Lufta e parase dhe euforia shqiptare

NgaREXHEP MEIDANI

Para disa ditesh me telefonoi nje person i cili mu prezantua si kryetar...

Pavaresisht cfare thuhet e zbukurohet vazhdon te shfaqet nje paqendrueshmeri qe po prek tregjet nderkombetare qofshin ato monetare te prodhimeve bujqesore energjetike e industriale. E vetmja siguri eshte se cmimi i dollarit naftes grurit bakrit celikut materialeve plastike etj. nuk qendron me statik si me pare bile cdo te neserme ky cmim mund te jete krejt i ndryshem nga ai i sotmi Ne kushte te tilla vigjilenca behet paresore madje kerkohet mjaft kujdes e vemendje per te pakesuar e shmangur te gjitha humbjet e rreziqet spekulimet e ndryshme ne kete vorbull perfshire dhe luhatjet e vete dollarit ne vecanti apo kurset e cmendura te kembimit ne pergjithesi. Situate volatile e ngjashme me kembimet ndeshet ne mjaft tregje te tjera. Dhe vetekuptohet nje gje e tille kur tronditet vete tregu i monedhes...
Deri para krizes globale financiare per gjysme shekulli bota ka qene gati-gati e qendrueshme te pakten ne Evrope brenda normave te njohura inflacioniste. Kurset e kembimit kane qene me luhatje gati minimale krejt te pranueshme kartelet kane kontrolluar tregjet e naftes dhe te metaleve kryesore po ashtu dhe cmimet ushqimore kane qene te fiksuara ne kuader te politikes komunitare. Keshtu cmimet e transportit p.sh. te fluturimeve kane qene gati te njejta per nje trajektore te ngjashme madje jo te ndikuara egersisht nga kerkese-oferta fare ndryshe nga ajo qe shfaqet sot bile ne menyre krejt abuzive me kete binom te perbindshem sidomos pas renies se Murit te Berlinit. Ne ate periudhe mund te vrojtohej ndonje mungese stabiliteti vetem per disa prodhime tropikale apo metale te tjera...
Ne kushtet e sotme ne hapesiren Euro i vetmi treg ku spekulimi ka pesuar zbythje eshte ai kembimit pikerisht ne saje te monedhes se perbashket. Nderkohe qe problemi mbetet po aq i mprehte ne shkalle nderkombetare. Sepse ne mungese te stabilizimit monetar eshte e kote cdo perpjekje per stabilizimin e tregjeve boterore te energjise apo atyre te prodhimeve bujqesore. Dhe nderkohe qe mbahen fjalime simpoziume samite si ai i fundit ne Seul kasat e prodhimeve bujqesore energjetike e monetare gati-gati po digjen para syve te fjalim-mbajtesve. Pikerisht kjo nuk duhet lejuar per tu kthyer ne pikenisje te krizes dy vite me pare...
Vete kjo beteje nderkombetare e parase mund ta dobesoje ate ne variantet perkatese kombetare. Bile nje kercenim i tille po prek vete konkurrencen. Nen trysnine e nje kerkese te dobet emetuesit e parase jane te angazhuar ne nje ekspansion monetar nderkohe qe te tjere qe nuk po e bejne nje emetim te tille reagojne duke nderhyre ne parate kartemonedhat e tyre bile flotimi behet keshtu i lehte. Nuk eshte hera e pare qe ndeshet nje konflikt apo lufte e tille ne tregun e parase. Keshtu me 1985 perfaqesuesit e qeverise amerikane britanike gjermane franceze e japoneze u mblodhen ne Nju Jork per te marre se bashku vendimin e zhvleresimit te dollarit amerikan. Por kishte ndodhur nje veprim tjeter me pare me 1971 Presidenti Nikson futi nje takse shtese prej 10 mbi importet duke i dhene fund konvertimit te dollarit ne ar. Mesa duket keto dy ngjarje te zhvendosura ne kohe po deshmonin prirjen e vete amerikaneve per te zhvleresuar dollarin e tyre. Sic duket te njejten gje ata po kerkojne edhe sot por situatat nuk jane te njejta si me pare. Nje ceshtje me vete nuk eshte me Japonia por tashme Kina si nje superfuqi emergjente boterore...
Por cilat jane rrenjet e konfliktit apo te luftes se parase Ne fakt 6 vendet me peshe ekonomike kryesore SHBA Japonia Gjermania Franca Mbreteria e Bashkuar e Italia as ne tremestrin e dyte te vitit 2010 nuk arriten dot ne nivelin e PBB-se GDP-se qe kishin secili ne tremestrin e pare te vitit 2008. Madje ekonomite e ketyre vendeve jane aktualisht afro 10 nen performancen e meparshme. Prandaj keto vende po shpresojne te rrisin ekonomite e veta nepermjet eksportit. Ky eshte rasti i SHBA-se qe ka nje deficit tregtar apo ai me surplus i Gjermanise dhe Japonise. Midis janarit 1999 dhe korrikut 2008 rezervat zyrtare te botes kane kaluar nga 1615 miliarde dollare ne 7534 miliarde dollare me nje rritje krejt te pabesueshme prej 5919 miliarde dollare. Keto rezerva jane ulur prej 472 miliarde dollare midis korrikut 2008 dhe shkurtit 2009 per te amortizuar impaktin e krizes. Por ky perdorim rezervash eshte sa 6 e sasise para krizes. Nderkohe ne periudhen shkurt 2009 - maj 2010 ato kane njohur nje rritje te re prej 1324 dollare duke arritur keshtu vleren 8385 miliarde. Vetem Kina perfaqeson 40 te akumulimit te konstatuar qe ne shkurt 2009. Ne qershor 2010 rezervat e saj kane arritur shumen 2450 miliarde dollare apo 30 e shumes se plote dhe 50 te PBB te saj. Pra ky akumulim duhet te konsiderohet si nje subvencion gjigant per eksportet aq me teper qe nuk ka ndodhur ndonjehere ne boten ekonomike qe qeveria e nje superfuqie te marre hua te tille nga nje superfuqi tjeter...

