Turistë në diell dhe shi!

Nisja me autobus gjithmon pr shqiptart duhet llogaritur si ora e Londrs, vetm se shum or pas. Gati gjysm ore vones nga orari i ln, u nisn rreth 30 gazetar t kulturs, medias s shkruar dhe asaj televizive, nga nj ofert promovuese q organizoi Ministria e Kulturs, pr t “prekur realitetin” n disa pika monumentale q besojn se mund t shrbejn dhe si turizm.

Ide m interesante se kjo nuk ka pasur ndonjher ministria, si pr t ndihmuar dhe mediat q jan t varfra pr t’ia dal ktij udhtimi turistik n jug t Shqipris! Kameramant e televizioneve ishin pak m t bezdisshm sepse n do koh t udhtimit, mos t thuash sekond pr sekond brtisnin “ndal shofer”; sepse syri po u hante plane t bukura nga peizazhi, natyra ashtu si e kishte
Zoti. Por kjo ishte vetm n segmentin Vlor-Porto Palermo, ku asnjher nuk ke t ngopur nga ajo rrug. Fati kt vit ishte me turistt vrtet, sepse rruga ishte e shtruar, mjaft e mir dhe shofert sikur kishin zn mend. Nuk ecnin aq shpejt, si duket dhe atyre, si t gjithve iu prishte mendt natyra.

Por dalja nga Tirana sht pak e kushtueshme. Trafik nuk ka m. Ka shum ndotje, plehrat jo m pak. Fluturojn qeset n mes t autostrads. Sidomos n zonat ku ka banim, apo rrethinat, nuk guxon t kapsh horizontin qoft nga ndrtime karabina, apo dhe npr qendra provinciale mjegulla e ndotjes sht e njllojt si n kryeqytet.

Akoma ruhet zymtsia e qyteteve t vogla, ato pak pallate q nxihen nga lagshtira dhe shmtia e ndrtimit urbanistik q na la n der diktatura.

E kpusim drejtimin e autostrads q t on n Fier, pr t hyr npr rrugn e vjetr, - nse nuk e di nga bie, - tabela nuk ka pr n Ardenic!

sht akoma hert, rreth 09:30 e mngjesit dhe e tatpjeta e rrugs pr n manastir shpesh na vshtirsonte drejtimin, se nga duhet t shkonim. Nuk ishte faji i shoferit, ndonse ne ishim duke udhtuar me autobusin e ekipit t futbollit t Gramozit.

Polict si duket nga kjo nuk na nxirrnin pllakn e vogl, t rrumbullakt me vrik, si bjn kur shohin autobus, furgon, apo gjra q kan rimorkio t madhe.

Kshtu q gjaku nuk na ngrinte shum, nga frika se mos na ndalnin polict. Ngjitm kodrn dhe n maj ndalm duke par rrotull – ku nuk piptinte asgj, ve zogjve q harliseshin mbi pisha, e pem t larta. Me durimin e njerzve q jetojn n kryeqytet, q bjn zgjimin e sforcuar me kafe, ktu n Manastir po hynim pak me nerva mu pr kt arsye. Megjithat porta e madhe prej druri na u hap dhe nj burr rreth t 60-tave hapi kraht, a thua se do hynim me forc, kur pa nj shpur kamerash dhe disa gazetare nga pas, q prgatisnin flet e stilolapsa, apo bnin gati diktofont.

Sikur nuk donim t na shptonte asnj sekond nga turi yn, financuar nga Ministria!

Burri rreth t 60-ve ishte... nuk dim si t’ia themi emrin, sepse pothuaj, n t gjitha kto pika monumentale, roja sht dhe recepsionist, sht dhe ciceron, sht dhe kujdestar e mirmbajtjs i vendit.

Oborri i Ardenics nuk ka ndryshuar, vazot me lule jan rreshtuar n portik. Ndrsa godina e manastirit, ndonse na trheq pr bukuri, duket e vjetr dhe veranda q kombinohet me drurin rreth t duket sikur po shembet, por ato akoma nuk jan sosur.

