Makbethi i Shekspirit dhe Ramiz Alia

Pr qllime personale studimore, por edhe pr faktin se bashkndaj me ndrgjegje t plot fatin tim me at t atdheut tim, lexoj me mjaft vmendje intervistat apo librat e ish-krerve t lart t regjimit kriminal t komunizmit n Shqipri. N kt kontekst, Ramiz Alia prbn nj rast krejt sui generis, pasi ai jo vetm ishte protagonisti i Shqipris pas 11 prillit t 1985-s, por ishte nj ndr protagonistt e fillimeve t demokracis s brisht shqiptare. Madje, shum analist t dashuruar pas teoris s komploteve, t cilave un u besoj pak, e kan pr zemr t mendojn se ai akoma drejton shum aspekte t politiks shqiptare.

Ajo ka m nxiti pr kt shkrim, ishte intervista e fundit e tij, por nuk do t ndalem vetm te ajo, pr t par pak m thell se nga vjen mungesa e dshirs pr pendes t ktij personazhi. Kt veprim, pra mungesn e pendess, e shikoj si nj penges serioze pr Ramiz Alin si person q edhe ai t prfitoj nj prmas me t vrtet njerzore, sepse pa pendes nuk ka person njerzor autentik n kuptimin m t thell t ksaj fjale. sht vet personi q mohon vetveten, kur mohon pendesn n rastin e kryerjes s krimeve. Nj situat e till e on njeriun drejt nj mendurie halucinacionesh, si ndodh me Makbethin e Shekspirit.

Pasi lexova intervistn e tij t fundit, dhn BBC-s, u prpoqa t sillja ndrmend ndonj personazh kriminal, qoft nga historia, qoft nga literatura artistike, pr ta krahasuar me Ramiz Alin. Mirpo, vrtet ndodhesha n vshtirsi, pasi t gjitha personazhet kriminale q m vinin n mendje, pendoheshin. Mendoja “Vllezrit Karamazov” t Dostojevskit apo “Kronik e nj vdekjeje t paralajmruar” t Markezit, por personazhet q kishin kryer krime, pendoheshin. Isha n krkim t nj personazhi q nuk pendohej dhe, megjithse me disa ndryshime, mendja m shkoi tek Makbethi i Shekspirit, megjithse ky i fundit n fillim t aventurs s krimeve t tij kishte tendenca pendese.

Ashtu si Makbethi pas vrasjes s mbretit Dunkan, edhe Ramiz Alia bhet “mbret” pas vdekjes s Enver Hoxhs. Por, po ashtu si Makbethi, ai nuk prmbledh n vetvete cilsit e nj udhheqsi virtuoz e dinjitoz, por sht i etur sa s’ka pr pushtet e vetm pushtet, qoft edhe me krime pr t cilat m von do t thoshte thjesht “m vjen keq”. N fakt, n kt pik, ndoshta R. Alia sht m fatkeq se Makbethi, pasi edhe paraardhsi E. Hoxha ishte nj kriminel. Makbethi, kur vret kundrshtart apo kur vdes gruaja, n vend q t provoj trishtim, thell-thell n zemrn e tij sht i lumtur, pasi e shikon veten n nj pushtet q nuk ka pr ta ndar me asknd, e ka vetm pr vete.

Vendosmria e R. Alis pr t ndjekur rrugn kriminale t regjimit komunist sht evidente po t analizohet 5-vjeari i “mbretrimit” t tij. Madje, edhe ather kur ai e kupton se regjimit i kishte ardhur fundi, krkon t gjej forma protagonizmi duke ruajtur prap besnikrin ndaj diktatorit famkeq paraardhs. Ja se far shkruan ai n ceremonin e mortore t E. Hoxhs: “Nderimi m i madh pr veprn e shokut Enver, mirnjohja m e madhe pr gjithka ai ka
pr Partin e popullin ton, sht t ecim me vendosmri n rrugn e tij revolucionare, t prvetsojm e t vm n jet msimet e Tij t pavdekshme...” (Fjala e shokut R. Alia, Miting i prmotshm n kryeqytet, Rruga e Partis, 1985, v. 4, f. 21). Pra, bindja e tij sht q t ndjek linjn e diktaturs. Shpeshher, diktatura e Alis ka efekte akoma m tragjike se ajo e Hoxhs, pasi njerzit mendonin se diktaturs i “kishin rn dhmbt”, por dhmbt e regjimit t Alis shkaktonin viktima t panumrta. Mjafton t kujtojm vrasjen e t rinjve q tentonin t kalonin kufirin n vitin ‘90 dhe trupat e tyre pa jet q trhiqeshin zvarr me tanke. Kulmi i ironis s Alis mbi ngjarjet e atyre viteve arrin n nj intervist t dhn koht e fundit. N gazetn “Korrieri” t dats 16 tetor 2009 (sic! Ditlindja e E. Hoxhs!), kur gazetari e pyet R. Alin pr vrasjet n kufi, ai jep nj prgjigje tragjikisht ironike: “... Kalimi i kufirit sht i vshtir, nuk kalohet leht”. Apo pyetjes tjetr pr prcaktimin “rruga” q iu b n korrik t 1989-s njerzve q u futen n ambasadat e huaja, ai u prgjigj: “Fakt sht se nuk ishin t gjith rruga”!!!

