhe lirin e tij t plot. Gjat 27 viteve t tij si i burgosur politik, Nelson Mandela me kundrshtart e tij nuk fliste pr politik, fliste pr sportin, pr regbin q i rezervohej ekskluzivisht t bardhve e pr futbollin, sport pr vetm t ashtuquajturit atlet “jo t bardh”. Lufta kundr aparthied-it n sport n Afrikn e Jugut u b amplifikatori botror i lufts kundr diskriminimit n prgjithsi. Flitej pr sport duke nnkuptuar t drejtat njerzore, duke prdorur nj gjuh transversale e transnacionale, e cila krijonte at impakt t drejt e t fort me publikun, pa dashur e pa prekur drejtprdrejt e domosdoshmrish temat politike. T thuash se futbolli nuk sht nj sport si gjith t tjert, nuk sht nj banalitet, por nj pohim q n Afrikn e Jugut merr nj vler t veant e m shum sesa nj loj qe nj sfid kundr aparthied-it. Stadiume t mbushura vetm me tifoz e lojtar t zinj me t bardht heronj t lojs s tyre, burgje t mbushur me t burgosur politik nn t vetmin faj dashurin pr topin.

“Kto lokale e zonat e tyre prreth jan t rezervuara ekskluzivisht pr prdorim nga personat me ngjyr t bardh”, - shkruhej n nj kartel t 30 viteve m par. Aparthied prej vitit 1948 deri n lirimin e Nelson Mandels kryente detyrn e tij: ndante racat e diskriminonte gjithka njerzit, vendet, sportistt e ndrrat e tyre. Skuadra futbolli t ndara n t bardh e t zinj me kampionate po me t njjtn ndarje.

Ishte viti 1978 kur regjimi qeveritar i Afriks s Jugut vendosi t toleroj nj iniciativ t vrtet revolucionare pr at epok raciste: krijimin e nj kampionati t vetm futbolli. Ideatori i saj qe Clive Barker, trajneri i bardh sot 65-vjear, e historia e gjall e futbollit afrikano-jugor. N vitet ’80, ai qe trajneri i Ama Zulu, nj skuadr e seris A e prbr vetm nga lojtar zezak.

“N kampionatin zyrtar paguheshe mir, por nj loj e vrtet dhe magjike e futbollit kryhej n fushat e pluhurosura t zezakve”, - shkruan ai n kujtimet e tij. “Kur do luanim n transfert, -vazhdon Barker, - e kishim t detyruar t flinim n hotele pr zezakt, kurse n hotele pr zezakt mua nuk m lejohej t flija se isha i bardh. Shpesh kaloja natn n furgon. Madje nj her nj linj ajrore fluturime na ndaloi imbarkimin. Personat me ngjyr t zez nuk lejoheshin t udhtonin me kt linj”. Edard Motale sot 41 vje, gjat viteve ‘80 luante n nj skuadr futbolli, shumica e sportistve t s cils ishin t bardh. “Nuk mund t hyja n dhomat e zhveshjes, - kujton ai. - Ulesha gjithmon larg t tjerve e dushin e bja n ambientin jasht. Nuk qe e leht”.

Prezenca e lojtarve t bardh n skuadra q luanin prball nj tifozerie zezaksh, qe nj nga hapat e para drejt dhnies fund t regjimit racist n Afrikn e Jugut. Futbolli shembi mjaft barrikada e parapriu mesazhin e bashkimit q gjat viteve ‘90 do t lanonte Mandela. Justice Bakebeke, sot 47 vje e 7 prej t cilave i ka kaluar n burgim si kundrshtar i regjimit t Aparthied-it shkruan: “Jam rritur me urrejtjen ndaj t bardhve. Gjat viteve ‘80 kur lojtart e bardh hyjn n skuadrat e zezakve e u bn idhuj t tifozeris. Gjat ndeshjeve thrrisnin entuziast emrat e tyre, m pas me mbarimin e spektaklit, ktheheshim n getot tona. Por futbolli na jepte shpres, na msonte se jo t gjith t bardhit ishin t kqij”.

Diskriminimi racor e regjimi i Aparthied-it detyrojn ONU e CIO (Komitetit Olimpik Ndrkombtar) q gjat viteve ’80-t vendos izolimin sportiv t Afriks e prjashtimin e saj nga familja olimpike, gj q u mbshtet dhe nga Partia e Nelson Mandels, African National Congress. Ky bojkotim sportiv ndrkombtar rezultoi efikas e me pasoja t rnda pr elitn e bardh. si dhe u b nj faktor presioni i rndsishm n shpejtimin e procesit pr lirimin e Mandels e pr krijimin e kushteve t tranzicionit drejt demokracis. Por dhe lojtart u bn viktim t ktij bojkotazhi, skuadrat e tyre nuk mund t konfrontoheshin me skuadrat e tjera t bots e dashuria pr topin po humbte motivimin.