E sigurt kjo pr vizitort q mund ta ken par Ardenic sot e 15 vjet m par.

N Manastir nuk u lejua filmimi, ishin disa rregulla shkruar n letr t verdh, vendosur n portn prej druri, n hyrje, dhe q roja kmbngulte q duhej ta lexonim. Pasi shihte “forcn” e kamerave dhe fjalt tona se ishim aty pr t folur mir pr kt vend, q t’ia shtonim vizitort! Por roja qndroi stoik. Ai plot zell na priu brenda n kish, msuar prmendsh, na nisi pa ndalur me zrin e tij pak t vshtir pr t’u dgjuar gjith historikun e Ardenics. Fletpalosje nuk kishte q turistt ta kishin guidn n dor. Ardenica sht pron e kishs ortodokse dhe e vetmja q manastiri ishte funksional-------------. Katr murgjr jan ngujuar aty, shqiptar t prgatitur n shkolla teologjike. Ata nuk na u dha mundsia t’i takonim dhe asnj informacion nuk morm nga jeta e tyre, pse n ditt e sotme ishin sakrifikuar duke u mbyllur n manastir. Si gjith historia e kishave shqiptare, dhe Ardenica n kohn e diktaturs ka qen kazerm ushtarake, pr kt shkak muralet jan dmtuar dhe brendia e tyre gjithashtu. Dhe n vitet ’90-’96 pushtohej nga lokalet. M von e mori kisha ortodokse, duke e administruar e ruajtur vendin, ku akoma kryhen ritet fetare.

Mbi kokat e besimtarve, n kupoln e madhe, gdhendur n ngjyr argjendi, lexohet ungjilli. do gj sht e vjetr, muralet kan przhitjen n t zez, ndonse thuhet se n Ardenic jan m t mbajturat. Ikm si me vrap nga ky vend, q porta hapej e mbyllej, diell m diell. Jo pak metra larg, pasi pyetm rrotull, ishte lokali n kodr t Ardenics. Do ecni drejt, n rrug t shtruar, ku duken antenat e larta. M’u aty peizazhi t vinte n pllmb t dors. Fusha pafund dhe degzimet e rrugve, t reja e t vjetra. Po n lokal nuk hahej mngjes. Ushqimi bhet si t hani drek - na tha kamerieri.----------- N qoft se do mish zgare, a pul t pjekur! Me mundim porositm dhe von shkoi, gati na zuri dreka aty - si do vend, lokalet turbullohen nga nj fluks i madh turistsh, q zbrazen menjher.

