Matura shteterore programet orientuese te disa lendeve
Agjencia Kombetare e Provimeve ka publikuar programet orientuese te 40 lendeve te Matures Shteterore 2012. Ne keto programe perfshihen te gjitha orientimet se ku duhet te mbeshteten maturantet per provimet e detyruara dhe per provimet me zgjedhje. Ne programet orientuese vihet re se vec lendeve qe kane qene vitet e meparshme kete vit i jane shtuar listes edhe disa lende te reja me programe te thelluara. standardi publikon sot dy prej programeve kryesore perkatesisht te Gjeografise dhe te Ekonomise. Matura Shteterore do te kete dy lende me detyrim Letersine dhe Matematiken ndersa numri i provimeve me zgjedhje do te jete 2 ose 3 ne varesi te deshires se maturantit. Nese nje maturant deshiron te shtoje numrin e krediteve te marra atehere mund te zgjedhe 3 provime. Ne dispozicion te maturanteve per te gjitha shkollat e mesme jane 18 lende qe bejne pjese te kurrikula berthameGjuhe e huaj e pare Kimi Fizike Biologji Shkenca e tokes Qytetari Histori Gjeografi Ekonomi dhe Teknologji etj. Nga ana tjeter nga kurrikula me zgjedhje do te jene ne dispozicion 22 lendet Letersi e thelluar Matematike e thelluar Fizike e thelluar Kimi e thelluar Biologji e thelluar Trashegimi kulturore Sociologji Histori e thelluar Gjeografi e thelluar Psikologji Filozofi Ekonomi e thelluar dhe Teknologji e thelluar. Nderkaq ne listen e lendeve qe mund te zgjidhen si gjuhe e huaj e dyte jane Gjuha angleze italiane franceze gjermane dhe ajo spanjolle.
Programi orientues i Gjeografise
Linja Rajonet
Kjo linje prezanton nje panorame te pergjithshme te rajoneve me te medha te botes pare
nga perspektiva e problemeve dhe integrimit. Nepermjet studimit rajonal nxenesit ne
menyre kritike analizojne e vleresojne proceset dhe dukurite e ndryshme te zhvillimit
rajonal dhe perspektiven e tyre. Ne kete menyre formohen bazat e domosdoshme
gjeografike per te ndertuar kendveshtrimet mbi ngjarjet aktuale rajonale e globale dhe
proceset integruese ne nivel vendor rajonal e global.
Linja Rajonet perbehet nga blloqet tematike
- Gjeografia rajonale dhe tipat e rajoneve
- Evropa karakteristika te pergjithshme dhe vecori rajonale
- Amerika e Veriut
- Amerika Qendrore
- Amerika e Jugut
- Afrika nensahariane
- Afrika e Veriut/Azia Jugperendimore
- Azia Jugore
- Azia Lindore
- Azia Juglindore
- Australia Oqeania.
Blloku
Gjeografia rajonale
dhe tipet e rajoneve
Objektivat
Nxenes/i-ja
- Te analizoje termat baze ne gjeografi si pozicioni rajoni marredheniet njeri-mjedis dhe proceset hapesinore
- te identifikoje kriteret baze te rajonizimit gjeografik dhe te klasifikimit te rajoneve te ndryshme sipas llojeve apo tipeve te tyre
- te identifikoje tipet dhe llojet kryesore te rajoneve te botes
- te vleresoje nivelet e problemet e ndryshme te zhvillimit rajonal dhe perspektiven e tyre
- te vleresoje problemet e sotme globale dhe vecorite rajonale te tyre
- te analizoje rajonet kulturore te botes se sotme permes shembujve
- te pershkruaje rolin dhe rendesine qe luajne ne rajone te ndryshme organizmat nderkombetare p.sh. OKB UNICEF etj.
- te plotesoje hartat skice fiziko-gjeografike te makrorajoneve te botes.
