Konkurset dhe sheshet tona

Mendoj q n sisteme t ndryshme politike q kalojn shoqrit njerzor, t paktn n vendin ton, edhe fjalt q prdorn n gjuhn e dits, pa ndryshuar aspak germat, uditrisht marrin kuptime dhe nnkuptime krejt t ndryshme e t veanta dhe kjo vjen sipas meje nga emrtimi q i jep shoqria fenomeneve q prkufizohen me kto fjal (t m falin gjuhtart).

Jemi dshmitar se far ngjyrimi t deformuar morn n kohn e diktaturs shum fjal si: parti, borgjez, pasuri, klas shoqrore, proletar, i deklasuar, funksionar, zbor, dezhurn etj., q sot tingllojn krejt ndryshe dhe shpeshher edhe qeshim kur i kujtojm, ndonse me dhimbje pr nnkuptimet dhe peshn e tyre n at koh.

Pas rnies s diktaturs dhe ndryshimeve t mdha politiko-shoqrore, edhe gjuha jon shum e bukur filloi t risistemohet n fjalorin e dits me fjal t fjetura deri n at koh, si: liria e fjals, ekonomia e tregut, tregtia e lir, korrupsioni, deputet, trafikant etj., t cilat m kalimin e viteve filluan t marrin edhe kto kuptime t ndryshme pa u larguar nga rrnja, ku disa u lartsuan e disa u zbehn, u zhvleftsuan. N bisedat e prditsom na bie fjala t prmendim disa vende pune apo profesione t administrats shtetrore n t gjitha nivelet e t gjitha pushteteve, q t biem dakord pr t mos i prmendur se nuk mund t prgjithsohen, q sa t’i zsh n goj, t vjen ndrmend se ky apo ai pozicion prfiton e pasurohet padrejtsisht (vjedh), nj dukuri e keqe q na ka zn tashm, e ditur dhe e pranuar nga t gjith. T njjtin vlersim popullor, jo m kot, kan marr edhe fjalt si tender, konkurs, OJQ, shoqri civile etj., q si kto ka shum pr hir t vrtets.

Pa dashur t bsh analiz, po t krkosh origjinn e fjals rezulton se konkurs: sht emr q vjen nga folja “konkurroj”: nga latinishtja cuncurrere (cum+currere), t vraposh s bashku, sot kuptimi i konkurrimit largohet shum nga “t vraposh s bashku” sipas origjins, sigurisht ndoshta n sensin figurativ mund t gjendet nj lloj korrespondence, por vetm n sensin figurativ. far kuptimi ka ather? Sot konkurs do t thot vetm gar, seleksion dhe n praktik nuk vrapon asnjeri. Kshtu q t shpjegosh kuptimin duke u nisur nga etimologjia, sht e kot pr qllimin e kuptimit konkret dhe aktual t fjals.

N vendin ton, si kudo n bot, prdort shpesh edhe konkursi n do fush, n rastin n fjal pr studime e projekte urbanistike, q n kuptimin tim sht, pr t przgjedhur m t mirin, por atyre q “vrapojn s bashku” do t’u thuash ca “gjra” m par (detyr projektimi) q t bhet konkursi, dhe kto “gjra” ia thot ai q organizon konkursin dhe q e on ujin n mullirin e vet, thot nj fjal popullore. Pr rastin e projektit t sheshit t qendrs s Tirans… nuk na u krkua nnkalimi pr automjete nn shesh... thot arkitekti belg, pr dicka ose gjithka u sht krkuar... pr t projektuar... megjithat mohon t ken vendosur n projekt godinat rreth sheshit si na paraqiten si trthorazi, pa u vn re ca hije q n t vrtet jan monstra shumkatshe.