Mbasi u ngatrruam mir e mir, npr rrugt e Fierit, n diell t fort, pluhur dhe duke ndalur disa her pr t msuar nga bie Apolonia – sosm, roja me fytyrn plot gzim, ngriti traun dhe bri gati bllokun e biletave. Por u zhgnjye pak kur msoi se ishim gazetar, na liroi rrugn dhe autobusi u ngjit fare pran hyrjes n Kishn e “Fjetjes s Shn Mris”. Aty u bm lmsh, ca donin t hynin n manastir, t shihnin muzeun, t dinin pr fatin e saj, pse ishte mbyllur dhe kur do t hapej. Ca t tjer shihnin skulpturat e ngarkuara me pluhur, ku para se t’i prekje varej shiriti me vija kuqe. Ndrsa n vendin ku ka qen ekspozuar---------, po bheshin punime, aty pak muaj m par kishte ndodhur rreziku, shirat patn shkaktuar arje t murit, nga rrshqitja e dheut. Megjithat nuk mund t kshillohet q Apolonia t vizitohet n pikun e vers. Muajt m t mir jan n pranver dhe vjesht. Ciceroni yn, i porositur, specialist i turizmit na than, Admir Zelaj, nisi t na shpjegonte historin plot histori t Apolonis, far ka qen ajo, si ka shrbyer n shkoll oratorie deri n madhshtin e cilsuar Pompeu i dyt i Shqipris. Admiri dukej tmerrsisht i mrekulluar, dhe kjo dukej nga pasioni si fliste. Sigurisht do vizitor do ta bnte pr vete dhe n pak sekonda, afr harts ku ai tregon hyrjen n manastir. Apolonia t madhshtohet.-------- Vetm se n kto dit shum t nxehta, mushkonjat e vogla e bnin t padurueshme dgjimin, gati t ikje me vrap. Dihet pasuria arkeologjike e Apolonis, por megjithat arkeologt nuk reshtin s thni se sht zbuluar vetm 5% e qytetit antik. Pak sht mbi tok, por sht realisht nj vend i mir vetm pr ta shtitur n nj dit. Pak minuta nuk shrbejn pr t’i rn rrotull. Vend pr t ngrn ka, sht vila e famshme ku ka jetuar zbuluesi i Apolonis, Leon Rei. Mund t ulesh dhe n hije t pemve n tavolina prej druri, t improvizuar jasht, n bar. Edhe nj lokal sht aty. Ndonse ishte e shtun, At Sokratin nuk e pam. Bileta pr t hyr n Apoloni kushton 200 lek. Pr besimtart q vijn n kish, nuk pritet bilet. Admiri thot se ata dallohen, ngaq vijn vetm t dielave, jan vendalinj nga gjith zonat rrotull. Na than disa fjal se aty ka dhe ca sherre pr vendosjen e varrezave t zons, nj konflikt i vjetr, po q ka ngritur prap krye. Madje dyshohej, se n procesin e varrimit, kur hapej gropa mund t gjeje objekte arkeologjike! “Pastrohej” dhe aty vinin t vdekurin! Gojt thoshin, se kshtu nuk mund ta denonconte njeri. Po, ne nuk ishim aty pr kto halle. Duhej t dinim dhe numrin e vizitorve, sa t ardhura nxjerr Parku Arkeologjik i Apolonis. Nuk ishin t knaqur sa vitet e tjera drejtuesit, ishte prgjysmuar xhiroja e nj viti, tani fitonin nga biletat vetm 2.5 milion lek. Pr ta
m atraktive pr turistt, Admiri thot se kan nj projekt q nuk do t shikojn vetm Apolonin, por do ket nj ferm pr breshkat, pasi sht zon e mbrojtur pr to. Ai kishte testuar se t huajt, sidomos evropiant, i preferojn shum kto lloj argtimesh me kafsh!

E lam kt vend, duke medituar pak mbi dshirat e turistve kur tek trau, roja na dha fletpalosjet, jo shum, vetm disa cop, nj faqe gj, t sjell shpejt e shpejt pr gazetart!

“Ktu nuk ke frik nga asgj”, - na kujton nj thnie, t nj kngtari t huaj, nj prej zyrtarve t Ministris s Kulturs, q na shoqronte n kt tur turistik - sapo mbrritm n Vlor. N hyrje t qytetit pamja sht e tmerrshme; rruga e ngrn si me dhmb, n pritje pr t’u shtruar; pluhur i madh prpjet; n dy ant e xhades pallate t strmdha, pa ngjyr, t pambaruar, bosh. Ndrsa pamja na freskohet drejt “Skels”. Qyteti vjen. Pallatet e reja kan mbushur Vlorn, n an t rrugve. Po ashtu dhe mbi bregun, ku disa i ngjajn anijeve n arkitektur. Dhe pse jan mori, prap jan m t bukura, pa katastrofn e betonit t Durrsit. E kalojm shpejt qytetin, sepse destinacioni yn sht Orikumi. Ndonse qielli kishte re, dielli nuk kishte ikur, dhe njerzit e pakt dukeshin sikur largoheshin me bezdi nga bregu.