RAJONET
Evropa
Karakteristika te
pergjithshme dhe
vecori rajonale
- Te vleresoje rolin e pozites gjeografike dhe karakteristikat e pergjithshme gjeografike te Evropes
- te analizoje vecorite specifike rajonale natyrore e humane te Evropes
- te vleresoje zhvillimin historiko-territorial rajonal te Evropes
- te interpretoje historikun dhe karakteristikat e formimit zhvillimit e zgjerimit te BE-se
- te vleresoje makrorajonin rus proceset dhe problemet e
sotme te perspektives rajonale e globale
- te identifikoje disa nder problemet e sotme rajonale te Evropes dhe perspektiven e zgjidhjes se tyre.
Amerika e Veriut
- Te identifikoje karakteristikat dhe tiparet e pergjithshme natyrore e humane te Amerikes se Veriut
- te analizoje tipet dhe llojet e ndryshme te rajoneve te ShBA-se si dhe modelet e tyre te zhvillimit duke evidentuar modelin ekonomik te zhvillimit te ShBA-se
- te analizoje problemet e sotme te zhvillimeve rajonale te
kontinentit veri-amerikan si dhe perspektiven e tyre.
Amerika Qendrore
- Te identifikoje tiparet e pergjithshme fiziko-gjeografike te rajonit te Amerikes Qendrore
- te identifikoje vecorite e popullimit dhe te kultures se rajonit te Amerikes Qendrore duke evidentuar gershetimin e kulturave
- te analizoje modelet e zhvillimit ekonomik te ketij rajoni.
Amerika e Jugut
- Te identifikoje kushtet natyrore te rajonit te Amerikes se
Jugut
- te pershkruaje vecorite e popullimit dhe te kultures se rajonit te Amerikes Jugore duke evidentuar diferencimin hapesinor te kulturave vendase dhe evropiane
- te analizoje modelet e zhvillimit ekonomik te ketij rajoni.
Afrika Nensahariane
- Te pershkruaje tiparet fiziko-gjeografike te Afrikes Nensahariane duke evidentuar tipizimin e botes bimore dhe shtazore
- te identifikoje vecorite e popullimit dhe te kultures se rajonit te Afrikes Nensaharjane.
Afrika e Veriut/Azia
Jugperendimore
- Te vleresoje poziten gjeografike te rajonit te Afrikes se Veriut/Azise Jugperendimore si dhe kushtet natyrore
- te vleresoje kompleksitetin gjeografik kulturor politik te Lindjes se Mesme duke u ndalur ne sfiden e Islamit
- te analizoje modelet e zhvillimit ekonomik te ketij rajoni bazen e resurseve te naftes dhe rolin e saj nezhvillimin e rajonit.
Azia Jugore
- Te pershkruaje kushtet natyrore te ketij rajoni me fokus pranine e lartesive me te medha ne bote
- te identifikoje vecorite e popullimit te kultures e te zhvillimit ekonomik te rajonit te Azise Jugore.
Azia Lindore
- Te vleresoje poziten gjeografike dhe kushtet natyrore te rajonit te Azise Lindore
- te identifikoje vecorite e popullimit dhe te kultures se rajonit te Azise Lindore
- te analizoje modelet e zhvillimit ekonomik te ketij rajoni modeli kinez dhe japonez.
Azia Juglindore
- Te pershkruaje tiparet fiziko-gjeografike te rajonit te Azise Juglindore
- te identifikoje vecorite kryesore te popullimit te kultures e te zhvillimit ekonomik te rajonit te Azise Juglindore me fokus modelin e zhvillimit ekonomik te
nje prej shteteve te ashtuquajtur tigrat e Azise.
Australia Oqeania
- Te vleresoje poziten gjeografike te rajonit te Australise dhe Oqeanise si dhe kushtet natyrore
- te identifikoje vecorite e popullimit te kultures e te zhvillimit ekonomik te rajonit te Australise dhe
Oqeanise. 6
LINJAT DHE OBJEKTIVAT E LINJAVE
GJEOGRAFIA E SHQIPEumlRISEuml DHE E TREVAVE TEuml TJERA SHQIPTARE
Linja Vendndodhja gjeografike
Kjo linje ka per qellim te paraqese nje tablo te qarte mbi hapesiren qe zene trevat
shqiptare ne Ballkan dhe ne Evrope. Linja synon te formoje te nxenesit koncepte te qarta
mbi rendesine e pozites se trevave shqiptare ne aspektin natyror dhe ne ate gjeopolitik.