Bushin Mahlangu, ish-sulmues i Orlando Pirates e nj nga lojtart m t mir zezak t Afriks s Jugut gjat viteve ’80-t pak koh m par pranonte se “lojtart zezak po t kishin qen pjes e kombtares afrikane, do t’i kishin demonstruar bots se far ishin n gjendje t bnin, e sigurisht shum prej tyre do t kishin fituar kontrata me klube t rndsishme evropiane. Ne ishim idhujt e tifozeris, por paguheshim shum, shum pak”.

M vitin 1990, Nelson Mandela del nga burgu e do gj ndryshon pozitivisht. Bojkotimi sportiv merr fund. Lideri i African National Congress vendos q sporti t bhej instrumenti kryesor pr ngritjen e unitetit t nj vendi. M vitin 1995 me rezultatin e arritur n kampionatin botror t regbis nn moton “Nj skuadr, nj vend!” ishte arritur bashkimi n sport, simptom kjo e bashkimit t brendshm t Afriks s Jugut. E t bardht e t zinjt, si n vitet ’80, n ’90 e aktualisht sot jan unanimisht dakord “Nelson Mandela sht burri m i madh i ksaj toke”, pr t ata realizojn do gj e atlett bn e do bjn t pamundurn. Vetm fal viteve t burgut, puns, idealeve t tij sot u b e mundur q Afrika e Jugut t jet zonja e nderuar e shtpis s Kampionatit Botror t Futbollit 2010. Duke prdorur termin e Desmond Tutu, mimi Nobel pr Paqen “kombi Ylber” gjat ktij muaji do t mirpres spektaklin m t madh sportiv e sot moto e ktij botrori sht: “ndrra afrikane po bhet realitet”. E le t shpresojn t gjith, ashtu si thot kardinali i ktij shteti, Durban ilfrid Napier: “Sporti krkon praktik, durim, kokfortsi, besueshmri, respekt, vlera pr t cilat shoqria jon sot ka nevoj, e mbi t gjitha ka nevoj Afrika”. “Sot sht dita jote e ndjen, t sht hapur rruga, ki besim, e n qoft se bie, ringrihu, ringrihu. sht koha pr Afrikn”, - thot knga “aka aka”, himni zyrtar i Kampionatit Botror t Futbollit 2010, knduar nga Shakira.

Besim Afriks!

Presidenti i FIFA-s, Joseph Blatter, vetm nj muaj m par ka pohuar: “sht e nevojshme t’i japim besim Afriks. Pr fat t keq n botn ku jetojm, ekzistojn prher persona q mendojn se Afrika nuk ka t drejt t organizoj nj Kup Bote. Duhet t’i japim besim Afriks e ta lm t qet t punoj e do ta shikoni se Afrika punn e saj do ta bj mir”. Pa harruar se futbolli pr shum vite qe pr 85% t popullsis afrikano-jugore (popullsia me ngjyr) m shum sesa nj loj, Botrori 2010 le t prfaqsoj fillimin e nj procesi pr ndrtimin e nj vendi m demokratik e modern. “T fitosh n Afrik me Afrikn” sht projekti m i rndsishm i ndrmarr nga qeveria e shtetit afrikano-jugor n bashkpunim me FIFA-n, pr Botrorin 2010. Ky projekt prmban t gjitha instrumentet e nevojshme pr vazhdimin e progresin e procesit t zhvillimit t kontinentit afrikan, me programe q do ln nj trashgimi afatgjat e t rndsishm pr kt vend. Nj nga pasojat m negative q aparteidh-i i la ktij sporti sht numri i pakt i fushave t futbollit e mungesa e mbshtetjes dhe njohjes nga qeveria, ndaj ndrtimi i 52 kampeve sportive, do t’i garantoj tr popullsis afrikano-jugore strukturat e duhura pr t luajtur, port dhe pr ta prdorur kt sport si mjet pr t ndihmuar e prmirsuar shndetin e komunitetit t tij. Festivali “Football for Hope 2010” q do mbahet n Johanesburg gjat muajit korrik do t celebroj dimensionin social t ksaj loje me prfaqsin e t rinjve lider nga 32 shtete t bots. Afrika e Botrorit 2010 nuk ka harruar n programin e saj dhe sektorin ekologjik. Programi “Green Goal” synon t zvogloj efektin e karbonit gjat ditve t zhvillimit t Kampionatit Botror e shpreson t jet baza pr nj t mir t respektueshme t ambientit n Afrikn e Jugut edhe pas prfundimit t ktij turneu. Programi “Green Goal” prmban 41 projekte n fushn e energjis, ujit, transportit, plehrave, mikpritjes e stilit t jets. T gjitha stadiumet e parqet sportive do t pajisen me sisteme t nj mbledhje t diferencuar t plehrave e me nj destinacion final riciklimin e tyre.

