Komploti i Gjuhes Kostallari dhe Shuteriqi si rrezuan abej

Drejtshkrimi i Gjuhes Shqipe eshte permbyllesi i fazes se pare te politikes se ShNjL-se. Faza e dyte do te ishte ajo e konsolidimit dhe e rregullimit e rritjes dhe e spastrimit. Zgjati 12 vjet per te ardhur botimi i Rregullave te Drejtshkrimit te Gjuhes Shqipe 1967 gje qe shenoi edhe fundin e fazes se dyte. Njembedhjete vjet per te hartuar rregullat drejtshkrimore te nje gjuhe kriteret kryesore te te cilave ishin percaktuar ne manifestin drejtshkrimor te 1956-es mund t039i duken dikujt nje periudhe e gjate

Nje kronologji rreth procesit te GjNjL-se

Njeriu meson mjaft rreth ketij procesi nga raporti i mbajtur prej Kostallarit ne Kongresin e Drejtshkrimit. Ky proces ka filluar qysh me 1951 me botimin e Drejtshkrimit te Gjuhes Shqipe nga nje grup i ngarkuar prej tre autoresh Xhuvani Cipo dhe Cabej grup ky i perbere nga dy prej gjuhetareve me me influence dhe prej te vetmeve gjuhetare ne vend me reputacion nderkombetar. Xhuvani e Cipo elbasanas nga Shqiperia e Mesme kishin marre pjese ne Frontin Antifashist nje front mbeshtetes ky i organizuar prej Partise kurse Cabej nuk kishte marre pjese. Keshtu pra grupi ishte krejt perfaqesues nga ana politike ne nje kohe kur Shqiperia pasi ishte prishur me tutelen jugosllave po jetonte nje eufori nacionaliste qe preku vete udheheqesit komuniste me 1948 PKSH e nderroi emrin dhe u be PPSH. Cipoja kishte botuar tashme Gramatiken Shqipe 1949 te shkruar ne toskerisht dhe ai vete per njefare kohe kishte qene edhe minister i Arsimit. Politbyroja e dinte se ai ishte protoske. Por ata e dinin gjithashtu se Xhuvani nuk ishte dakord me planin e tyre. Por ata e kishin varur besimin te Cabej qe ishte toske. Por megjithate ai u rreshtua me Xhuvanin. Rezultati ishte nje sistem i reformuar drejtshkrimor ne dy variante gegerisht e toskerisht te cilet ishin ne rrugen e afrimit. Nga pikepamja shkencore kjo ishte ne fund te fundit zgjidhje e drejte dhe e arsyeshme. Partia u zhgenjye dhe reagoi me mbledhjen e dy konferencave kombetare. Konferenca e pare janar 1952 e mori ne shqyrtim gjuhesine shqiptare ne driten e vepres se Stalinit Marksizmi dhe Gjuhesia kurse e dyta shtator 1952 u fokusua ne ceshtjen e gjuhes kombetare letrare shqipe.

Rezultatet e konferences se dyte u publikuan ne Buletinin per shkencat shoqerore IV 1952. Buletini hapet me nje raport te gjate fq.3-66 Mbi gjuhen kombetare letrare shqipe te Dhimiter S. Shuteriqit me vone Kryetar i Lidhjes se Shkrimtareve e Artisteve te Shqiperise. Megjithese vete ishte gege nga Elbasani Shuteriqi qe pionieri qe avokatoi ceshtjen e GjNjL-se te bazuar te toskerishtja ne shkrimet e tij te cilat perfshinin vjersha per Partine dhe liderin e saj Hoxha.

Teza e Shuteriqit eshte se duke filluar me periudhen e Rilindjes 1872-1912 toskerishtja letrare ka dominuar mbi gegerishten letrare. Kete ai e provon me statistika te nxjerra prej Bibliographie Albanaise 1912 te Legrandit per periudhen 1800-1877 si dhe prej vepres se Guys me te njejtin titull 1938 per periudhen 1900-1910. Statistikat e tij tregojne se nga nje total prej 282 librash dhe te tjera botime te vecanta 177 63 jane toske perfshi ketu edhe arbereshet dhe 105 37 prej te cileve 32 ne shkodranishte jane gege. Ai specifikon se prej 105 titujve gege 59 jane letersi fetare dmth katolike ne krahasim me 29 botime fetare myslimane e ortodokse nga 177 tituj toske. Ai nuk jep asnje shembull per periudhen 1900-1944 duke u kufizuar vetem ne statistikat qe kane lidhje me shtypin prej 177 gazetave 51 jane toskerisht dhe 27 ne gegerisht 12 ne shkodranishte pjesa qe mbetet 22 jane ne te dy dialektet. Nje tjeter argument kishte lidhje me numrin e shkollave fillore. Sipas statistikave zyrtare me 1938 Shqiperia kishte 643 shkolla te tilla prej te cilave 377 gjenden ne Jug dhe 266 ne Veri me nje total prej rreth 520 000 nxenesish. Nga kjo sasi perafersisht 300 000 jane jugore dhe vetem 220 000 veriore 57 me 43. Ne te njejtin vit numri i analfabeteve ishte perafersisht 291 000 prej te cileve rreth 125 000 ishin toske dhe 166 000 gege 43 me 57.