Le t kthehemi pak tek intervista e R. Alis me BBC-n. Tek pyetja q gazetari thumbues e mjaft i sakt i BBC-s: “A keni keqardhje apo pendes?”, ai prgjigjet: “... E dyta, pa dyshim m vjen keq... m vjen keq dhe e konsideroj nj jet t keqe pr ne q ka pasur njerz q kan shkuar viktima t pakujdesive t veprimeve t ashpra, t veprimeve t gabuara t disa organizmave tan, qofshin kta organizmat e Sigurimit t Shtetit apo t Partis, q nga posht edhe lart. Dhe ka pasur edhe raste t tilla. Mua m vjen keq pr ato, pa dyshim q m vjen keq...” (Gazeta “Shqip”, 01 prill 2010).

Mendoj se R. Alia e kupton fort mir ndryshimin midis “keqardhjes” dhe “pendess”, por ka zgjedhur at t parn, e cila natyrisht krkon t lehtsoj krimin. “Keqardhja” si term nuk ka t bj me krimet, por me gabimet e vogla dhe madje nuk krkon as detyrim apo prgjegjsi pr at q ka ndodhur. Ndrkoh q “pendesa” sht kusht bazik dhe i pazvendsueshm pr pranimin e krimit dhe marrjen e prgjegjsis pr t, sht nj ndjenj e fort dhimbjeje pr at q ka ndodhur e q lidhet me prgjegjsin direkte t personit q provon pendesn.

Fare mir, dikush q lexon kt artikull, mund t pyes: “Po ky, pse merret me R. Alin?” N fakt, disa her m ka ndodhur q mjaft miq m pyesin t uditur kur shkruaj ndonj gj pr t kaluarn komuniste apo personazhe q lidhen drejtprdrejt me t. Prgjigja, pr mua, sht mjaft e thjesht: veprimtaria e ktyre figurave dhe vet qenia e tyre n vetvete prfaqson e mishron “t keqen” si t till dhe justifikimin e saj. Nuk mund t kemi iluzion si popull, si komb i qytetruar se mund t ecim prpara pa nj analiz t qart t ndrgjegjes son. Mendsia q Ramiz Alia prfaqson sht mendsi e s keqes, e s shmtuars. Pr t, jett q regjimi i tij ka marr, nuk kan asnj vler dhe pr kt arsye ironia e tij shfaqet lirshm. Prsri n kt pik i ngjason fort Makbethit n monologun pran trupit t vdekur t gruas s tij: “Jeta sht nj prrall e rrfyer nga nj idiot; e mbushur me zhurm e stuhi e q nuk ka asnj kuptim” (Shakespeare-Opere-Sansoni, pag. 972).

Por prball ktij vizioni, q mjerisht gjen hapsir n disa gazeta, duhet t prballim at t respektimit me do kusht t jets s do njeriu, pasi rruga jon drejt Evrops sht shtje thellsisht vlerash dhe jo vizash, shtje shpirtrore dhe jo gjeografike.

Dhe prball ktij vizioni cinik t R. Alis, duhet t kujtojm shpirtrat e mijra viktimave t pafajshme q thrrasin drejtsi dhe q m s miri e prfaqsojn kto fjal t Ledi Makdafit para se t vritej nga ushtart e Makbethit: “Un jam n kt bot t poshtr e t ult, ku e keqja lavdrohet dhe e mira shpesh konsiderohet si marrzi e rrezikshme” (Po aty. f. 966).