Dreka n Orikum mbajti emrin e peshkut. Gatimi n kt vend sht shum i mir, ashtu si na tha dhe kryetari i Bashkis s Orikumit, Kanan Braho, t cilit nuk i kishte ndodhur ndonjher t ket vmendjen e kaq shum kamerave dhe diktofonve, posarisht t ardhur nga kryeqyteti! Guida e vjetr e Orikumit dhe atraksioni i ri - e shkruar n anglisht, do t jet guida e re, q po prgatitet pr kt vend. Zon q na tregohet me gjith asetet----- turistike, vese deri tani nuk i njohim. Shpresohet nj dit t bhen bashk: plazhi, mali, deti, parku kombtar i Llogoras, parku arkeologjik q sht ndr tet m t rndsishmit n vend, Oriku - ja kto na tha kryebashkiaku Braho. Por, mos m pyesni pr kapacitetet akomoduese - ishte prgjigjja tjetr! Ndonse msojm se mimet pr nj dhom hoteli, edhe kt vit kapin qiellin. Nuk flitet posht 50 euro dhoma, ku nuk ofrohet asnj gj tjetr ve detit, gurve dhe shtratit marinar. Hara q po e paguajn jo pak qytetet bregdetare. Nga ecja buz detit, jo pak hotele shklqejn nga lyerja e re, por grilat jan t ulura dhe rrall shohim ndonj ballkon t hapur.

Orikumin e vlersojn si zon n shprthim, dhe i ditur bhet lajmi; se pr gjith bregdetin e Orikumit, rreth 1200 hektar, sapo ka prfunduar nj studim urbanistik.

Edhe ktu ka probleme se prve turistve, shpresohet shum t trhiqet edhe vmendja e investitorve t huaj e vendas. Dy vende q mbahen si trheqse jan Dukati i vjetr dhe kalaja e Gjon Boarit. Tabelat n rrug na prezantojn zonat, por dhe kryebashkiaku i Orikumit tregon se jan ndrtuar rrugt drejt tyre, si nj ide pr shtitjet e turistve. “Ndrkoh jemi marr me infrastrukturn e qytetit t Orikumit dhe pas pak ditsh jemi duke prfunduar tre projekte t tjera n infrastruktur. Nj rrug q lidh shtitoren me unazn e Orikumit, por dhe nj shtitore gjat bregdetit q shkon deri n shtitoren e Pashalimanit, t gjitha kto objekte bjn atraktive zonn, po lehtsojn dhe pushimet e vizitorve”.

Braho, nuk tregon mimin, por se tjetr argtim pr turistt sht dhe porti turistik i jahteve, si i vetmi n Shqipri, dhe n ditt e para t korrikut pritet udhtimi i par i famshm; Otranto-Orikum, dhe kthim. Kto e bjn vrtet Orikumin m t veant. Uj, drita, pastrtia, shrbimi t gjitha kto kryebashkiaku i lidh me zhvillimin e ri q do t marr kjo zon, nga ndrtimi i infrastrukturs. Ka mbaruar nj studim urbanistik dhe Braho thot se kt jav do t japin lejet e para t ndrtimit. Bhet fjal pr nj studim urbanistik t pangjashm me studime t tjera t bra n Shqipri. Kryebashkiaku, sikur t bhet fjal se kan zn mend nga gabimet e qyteteve turistike, nxitohet t thot se do t ket normativa dhe standarde q nuk do lejohen keqinterpretime apo interpretime sipas dshirs. Kjo do t thot se pallatet nuk do t bhen me sa kate duan ndrtuesit, si shembulli i keq Vlora, Tirana, Durrsi. Prmend dhe ligjin Braho, pr ata q e shkelin.

Na duket se gjith dita jon shkoi n autobus, kur na duhet t kalojm shpejt nga Llogoraja, ku si gjithmon kecat e pjekur, mish zgar e ver e itht, alkool, jan ushqimi i ksaj zone alpine; po aq shpejt kalojm gjith zonn deri n Porto-Palermo.