Po te nisemi te gjykojme prej ketyre te dhenave mund te bihet dakord me perfundimin e Shuteriqit Si gjuhe e shkruar dialekti lsquotoske ishte me i perhapur. Por statistika e tij merret vetem me periudhen me te vone te historise shqiptare nje periudhe qe shkon prapa nje shekull e gjysme per sa u perket statistikave per gazetarine dhe tre cereke shekulli per sa i perket letersise. Letersia shqipe fillon me Mesharin e Buzukut te botuar me 1555 dhe ka vazhduar per gati dy shekuj me nje seri veprash te Budit Bardhit e Bogdanit me autorin e Kuvendit te Arbnit Da Lecen e Kazazin te cilet formojne nje tradite shkrimi gege e katolike ku i vetmi perjashtim eshte uniti Leke Matrenga. Pse Shuteriqi e shpernjeh kryekeput gjithe kete tradite letrare Per shkakun se kjo tradite eshte fetare Po ne shohim se letersia fetare eshte perfshire ne njehsimet e tij per periudhen e Rilindjes. Atehere ne qofte se Buzuku Budi e Bogdani shkruan letersi fetare Bardhi hartoi te parin fjalor te shqipes kurse Da Lece perpiloi te paren gramatike te shqipes asnjera prej tyre veper me karakter fetar. Me zgjedhjen e periudhes se Rilindjes si suaze reference historike na duket se Shuteriqi e ka kthyer nacionalizmin ne kriter kryesor te zgjedhjes se tij. Mos valle i perjashtoi shkrimtaret me te hershem me arsyetimin se katolicizmi ishte dicka mbikombetare Por Budi Bardhi e Bogdani ishin nacionaliste madje ne njefare kuptimi ata mund te thirren si eter te nacionalizmit shqiptar. Ne fund te fundit diskriminimit qe u ben Shuteriqi shkrimtareve katolike te hershem mund tia kerkojme shkakun tek dicka qe ata te gjithe kane te perbashket dmth qenia e tyre pervecse gege e katolike edhe prifterinj.

Nje arsye tjeter e sjelle prej Shuteriqit ne favor te toskerishtes eshte se ky dialekt ka nje gjuhe letrare kurse gegerishtja ka dy. Per rrjedhoje idiomat gege paten zhvillim letrar. Por si gjuhe lsquoe shkruar ato nuk luajten rolin kryesor ne zhvillimin e kultures se re. Ne qofte se Shuteriqi me kulture te re kupton kulturen socialiste thenia e tij ka brenda nje kunderthenie per faktin se Migjeni i konsideruar prej vete kultures se re si i pari poet socialist shqiptar shkruante gegerisht. Por Shuteriqi kishte natyrisht te drejte kur thote se toskerishtja letrare eshte me e unifikuar se gegerishtja letrare e cila ekziston ne dy variante shkodranishte dhe elbasance.

Po gjithsesi sa i rendesishem eshte ky dualitet Diferencat mes dy varianteve jane minimale dhe cfare eshte edhe me e rendesishme ka ekzistuar prirja per ti eliminuar ato. Mandej as toskerishtja letrare nuk ishte krejtesisht e unifikuar sic e provon vete procesi i formimit te ShNjL-se edhe pse ishte dicka me e unifikuar se gjegjesja e saj gege. Por kjo nuk mund te ishte arsyeja vendimtare qe te parapelqehej e para ndaj se dytes. Shuteriqi vete e pranon se shkalla e zhvillimit te dy dialekteve eshte pothuajse e njejta. Dhe pastaj shton A mund te themi sot se njeri dialekt i shqipes eshte me i perparuar se tjetri dmth me i pasur ne leksik dhe me i perkryer ne sistemin gramatikor Per sa kemi njohuri ne sot mbi gjuhen tone mendoj se nje gje e tille nuk mund te thuhet. Raporti i njeanshem dhe plot kundershti i Shuteriqit hasi ne rezistence te forte. Ne fjalen e tij Xhuvani theksoi se te dy dialektet kane ndikuar te njeri-tjetri duke ecur se bashku si dy qe ne nje zgjedhe. Ai e gjente gramatiken toske me konservative kurse leksikun gege me te gjere. Ai theksoi se disa gjuhe ballkanike si psh rumanishtja e serbokroatishtja e kryen unifikimin e tyre pas nje procesi evolucionar perkatesisht dy e tre shekujsh kurse greqishtja vazhdon te jete e paunifikuar. Qe nje dialekt te behet gjuhe kombetare letrare ky dialekt duhet te arrije e te depertoje te gjitha shtresat e popullates gje qe kerkon nje proces shume brezash. Ai e quajti perdorimin e nje abetarje toske nga shkollaret gege si antipedagogjike dhe madje antifiziologjike per sa kohe qe kjo gje e dhunon aparatin e tyre te te folurit per tiu pershtatur nje fonetike per te cilen nuk eshte gatuar. Me ne fund ai e quajti projektin e Shuteriqit per nje ndryshim revolucionar ne zhvillimin e gjuhes si ne kundershtim me tezen e Stalinit se gjuhet nuk pranojne permbysje te papritura.