Nxenesit aftesohen te bejne analiza krahasuese te ndryshimeve te hartes politike te
trevave shqiptare.
Blloku
Hapesira gjeografike e trevave shqiptare
Objektivat
Nxenes/i-ja
- Te pershkruaje shtrirjen perberjen e trevave shqiptare Republika e Shqiperise Kosova trevat shqiptare ne Serbi ne Maqedoni ne Greqi dhe ne Malin e Zi.
- te analizoje poziten gjeografike te trevave shqiptare ne Ballkan Mesdhe Evrope dhe me gjere
- te vleresoje rolin e kesaj pozite ne vecorite natyrore gjeografike ne popullimin e trevave dhe zhvillimin ekonomik dhe pasojat e kesaj pozite ne copetimin e
trevave shqiptare
- te analizoje ndryshimet qe ka pesuar ne kohe dhe ne hapesire harta politike e trevave shqiptare.
Linja Sistemet fizike
Peizazhet e larmishme qe ofrojne trevat shqiptare ndertimi gjeologjik relievi dhe
faktoret qe ndikojne ne formimin e tij pasurite klimatike dhe hidrografike bota e gjalle e
tyre etj. krijojne ate shumellojshmeri mjaft te spikatur te mjediseve te trevave shqiptare.
Nxenesit propozojne rrugezgjidhje per problemet e shkalles se larte te degradimit dhe
shkretimit te peizazheve nje nder problemet me shqetesuese te mjedisit sot ne keto treva.
Blloku tematik
Shumellojshmeria e mjediseve dhe peizazheve te trevave shqiptare
Objektivat
Nxenes/i-ja
- Te analizoje etapat e formimit te truallit te trevave shqiptare perberjen litologjike dhe strukturore te tij dhe rolin e tyre ne pasurite e shumta minerare
- te evidentoje faktoret e formimit te relievit sistemet kryesore te tij
- te evidentoje tiparet kryesore te klimes se trevave shqiptare 7
- te vleresoje rolin dhe ndikimin e klimes ne dukurite e tjera natyrore ne shperndarjen e popullsise dhe aktivitetet e saj
- te analizoje larmine dhe pasurine e madhe hidrografike te trevave shqiptare
- te vleresoje rendesine jetesore dhe ekonomike te pasurive hidrike te trevave shqiptare
- te analizoje kushtet dhe faktoret e formimit te tokave te larmishme te trevave shqiptare
- te analizoje faktoret e kushtet qe kane ndikuar ne shkallen e larte te degradimit dhe shkretimit te tokave si dhe pasojat e
tyre
- te analizoje faktoret qe kane percaktuar larmine dhe pasurine e madhe bimore dhe shtazore te trevave shqiptare.
Linja Sistemet humane
Nxenes/i-ja analizon gjendjen dhe ndikimin e faktoreve ekonomike sociale politike e
kulturore mbi fizionomine dhe dinamiken e popullsise shqiptare ekonomise e sektoreve
te saj si dhe ndikimin e organizimit te sotem politiko-administrativ te trevave shqiptare ne
zhvillimin e integrimin rajonal dhe evropian te tyre.
Kjo linje perbehet nga blloqet tematike
- Organizimi administrativ i trevave shqiptare.
- Popullsia dhe vendbanimet.
- Ekonomia e trevave shqiptare.
Blloku Tematik
Organizimi
administrativ i trevave
shqiptare
Objektivat
Nxenes/i-ja
- Te identifikoje ndryshimet ne organizimet administrativo-tokesore ne Republiken e Shqiperise ne Republiken e Kosoves dhe ne trevat e tjera shqiptare
- te analizoje organizimin e sotem politiko-administrativ te trevave shqiptare masat qe jane marre per integrimin rajonal dhe evropian te tyre.
Popullsia dhe vendbanimet
- Te analizoje kushtet dhe faktoret qe kane ndikuar ne popullimin e trevave shqiptare
- te pershkruaje elementet karakteristikat kryesore demografike te popullsise se trevave shqiptare numri i popullsise shtimi natyror struktura e popullsise
- te analizoje procesin e migrimit si promotorin e te gjitha ndryshimeve demografike te popullsise shqiptare duke u ndalur ne periudhen pas vitit 1990
- te evidentoje territoret ku kane migruar shqiptaret me vecorite dhe problemet e integrimit te tyre
- te analizoje ecurine e zhvillimit te popullsise dhe vendbanimeve ne trevat shqiptare permes treguesve statistikore grafike etj.