Rruga sht qetsia q kan marr turistt nga gjith mundimi i mparshm, n lakmi pr t pasur pushime n zonat bregdetare t Jonit. Ndalemi shpesh, si do udhtar, sa her kalohet andej, pr t par mbi Llogora horizontin ku bashkohet deti me qiellin, n ngjyr e thellsi. Kameramant vdesin t bjn plane n kto zona. Pa aparat fotografik andej nuk udhtohet. Brikena, nj nga punonjset e ministris, specialiste e turizmit, thot se do t rifreskoj arkivin e saj me kto t rejat. Dhe pse sht e njjta pamje, thot se nuk ngopet kurr. T gjith jan kshtu. Po, ne na duhet t ecim shpejt, t shikojm n nj dit, rrugn, bregun, ndrtimet, fshatrat - dhe ato t Dhrmiut, ku rruga duket shum ekzotike, n dy an ndrtesa dhe semafori, shpton makinat. Nuk u prishn shtpit, q themelet i kan ngulur n shkmb. Ndoshta, rruga e re, q do marr vijn bregdetare, do ta zgjidh kt problem t relievit t vshtir. N kto an ende nuk flitet pr turizm aventure, edhe pse sht ndonj ide. Ka nga ata q jan hedhur me parashut nga mali deri n det, n mbi nj metr lartsi. Ndrsa rrugs pam t huaj, si gjithmon, q sfidojn terrenin e vshtir, ngjitur n biikleta gati t zhveshur nga dielli, t nxir fort, q merrnin maloren e Llogaris. Ata jan t mendur, - thoshin disa t rinj n autobus - gati n prbuzje, pse ndodhen t huajt n ato vende, n nj ngjitje kaq t mundimshme! N shum segmente betonet-mur, q mbajn ant e rrugve plot fjal, e parulla: “makin me qira”, “kurv”, “fuck greek”, “amria e jona”, “qumsht, mjalt, propolis”, “PD”, PS”, “votoni Artur Rroshin”, “rock & roll”, “Ina t kam zemr” etj., pafund faljesh mbi gur! Pr t treguar se nuk ka hile shum koshere bletsh, jan buz rrugs, dhe vendalinj me nj tavolin shesin mjalt n kavanoz. Ky, sht vend i mjaltit.

Rruga e Jals sht e re, Drimadha po ashtu sht
me rrug q ajn nga malet deri n bregdet. Ktu sht parajsa e gjith Shqipris, nj vij bregdetare e pafund, e virgjr dhe shum e shtrenjt. Nuk kemi koh t shikojm pikat turistike n veanti, po rrug ka.

N kt entuziazm se t paktn ktu gjen rrug t mira, ndalim prball fundit t turit ton, kshtjells s Ali Pashs, n Porto Palermo. Emr vn nga veneciant, q menduan se mbrritn n Palermo, kur pan ngjashmrin. Por m par, ky vend quhej Parnomus, panorama pr shkak t pamjes q ofronte. Nj gji i vogl, dikur pushtuar nga ethet e diktaturs prej pushtimeve, dhe m hert nj cep i fort i ktyre anve, me njmij e nj histori, sofistikimesh, dhe strategji lufte pr Ali Pashn.