Cabej e quajti te gabuar vete konceptimin e GjNjL-se. Sipas tij zgjidhja shkencore e ceshtjes se gjuhes kerkon realizimin e dy detyrave paraprake mbledhjen e materialit gjuhesor dhe studime te avancuara gjuhesore. Ai vuri ne dukje se nuk ekzistonte ende nje fjalor perfshires i shqipes qe te permbante fjalet qe perdoren ne te gjitha krahinat e vendit plus diasporen. Mungonte gjithashtu nje fjalor etimologjik i shqipes atlasi linguistik nje regjister sistematik per toponimet mungonin monografi per gjuhen e autoreve te vjeter pershkrime monografike per te pakten dialektet me kryesore nje histori e gjuhes shqipe nje gramatike historike e po asaj monografie qe evidentojne shkallen e ndikimit te gjuheve te huaja mbi shqipen. Kur erdhi te ceshtja nese gegerishtja letrare duhej ti nenshtrohej toskerishtes letrare ai tha ...Nga pikepamja letrare nuk shoh ndonje hata te fakti se jo te gjithe shqiptaret e shkruajne gjuhen e tyre me te njejten menyre. Lulezimi i letersise antike greke ka ndodhur ne kohen e dialekteve. Formula e Cabejt ishte diversitet ne unitet rekomandimi i tij afrim i vijueshem i te dy dialekteve ne te shkruar . Ai perfundoi duke thene se problemi i gjuhes kombetare letrare eshte i pazgjidhshem per sa kohe qe dialektet e shqipes nuk jane studiuar mire . Kritika e Cabejt ishte nje rrezim i pakompromis i projektit te ShNjL-se ku strumbullari i argumentimit te tij ishte se agjencia e GjNjL-se e ngutur per realizimin e projektit te saj po mprehte karrocen para kalit.

17 studiues dhe shkrimtare 11 gege e 6 toske moren pjese ne debat. Gjuhetari Domi shprehu rezerve rreth projektit te bashkeqytetarit te vet. Dy gjuhetare te tjere gege Dodbiba dhe Myderrizi e hodhen poshte komplet. Shkodra ishte e perfaqesuar prej tre historianesh te gjuhes Zamputi foli kunder projektit Ashta dhe Kastrati iu shmangen ceshtjes. Poeti me i mire i Shqiperise se asaj kohe Siliqi ishte mohues dhe po i tille qe edhe i vetmi dramaturg i kohes K.Jakova te dy shkodrane. Prej atyre qe e mbrojten projektin Spasse dhe Varfi ishin shkrimtare Z.Sako folklorist. Nje tjeter shkrimtar toske J.Xoxa qendroi neutral. Perfundimi 9 diskutante te gjithe gege me perjashtim te Cabejt u shprehen kunder projektit te pestet qe ishin pro qene toske pervec S.Kodres.

Kur erdhi puna per tu hedhur ne vote konferenca miratoi rezoluten sipas se ciles te gjitha botimet ishin bere ne toskerisht. Pas nje viti nje tjeter Konference Kombetare per Drejtshkrimin rekomandonte thellimin e metejshem te procesit te unifikimit drejtshkrimor i cili nenkuptonte qe shqipja letrare duhet te bazohej ne variantin drejtshkrimor toske. Fati i letrarishtes gege po zgjidhjes me dy variante. Fjalori i Cipos 1954 pasqyron konkretisht rezultatet e debatit lidhur me ceshtjen fjalori eshte shkruar toskerisht por permban sic e kemi pare nje numer te madh fjalesh ne dy variantet dhe madje frazeologji gege. Megjithate ai sanksionon hegjemonine e toskerishtes e cila vazhdoi per gjithe dekaden qe vinte pas.

Por udheheqja nuk ishte e kenaqur me hegjemonine e toskerishtes letrare. Ajo cfare kerkonte ajo ishte asgje me pak se shkallmimin e gegerishtes letrare madje shuarjen krejt te gegerishtes si dialekt.