Ekonomia e trevave shqiptare
- Te evidentoje potencialet natyrore dhe humane te trevave shqiptare dhe ndikimin e tyre ne shkallen e zhvillimit ekonomik te ketyre trevave
- te analizoje rolin e sektoreve te vecante te ekonomise ne zhvillimin e trevave shqiptare ekonomine bujqesore industrine tregtine transportin turizmin sherbimet dhe
artizanatin.
Linja Nderveprimi njeri - mjedis
Ne kete linje prezantohen vlerat unikale natyrore dhe historiko-kulturore te trevave
shqiptare analizohet ndikimi i shoqerise njerezore ne cilesine e mjediseve gjeografike
dhe shfrytezimin e resurseve. Nxenesit aftesohen te identifikojne strategjite alternative qe
u pergjigjen politikave te vecanta dhe programeve per perdorimin e burimeve dhe
menaxhimin e tyre. Ata jo vetem qe njohin dhe evidentojne potencialet turistike te
trevave shqiptare por edhe parashikojne mundesite e miremenaxhimit te tyre.
Blloku tematik
Mjedisi dhe turizmi i trevave shqiptare
Objektivat
Nxenes/i-ja
- Te analizoje vlerat unikale natyrore dhe historiko-kulturore te trevave shqiptare
- te vleresoje rendesine e pasurise natyrore dhe kulturore te trevave shqiptare per zhvillimin turistik te tyre gjendjen aktuale dhe mundesite per zhvillimin e ardhshem te turizmit
- te evidentoje potencialet turistike dhe zonat me te rendesishme per zhvillimin e turizmit
- te identifikoje faktoret dhe pasojat e problemeve mjedisore kryesore sot ndotja e ajrit ujit tokes.
Linja Rajonet
Ne kete linje nxenes/i-ja analizon dhe vlereson per cdo rajon tiparet specifike natyrore
demografike kulturore ekonomike duke i vendosur keshtu ne plan krahasues me njeri ndash
tjetrin. Ne kete menyre ai/ajo do te kuptoje ndikimin e vecorive fizike dhe humane ne
proceset fizionomine e rajoneve dhe nenrajoneve te Republikes se Shqiperise Republikes se Kosoves dhe te trevave te tjera shqiptare.
Linja Rajonet perbehet nga blloqet tematike
- Rajonet gjeografike te trevave shqiptare.
- Republika e Shqiperise
- Rajoni Perendimor.
- Rajoni Verior dhe Verilindor. 9
- Rajoni Juglindor.
- Rajoni Jugor.
- Republika e Kosoves.
- Trevat shqiptare ne Serbi.
- Trevat shqiptare ne Maqedonine Perendimore.
- Trevat shqiptare ne Mal te Zi.
- Trevat shqiptare ne Greqi.
Blloku tematik
Rajonet gjeografike te trevave shqiptare
Objektivat
Nxenes/i-ja
- Te identifikoje kriteret e percaktimit te rajoneve gjeografike te trevave shqiptare ndarjen rajonale te trevave shqiptare dhe tipat e rajoneve.
Republika e Shqiperise
- Te analizoje tiparet specifike natyrore demografike dhe ekonomike qe dallojne Republiken e Shqiperise nga trevat e tjera shqiptare dhe faktoret e diferencimit te saj rajonal
Rajonet gjeografike.
Rajoni Perendimor
Rajoni Verior dhe Verilindor
- Te pershkruaje vecorite kryesore natyrore te Rajonit Perendimor dhe ofertat potenciale natyrore per zhvillim
- te evidentoje karakteristikat kryesore te popullimit te ketij rajoni me fokus te vecante rritjen e shpejte te popullsise dhe ndryshimet strukturore te saj
- te analizoje urbanizimin e shpejte te ketij rajoni dhe rrjedhojat e tij
- te vleresoje shumellojshmerine e hapesirave te prodhimit bujqesor e industrial sektorit terciar rrjetin e transportit dhe rolin e tij ne prirjen e organizmit te ri hapesinor te
rajonit
- te vleresoje trashegimine natyrore dhe kulturore te rajonit per qellime turistike etj.