Pasi bjm ca metra rruge si shteg plot ferra, n harkun e madh t ports na pret mirmbajtsi i Kshtjells, nj pretendues pasardhs i Ali Pashs, me toka n at zon. Kshtu q atij i takonte t kujdesej pr kalan e pashait. Klark Koi thot se punon aty prej katr vitesh, ka nj entuziazm pr rritjen e numrit t turistve nga viti n vit. N dor mban dhe ai nj bllok biletash, 100-lekshe. Kaq sht mimi pr t par, kshtjelln me bmat e Ali Pashs. Klarku thot se merr vesh nga historia, dhe pse merret me gjith punt e kalas; e mirmban, pret vizitort, i shoqron, bn ciceronin dhe nuk mrzitet kurr. I plqen t flas pr Ali Pashn, madje hedh mendime e ide, se si t bhet m funksionale kalaja, t mos jet kaq e varfr, pa rrug deri atje. Ka propozuar t shtrohet me kalldrm, po lek nuk ka. Lekt q merr nga shitja e biletave i on n bank, se kshtu i kan thn. Ka katr vjet q gjith xhiron turistike e mbyll atje, dhe nuk merr vesh gj m se ’bhet me to. Kalaja sht n varsi t Muzeut t Vlors, - na thot, - dhe pret nga ata t qarkut t lshojn para, a t kujdesen. Ka ide, na tregojn kta t Ministris q kemi me vete, q na shoqrojn, se mund t jepet me koncesion ky vend. Ndryshe, kshtu mendojm edhe ne, nga Kalaja e Ali Pashs mund t marrsh dhe ndonj smundje, si tifon. Muret e brendshme kan nisur t kullojn, tabani sht uj, lagshtira ka grryer muret. Ndriimi n ndryshim nga koha e Ali Pashs, pra me pishtar, tani bhet me qirinj t vegjl, vendosur pr tok. Ndonse si mjedis sht krejtsisht mistik, i rnd dhe t prpin nga madhshtia e arkitekturs. E kan
francezt, dhe ndrtuar nga vendalinjt - thot mirmbajtsi. Ky na tregon se nj dit nj japonez kish ardhur deri n rrug, por nuk kishte guxuar t hynte brenda. Ne po at dit takuam ca turist holandez, se me kalan e Ali Pashs ishin njohur nga shishja e ujit, etiketa - kshtu kishin ardhur dy-tre her deri aty. T pangopur dhe ata, ja nga rruga, ja dhe nga pashai yn. Po nuk e pe me syt e tu kt vend, vshtir t tregohen labirintet e kshtjells; dhoma e Vasiliqis, haremi i Pashait, cisterna e madhe, dhoma e armatimit, dritaret e pjerrta ku rrinin gati pushkt, dritaret e pashait vendosur drejt dhe mbrohej tre metra nga jasht prej kulls s rojs, frngjit e hapura n tavan lshojn dritn pingul, si prozhektor etj. N mure fjal n t kuqe me shigjet; vaj, benzene - zvendsonin pllakat n gjuh italiane vn n kohn e pushtimit, prdorur kt kshtjell si vend ushtrie; t njjtin fat i dha kalas edhe Enver Hoxha, q e prdori si kazerm ushtrie, dhe biruc pr t internuarit. Aty na tregon Koi, te biruca q Ali Pasha e prdori pr barut, n errsir t thell, e lagshtir deri n marrje fryme, ka qen internuar Kolec Topalli; edhe n kohn e Zogut sht prdorur si vend internimi, prmendin ngujimin e Ali Kelmendit.

Muret e kalas jan dmtuar n shum vende. Mirmbajtsi i saj thot se m ’82 gjat grmimit pr t vendosur isternat e nafts, ka ndodhur dmtimi nga hedhja e dinamiteve. Gjith kto gjurm jan pa mbrriur n Kala, kuptohet nga dy kazerma, bosh t nxira buz rruge. Ato duhen shembur, -thot Toi,- e shmtojn vendin! Rreth 6 mij vizitor vijn n kt vend, t huaj e shqiptar, dhe mirmbajtsi na thot se sht aty orar e pa orar, 24 or. Mjafton t’i osh nj zile telefoni, edhe n mes t nats, vjen te Ali Pasha, pr t’i shrbyer! Rruga n kthim, mbante vetm nj dilem t madhe; far duhet t thonim ndryshe pr kto monumente!? Koha pr t menduar ka kaluar, dhe n orn 12 t mbrmjes n Tiran, pam shkarkimin e qiellit, shi, gjith ditn e djeshme. Ndrsa n bregun e Jonit kishte diell.