Organizatort e konkurseve, zakonisht, vendosin disa kritere e terma q asnjher t mos marr pjes jo m t fitoj ndonj studio arkitekture apo urbanistike vendase, q pr ata q nuk e din, ju siguroj, q ka nj armat t madhe t disa brezave arkitektsh m eksperienca nga m t ndryshmet dhe t suksesshme, mirpo kta nuk jan t preferuar pr t’u prfshir n kto projekte q kta t prpiqen e t shkrijn tr forcat e tyre intelektuale e profesionale q t rregullojn vendin e tyre ku jetojn dhe q rrisin fmijt e tyre. Nuk kam as m t voglin kompleks pr t huajt, prkundrazi i respektoj…por ja q n Shqiprin time dielli lind e ndrion ndryshe nga vende si Belgjika, Franca, vendet nordike etj., mendojm dhe kemi perceptime t ndryshme, ushqehemi ndryshe, takohemi me njri-tjetrin ndryshe, pim kafe s bashku, ndoshta, dhe jam i sigurt, q dashurin e mallin pr vendin e t parve e kemi ndryshe, e shum si kto q kemi ndryshe edhe pr t konceptuar qytetet tona, q nuk thuhen me fjal, por ndihn. Ktu n Durrs, konkurset pr sheshet na i fitojn m s shumti profesor universitetesh italiane, i respektoj shum personalisht pr leksionet e tyre pr studentt…

Kto lloj przgjedhjesh nga m t uditshmet, t deritanishme, t ln t mendohesh e t dshprohesh, kur shikon se ka dal n “pazar” fati i qendrs s kryeqytetit t shqiptarve… fal mediave vizive q informohemi, pra prve q na i bjn orap kto pun m zgjidhjet q ofrojn (si pyetja e famshme: A dini si bhet rakia?), por na fusin edhe n nj sherr t madh “gjithprfshirs” q harrojm edhe punt e mdha q nga maja e shtetit e deri te qytetari i thjesht, prfshir ktu dhe arkitektt popullor.

Kujtoj m saktsi si student i arkitekturs n vitin 1971, na vizitoi dhe mbajti nj ligjrat n Universitetin e Tirans nj arkitekt nga Vjena, n nj mosh relativisht t lart dhe me emr n fushn e arkitekturs dhe kujtoj q me gjith ekspozen q i bnim ne pr ndrtimet tona me granil t grvishtur n Tiran, pr udin e t gjithve vlersimi i tij ishte pr kompleksin e pallateve “Agimi” dhe Shallvaret, por ajo q porositi dhe q mbeti n memorien time, ishte: “Bni kujdes me aksin e bulevardit, - dhe e quajti “Shn Elize” t Tirans, - kujdesuni pr parkingjet” etj. dhe kur shikon sot q ka prpjekje pr ta mbyllur tek hotel “Tirana” bulevardin, sht nj absurd q nuk do shum argumente… apo ekuilibrimi i volumit t ndrtess s hotelit me nj ndrtim n oborrin e muzeut historik, i futur me “lug kpucsh” m par krejtsisht i panevojshm dhe pr at q merr vesh n lojn dhe efektin estetik t volumeve n hapsir, do t qeshte me kt argument etj.

Qytetet n historit e tyre shnojn e dshmojn prgjithsisht se jan produkte t prpjekjeve t ideve t menura e zgjidhjesh t shtrira n kohzgjatje q arrijn n shekuj dhe sht marrzi q qyteti t preket n t gjitha pikt e tij pr zgjidhje definitive, n dy apo tre mandate t nj kryetari bashkie, do t bheshin gabime trashanike me pasoja t pariparueshme dhe q do linin shije t keqe n brezat n vazhdim. Kt e prforcon aq m tepr fakti q edhe planet rregulluese kan kohzgjatje t caktuar, mbasi “vjetrohen” moralisht, do t thot jeta ecn, ndryshojn shijet, krkesat, mentaliteti etj., q krkojn ndryshime e rikompozime t kohs. Shoqria njerzore sht n proces zhvillimi t vazhdueshm dhe shum zgjidhje t nxituara do t binin shpejt n kundrshtim me jetn e qytetarve, q n fund t fundit pr ata ndrtohen e ata jan prdoruesit dhe jo kryetart apo dhe arkitektt.