Ne mungese te rregullimeve monetare po perjetohet aktualisht nje beteje e vertete. Por edhe pse ne jemi shume larg te qenit pjese e saj nuk mund te jemi indiferente sepse mund te kemi edhe pasoja. Per me teper ndryshe nga ajo qe mendohet duket se trajtimi i koheve te fundit te normave te interesit nuk ka te beje me ndonje lloj manipulimi. Ai eshte i detyruar Vete Sekretari Amerikan i Shtetit per Thesarin pak kohe me pare iu ka deklaruar evropianeve Dollari eshte monedha jone por ai eshte problemi juaj. Nga ana tjeter edhe Kina ka adoptuar nje pozicionim te ngjashem. Konkretisht SHBA synon te provokoje inflacion ne Kine dhe Pekini nga ana tjeter kerkon te shtyje Uashingtonin ne deflacion. Te dy palet jane te bindur se kane te drejte asnjeri nuk hap rruge. Madje edhe pas Seulit shume gjera nuk duket se kane levizur dhe aq brenda pritshmerise te tyre. Aq me teper qe pasojat i paguajne te gjithe te tjeret.
Nuk eshte veshtire te kuptohet sjellja kineze ajo do te shmange me cdo cmim fatin e Japonise pas marreveshjes se vitit 1985. Midis konkurrences ne nje eksport te reduktuar me vleresimin e forte te monedhes se saj dhe presioneve amerikane per te reduktuar deficitin e llogarise rrjedhese Japonia ne vend qe te merrej me reformat strukturore te nevojshme zgjodhi rrugen e tejzgjerimit monetar apo fllusken monetare qe i hoqi Japonise ate rol udheheqes qe kishte ne bote. Ne syte e Kines nje perspektive e tille konsiderohet si katastrofike Megjithate ne te njejten kohe duket si e veshtire te perfytyrohet nje konfiguracion solid i ekonomise boterore pa kontributin e gjere te kapitaleve te vendeve me te ardhura te larta ne pjesen tjeter te botes. Me fjale te tjera duket si veshtire te mendohet qe nje gje e tille mund te vazhdoje per nje kohe gjate. Aq me teper qe ekonomia emergjente me dinamike e botes rezulton po ashtu si eksportuesja me e madhe e kapitaleve Pra eshte e nevojshme te gjendet rruga per zgjidhje. Dhe kjo nuk kerkon jo vetem nje vullnet kooperues por dhe nevojen e reformave serioze ne plan kombetar e nderkombetar.
Mbi te gjitha nuk duhet lejuar perhapja e proteksionizmit shanset e te cilit per rezultate te pranueshme jane vecse minimale pse jo dhe te perkohshme. Pra flitet per nje lufte monetare per nje konflikt global mbi normat e kembimit per nje seri zhvleresimesh apo gare te lidhur me interesa krejt te vecanta. Bile shtetet kryesore po perplasen midis tyre duke synuar ushtrimin e nje praktike teper te rrezikshme secili prej tyre perpiqet ta dobesoje monedhen e vet ne nje nivel sa me te ulet per te favorizuar eksportet dhe mbrojtur punesimin. Dhe nderkohe mendohej se gjera te tilla ishin kapercyer Per me teper vende te ndryshme te ndodhur nen trysnine e viktimizimit mund te fuqizojne masat proteksioniste. Pare me kete sy kjo qe po ngjet po penalizon sidomos eksportuesit e zones Euro. Pikerisht nje problematike e tille dominoi takimin BE-Azi ne Bruksel me 4-5 tetor 2010. Perplasja me e drejtperdrejte eshte SHBA-Kine madje SHBA e akuzon prej kohesh Kinen per mbajtjen e monedhes se vet ne nje nivel artificialisht te zhvleresuar ne lidhje me dollarin. Bile Dhoma e Perfaqesuesve e konsideron kete epersi te eksporteve kineze si ekuivalente te nje subvencioni te shpifur prandaj ligjvenesit amerikane po pergatisin masa te ashpra ligjore-tregtare. Nga ana tjeter Rezerva Federale eshte pergjigjur ne te njejten menyre madje ajo po aplikon nje politike monetare qe konsiderohet si Quantitative Easing QE. Behet fjale per nje shtypje paraje qe krijohet thjesht ne menyre elektronike duke shtuar nje numer ne llogari. Shembuj ekonomish ku eshte shfrytezuar nje politike e tille eshte Japonia e fillimit te viteve 2000 SHBA-ja dhe Mbreteria e Bashkuar apo Eurozona gjate krizes globale financiare qe nga viti 2008 deri me sot. Ne thelb nje rruge e tille eshte e pershtatshme per ekonomi ne te cilat p.sh. normat e interesit jane zero apo afer zeros per me teper kjo politike shfrytezohet kur kane deshtuar metodat normale te kontrollit te agregatit te parase p.sh. ajo e normes se interesit. Konkretisht nje banke qendrore e zbaton QE duke kredituar fillimisht llogarine e vet me para te krijuara nga ex nihilo. Ajo blen keshtu asete financiare perfshire bono thesari te qeverise borxhe te agjencive te ndryshme siguracionet e kreditimit te shtepive bonot e korporatave nga banka te tjera apo institucione financiare. Nje gje e tille e mundeson banken qendrore qe te rrise rezerven e tepert per te prodhuar para te re dhe ne kete menyre shpresohet te stimulohet ekonomia. Por jane te mundshme te dy kahet e rrezikut nga te cilet teper i mundshem eshte dhe hiperinflacioni. Konkretisht me kete lloj teknologjie Rezerva Federale po blen bono thesari per te ushtruar presion ndaj renies se dollarit dhe po ashtu duke i bere eksportimet amerikane me konkurruese. Nese ky lloj veprimi nuk quhet nje zhvleresim kompetitiv ai i ngjan tamam atij...Per me teper ne kushtet e nje sistemi monetar fiat nje qeveri ne praktike banka qendrore apo ndonje agjenci tjeter ka mundesine per cdo rast te gjeneroje shpenzime te rritura dhe inflacion edhe kur norma e interesit per nje kohe te shkurter eshte zero. Kjo sepse ne kete rast behet fjale per nje para me kurs te detyrueshem kembimi jo te konvertueshem ne ar apo metal te cmuar. Ajo pranohet si mjet kembimi sepse publiku ka besim ne kete forme paraje apo ka garancite shteterore per te. shte nje para jo per vleren qe mbart eshte thjesht leter e shtypur por per vleren qe nje shtet vendos te perfaqesoje nepermjet saj. p.sh. ne rastin shqiptar 1000 leke apo 10.000 leke.