- te parashikoje mundesite e perspektives se zhvillimit te
rajonit.
- Te pershkruaje mozaikun natyror te Rajonit Verior dhe Verilindor dhe ofertat potenciale natyrore per zhvillim
- te analizoje tendencen e ndryshimeve demografike te ketij rajoni me problematikat qe e shoqerojne
- te evidentoje tiparet kryesore te aktivitetit aktual ekonomik te kufizuar te ketij rajoni
Rajoni Juglindor
Rajoni Jugor
- te vleresoje trashegimine natyrore dhe kulturore te rajonit per qellime turistike etj.
- Te analizoje vecorite natyrore demografike e ekonomike te Rajonit Juglindor
- te vleresoje trashegimine e pasur natyrore e kulturore te ketij rajoni dhe rendesine e vecante te kesaj trashegimie per zhvillimin e turizmit.
- Te analizoje tiparet e pergjithshme natyrore dhe humane qe dallojne Rajonin Jugor
- te evidentoje pasurite e vecanta natyrore demografike dhe ekonomike te ketij rajoni.
Republika e Kosoves - Te pershkruaje Republiken e Kosoves si nje rajon gjeografik me kufi te qarte natyror dhe politik vecori specifike fiziko-gjeografike demografike dhe ekonomike
- te evidentoje diferencimin rajonal dhe tiparet gjeografike natyrore demografike dhe ekonomike te Rajonit Perendimor dhe Lindor te Kosoves.
Trevat shqiptare ne Serbi
- Te analizoje trevat shqiptare ne Serbi Presheven Bujanovcin dhe Medvegjen duke vleresuar statusin politik vecorite specifike natyrore demografike dhe ekonomike te tyre.
Trevat shqiptare ne Maqedonine perendimore
- Te analizoje statusin politik te trevave shqiptare ne Maqedonine Perendimore me tiparet e vecanta natyrore demografike dhe ekonomike qe i dallojne ato nga trevat e tjera shqiptare.
Trevat shqiptare ne Mal te Zi
- Te analizoje statusin politik dhe rendesine e pozites gjeografike dhe gjeopolitike te trevave shqiptare ne Mal te Zi vecorite e tyre natyrore demografike dhe ekonomike.
Trevat shqiptare ne Greqi
- Te analizoje kushtet specifike te trevave shqiptare ne Greqi me vlerat e vecanta natyrore demografike dhe ekonomike te tyre.
Programi Orientues i Ekonomise
Nenlinja
1.1 Cfare studion
ekonomia
Objektivat
Nxenes/i-ja
- Te shpjegoje konceptet pamjaftueshmeri sistem ekonomik kosto oportune dhe lidhjen shkakesore ndermjet pamjaftueshmerise dhe nevojes per te zgjedhur duke pranuar
koston oportune
- te jape shembull personal lidhur me marrjen e vendimeve dhe koston oportune te saj
- te identifikoje faktoret e prodhimit per nje te mire ose sherbim
- te interpretoje nje lakore te mundesive te prodhimit si dhe nepermjet saj te ilustroje koston oportune
- te vleresoje menyren se si sisteme te ndryshme ekonomike e zgjidhin problemin ekonomik themelor
- te pershkruaje vecorite e shtyllave te sistemit ekonomik te iniciatives se lire.
1.2 Kerkesa
oferta dhe cmimi i tregut
- Te interpretoje konceptet treg cmim kerkese oferte
- te formuloje ligjin e kerkeses dhe ofertes
- te interpretoje lakoren e kerkeses dhe ofertes
- te shpjegoje faktoret qe shkaktojne zhvendosjen e kerkeses dhe ofertes
- te percaktoje cmimin ekuiliber te nje produkti te dhene kur jane dhene kerkesa dhe oferta per kete produkt nepermjet grafikut
- te beje dallimin midis nje ndryshimi ne sasine e kerkuar apo ofruar dhe nje ndryshimi ne kerkese apo oferte
- te vleresoje ndikimin e ndryshimeve te elasticitetit te kerkeses ne sasine e kerkuar dhe te ndryshimeve te elasticitetit te ofertes ne sasine e ofruar
- te shpjegoje se si ndikojne ne cmimin e tregut ndryshimet ne kerkese dhe oferte
- te analizoje nderveprimin e ligjit te kerkeses dhe ofertes ne cmimin ekuiliber
- te dalloje cmimin tavan nga cmimi dysheme.