Sipas nj studimi t kryer nga Grant Thornton, Botrori 2010 do t kontribuoj me rreth 55.7 miliard euro pr ekonomin e Afriks s Jugut, e me rreth 19.3 miliard n buxhetin fiskal. Do gjeneroj 415.400 vende pune. Rreth 500.000 turist q do vizitojn vendin gjat ditve t kampionatit, gjat qndrimit t tyre do shpenzojn mbi 8 milion e gjysm euro duke populluar hotelet ekzistuese, si dhe 25 hotelet e reja t ndrtuara gjat vitit t fundit.

Kontributi ekonomik (n euro) i qeveris afrikane pr kt event t rndsishm sportiv sht si m posht:

• Stadiumi e zhvillimi i zons: 9.8 miliard

• Transporti: 13.6 miliard

•Transmetimi televiziv e telekomunikacionit: 300 milion

• Operacione t eventeve: 684 milion

• Sigurimi e mbrojtja: 1.3 miliard

• Evente pr formimin e vullnetarve: 25 milion

• Portet e infrastrukturs: 35.000 milion

• Mbshtetje emigracionit: 630 milion

• Komunikimi, kultura e trashgimia: 504 milion

Totalisht - 28 miliard euro

Futbolli, m shum sesa nj loj

“Futbolli sht nj metafor e jets!”, -shkruan Jean-Paul Sartre. “Jeta sht nj metafor e futbollit”, - korrigjon filozofi Sergio Givone. Futbolli, letrsia, kinemaja jo pak her kan ecur krah pr krah, midis situatave paradoksale, skenave prekse, fjalve filozofike. Historia e jets s t burgosurve politik t regjimit racist afrikano-jugor n burgun e Robben Island, sht prshkruar n librin e Chuck Corr e Marvin Close me titullin origjinal "More than just a game", botuar vetm pak koh m par. Nj histori e pabesueshme e ndrtuar n baz t materialit t gjetur n Robben Island e q shpreh se si n vende t tilla vuajtjesh futbolli sht nj mundsi shoqrimi, nj mjet shprehs, nj forc kundrshtuese politike e mbi t gjitha prpjekje pr rifituar dinjitetin e rrmbyer.

N 1821, Giacomo Leopardi shkruan poezin e tij n pes strofa “Fituesit t topit”. Pas nj admirimi pothuajse ziliqar pr formn fizike e energjin sportive t t riut Carlo Didini di Treia, vargjet e ksaj poezie shprehin vizionin leopardian pr jetn, e cila duhet t merret si nj loj, si futbolli duke kaluar her n mbrojtje e her n sulm e her jo nevojshmrisht nn qllimin e aksionit. Prezantimi i par kinematografik mbi sportin e futbollit i prket vitit 1911 me metrazhin e shkurtr “Harry the footballer”, film muto anglez i Lein Fitzhamon. N 1932 realizohet filmi i par me metrazh t gjat “5 me 0” nn regjin e Mario Bonnard. Tridhjet vjet m von n 1962 dalin njri pas tjetrit dy filma me regjin e Zoltan Fabri e t sovjetikut Evgenij Efimovic Karelov, frymzuar nga ngjarja e 9 gushtit t vitit 1942, ku n stadiumin e Kievit ( pushtuar nga nazistt) u vun prball njra-tjetrs Dinamo Kiev e Lokomotiv, bashkuar n nj skuadr t vetme, e skuadra e formuar nga zyrtar t aviacionit gjerman Luftaffe. Kjo ngjarje e trishtuar frymzoi n 1981 regjisorin John Huston n realizimin e fillimit t tij “Arratisja pr fitore” ne aktort Michael Caine e Sylvester Stallone e pjesmarrjen e jashtzakonshme t legjend s futbollit Edison Arantes do Nascimento, n art Pele. Duke ardhur deri m vitin 2009 me filmin “I mallkuari United” (2009) i Tom Hooper.

Presidenti brazilian, Lulu, ka si model referimi social e kultural sportistin analfabet Mane Garrincha. I mbiquajtur “alegria e popullit”, “ngjlli me kmb t shtrembta” e q poeti Carlos Drummond De Andrade e prshkruan kshtu n vargjet e tij: "Qe nj i varfr i thjesht i vdekshm q ndihmoj nj popull t tr t sublimoj trishtimin e tij. Gjja m e keqe sht se trishtimi kthehet e nuk ka nj Garrincha tjetr t disponueshm. Nevojitet nj tjetr q t ndihmoj t ushqej ndrrn”. Shkrimtari Edilberto Coutinho do t shprehet: “Futbolli si letrsia e praktikuar mir sht forca e nj populli. Diktatort kalojn. Ikin gjithmon. Por nj gol i Garrincha sht nj moment i prjetshm. Nuk e harron askush”. Qen shkrimtart latino-amerikan q e transformuan sportin n nj form t epiks moderne e duke e prhapur n t gjith botn si nj form e artit popullor.

“Futbolli sht nj mnyr shprehjeje me poett e prozatort e tij, - shkruan Pier Paolo Passolini, - sht nj sistem shenjash, ekzaktsisht nj gjuh”.