Nuk eshte vetem SHBA-ja e perfshire ne kete histori zhvleresimi. Edhe Japonia po shet sasi yeni per te mos lejuar nje zhvleresim te metejshem te tij. Njelloj dhe Zvicra apo disa vende te tjera qe nuk deshirojne qe monedhat e tyre te vleresohen perkundrejt dollarit. Sic duket nje viktime mbetet euro ajo po forcohet me detyrim-percaktim. Ne fakt me situaten ekonomike ne Irlande ne Greqi apo Spanje euro nuk duhej te sillej me aq krenari sidomos kur ajo brenda nje muaji eshte rritur gati me mbi 10 ndaj dollarit. Ne kushte te tilla kryeministri kinez Zhiabao ne viziten e tij ne Greqi propozoi blerjen e borxhit grek ne nje shtrirje te gjate kohe. Pa e zgjatur me mire per te fituar e ruajtur euron sesa per te mbledhur dollare qe Rezerva Federale po perpiqet ti zhvleresoje. Perkundrejt kesaj situate nuk eshte e sigurt cfare duhet bere nje kundervenie ndaj statusit te sotem te dollarit apo lejimit te uljes se metejshme te kursit te tij. Pavaresisht nga kjo ka te drejte Sarkozi qe e konsideron teper te rrezikshme situaten e sotme monetare parregullsite e tronditjet ne tregun nderkombetar te parase.
Pikerisht ne nje kohe te tille kemi hyre edhe ne ne nje treg te ngjashem eurobondesh Pavaresisht cfare thuhet ajo ishte nje levizje e detyruar per te mbuluar kredine sindikale te nje viti me pare me interesa shume me te larta. Prandaj ne vend te euforise se pakuptimte qe ndeshet cuditerisht ne disa nivele qeverisese te pakten sipas shtypit shqiptar duhen hapur syte dhe mbajtur lapsi i mprehur Sidomos per vitin e ardhshem jo per te mbuluar borxhin e krijuar por per te nxitur investimet e domosdoshme per ecurine pozitive te ekonomise shqiptare...