1.3 Konsumatori ne ekonomine e tregut
- Te pershkruaje rendesine ekonomike te konsumatorit ne ekonomine e tregut si dhe burimet e te ardhurave te individeve dhe format e tyre
- te pergatise nje buxhet personal.
1.4 Fillimi i nje - Te listoje format kryesore te organizimit te biznesit
Biznesi dhe financimi i tij
- te gjykoje mbi avantazhet dhe disavantazhet e seciles prej tri formave kryesore te biznesit
- te shpjegoje organizimin e korporates
- te dalloje ndryshimin midis aksionit dhe obligacionit
- te analizoje nje bilanc dhe nje pasqyre te rezultateve financiare te firmes.
1.5 Prodhimi kostoja dhe te ardhurat e firmes
- Te beje dallimin midis kostove fikse dhe atyre variabel
- te llogarise koston e pergjithshme te prodhimit koston mesatare dhe ate marxhinale
- te llogarise te ardhurat e pergjithshme te ardhurat marxhinale dhe te ardhurat mesatare.
1.6 Struktura e tregut
- Te interpretoje konceptet e konkurrences dhe struktures se tregut
- te shpjegoje karakteristikat e seciles nga strukturat kryesore te tregjeve konkurrence e plotekonkurrence monopoliste oligopol monopol.
- te diskutoje raportet dhe format e shkrirjes se bizneseve
- te krahasoje strukturat e ndryshme te tregjeve.
LINJA 2 EKONOMIA KOMBEumlTARE
Pershkrimi i linjes Aktivitetet ekonomike te qeverise ndikojne ne
mireqenien tone te perditshme. Njohja me rolin dhe funksionet qe ka nje qeveri ne
ekonomine e tregut dhe identifikimi e analiza e problemeve te ndryshme si
papunesia inflacioni renia ekonomike do ti ndihmojne nxenesit qe te kuptojne me
mire realitetin makroekonomik si dhe politikat fiskale apo monetare qe ndiqen per
stabilitetin e ekonomise. Ne kete linje nxenesit mesojne gjithashtu permbajtjen
funksionet dhe format e parase ne nje ekonomi monetare si dhe rolin e bankave
tregtare dhe te bankes qendrore. Roli i qeverise ne ekonomi buxheti i qeverise taksat
dhe llojet e tyre deficiti buxhetor dhe borxhi kombetar paraja format dhe oferta e
parase bankat tregtare dhe roli i tyre banka qendrore produkti i brendshem bruto
inflacioni cikli i biznesit papunesia matja dhe format e saj politika fiskale politika
monetare jane tematika te mundshme per tu trajtuar ne kete linje.
Nenlinja
2.1 Qeveria dhe Ekonomia
Objektivat
Nxenes/i-ja
- Te pershkruaje disa nga te ardhurat kryesore dhe shpenzimet ne buxhetin per qeverine shqiptare
- te vleresoje taksat bazuar ne parimet e vendosjes se tyre
- te krahasoje tipet e ndryshme te taksave duke perfshire taksat progresive regresive dhe proporcionale
- te interpretoje konceptet e deficitit buxhetor e te borxhit publik dhe lidhjen midis tyre.
2.2 Paraja dhe institucionet financiare
- Te interpretoje konceptin e parase karakteristikat dhefunksionet e saj ne nje ekonomi monetare
- te shpjegoje rolin e vecante te bankave si pranuese depozitash dhe dhenese huash per ekonomine
- te pershkruaje organizimin dhe funksionet e Bankes Qendrore te Shqiperise.
2.3 Treguesit kryesore
- Te shpjegoje konceptin e GDP-se dhe se cfare perfshihet ne llogaritjen e GDP-se.
makroekonomike - te pershkruaje metodat e matjes se GDP-se