Me 1956 doli ne drite edhe nje tjeter Drejtshkrim i Gjuhes Shqipe kete here i hartuar prej nje grupi kater vetash Xhuvani Cabej Domi e Kostallari. Cipoja kishte vdekur nderkaq. Nje tjeter militant Domi edhe ky nga Elbasani i kishte zene vendin. Grupit iu bashkua edhe nje leksikograf i ri Kostallari. Ai ishte komunist njeri i Partise brenda nje grupi pa parti. Roli i tij ishte te transmetonte atje diktatin e Partise. Ska asgje per tu cuditur qe anetaret e tjere shto ketu edhe Xhuvanin edhe Cabejn u topiten. Nese atyre nuk u kishte rene ne vesh se cfare e kishte gjetur Polivanovin ata mund ta merrnin me mend. Kostallari e pershkruan vepren drejtshkrimore me nje shenim ne te zgjidhjet per dy variantet u reduktuan ne menyre te ndjeshme.

Keshtu pra Partia e fitoi betejen madhore ideologjike. Kishte zgjatur rreth pese vjet periudhe kohe e paperfillshme kjo per te po te kemi parasysh se te dy dialektet kane qene zhvilluar krah per krah edhe pse jo krejt ne perputhje per me shume se dhjete shekuj kurse tradita letrare me dy variante ka nje histori te pakten peseshekullore. Kostallari ka te drejte kur thote se Drejtshkrimi i Gjuhes Shqipe eshte permbyllesi i fazes se pare te politikes se ShNjL-se. Faza e dyte do te ishte ajo e konsolidimit dhe e rregullimit e rritjes dhe e spastrimit. Zgjati 12 vjet per te ardhur botimi i Rregullave te Drejtshkrimit te Gjuhes Shqipe 1967 gje qe shenoi edhe fundin e fazes se dyte. Njembedhjete vjet per te hartuar rregullat drejtshkrimore te nje gjuhe kriteret kryesore te te cilave ishin percaktuar ne manifestin drejtshkrimor te 1956-es mund ti duken dikujt nje periudhe e gjate. Kostallari shpjegon se ideja per nje drejtshkrim mbi nje variant nuk kishte qene pune e lehte per tu realizuar. Ai vecon dy faktore Se pari vete gjuha letrare me ritmin e saj te pashoq i percaktoi me qarte prirjet e saj themelore te zhvillimit. Kesaj i thone se unifikimi i drejtshkrimit ishte thjesht hapi i pare per unifikimin e gjuhes dicka e cila nuk mund te kryhej brenda nje apo dy vitesh. Se dyti duke pervetesuar gjeresisht metodologjine marksiste gjuhesia jone depertoi me thelle ne njohjen e struktures dhe historise se shqipes bashkekohore disa nga problemet kyce te saj u trajtuan ne analiza te hollesishme monografike me gjuhen letrare e normat e saj si bosht qendror. E kemi paksa te veshtire per ta kuptuar sesi pervetesimi gjeresisht i metodologjise marksiste mundet te depertoje me thelle ne njohjen e gjuhesise. Ajo qe te le pa mend ne kete fraze eshte gjuha letrare e normat e saj nje lapsus calami tipike qe na zbulon se ndermarrja e ShNjL-se nuk priti botimin e rregullave drejtshkrimore qe te pohohej si e tille. Fjalori i 1954 si dhe manuali drejtshkrimor i dhane tashme gegerishtes letrare nje goditje vdekjeprurese dhe funerali i saj pa ceremoni do te ishte nje ceshtje kohe. Gjuhetaret e rinj komuniste qe e kishin mesuar metodologjine marksiste-leniniste ne Bashkimin Sovjetik nder ta edhe Kostallari mund te punonin tani e prapa me nge e ti perkushtoheshin me pershkrime monografike nendialekteve gege e toske pune e pademshme kjo po qe se do te ishin te kujdesshem e me te njejten fryme Kostallari shton se gjate fazes se dyte shume kujdes iu kushtua mbledhjes sistematike te leksikut dhe frazeologjise si dhe mjeteve per pasurimin e tij. Ky i fundit ishte specialitet i Kostallarit.

Pjesen tjeter ne tashme e dime dmth se cfare ngjau pas botimit te rregullave drejtshkrimore. Mund ta quajme kete faze te trete si faza kostallariane ku ai po ngrihej shkalle-shkalle ne statusin te cilin dikur e gezonte Marr-i ne Bashkimin Sovjetik. Te nje artikull qe kam shkruar ne shqip Kostallarin e kam quajtur marrist dhe madje e pershkrova si Marr te Shqiperise. Por Kostallari ka shkruar nje artikull te gjate ne te cilin pershendet denimin e Marrit prej Stalinit. Mos valle i kisha rene ne qafe kot kolegut tim te nderuar