N krkim t Gishtit t Madh
Formacioni i vetdijes s njeriut ton t sotm sht i paprcaktueshm. Ne vese mund t hamendsojm n krkim t nj paraqitjeje sa m t prafrt, q shqiptari i sotm, ai i moshs dyzetvjeare e m posht, sht i till e i ktill, mund ti afrohemi nj arketipi q rreh t prafroj me disa cilsi t prbashkta, e megjithat, si shum i mjegullt, i paqart e i patrajt mund t na dal konturi i tij.
Por un si bashkkohs dua ta kem nj ide mbi njeriun e kohs sime, mbi njsin individuale t ksaj shoqrie, mbi ndrrn q bart ai me vete, mbi synimet, idealet, formimin, ashtnorin moral t tij se, prndryshe, kjo shoqria jon q rrahim t ndrtojm, si shum dhe bashkpunim i ktyre individve, do t na jap, nse shprehemi figurativisht, cilsin e miellit t magjes ku mbruhet dhe gatuhet buka, ushqimi yn i kurmit dhe i shpirtit.
Dhe nse mielli i magjes na del i prishur, ather dhe cilsia e buks son t prditshme do t na dal ushqim i keq, helmatiss, sikundr e tham pr trupin dhe pr shpirtin.
Por nse tendosemi t tr n nj vigjilenc t prqendruar, nse jemi t ndjeshm dhe t vmendshm pr t grumbulluar trsin dhe shumllojshmrin e detajeve q prbn portretin e shqiptarit bashkkohor, me siguri do t kridhemi n meditime mbi natyrn, origjinn dhe shkaqet e prejardhjes q kushtzuan fizionomin e bashkkohsit ton.
Do t gjykonim me nj analitizm pasionant se aksh detaj, aksh tipar, aksh pigment q ndikon n ashprsin e profilit t bashkkohsit ton vjen si rezultat i faktorve racional me natyr sociale, politiko-ideologjike, shpirtrore apo frymore.
Si rndom, rrethi i faktorve prcaktues n egrsin e portretit do t krkohet tek shkaqet objektive racionale t tyre, si, fjala vjen, vrazhdsia e tranzicionit t paqndrueshm postkomunist shqiptar, vetdija e mbingarkuar e ekzistencs n zgrip, t qent i prbuzur, i huaj, me nj imazh t deklasuar jasht atdheut dhe ndjesia e t qenit i tradhtuar, i rrezikuar nga varfria ekstreme (pa pun, pa perspektiv zhvillimi, pa besim se di do t ndryshoj n jetn e tij t asfiksuar) dhe jo rrall, i dorzuar n mshir t arbitraritetit shtetror, i cili i ndshkon her pas here me paprgjegjshmrin e tij, duke mos u garantuar as minimumin e mbrojtjes s ekzistencs fizike.
Duhen sqaruar megjithat disa koordinata t bashkkohsit ton nn diell. Bota e tij, sigurisht, nuk z fill nga fleta e bardh - menjher pas rnies s komunizmit. Qenia e bashkkohsit ton, duam sduam t abstragojm, prfshij dhe autorin e ktij shkrimi, vijon nga nj faqe e mparshme e nj shoqrie totalitare.
Dhe njerzit q vijn nga kodi gjenetik i asaj shoqrie, e trashgojn n gjak e plazm (nnkupto n vetdije) farn kontradiktore t shkatrrimit, t mkuar me durimin pik-pik t kopshteve, shkollave, kngve q u vinin n buz, filmave, kulturs vizuale dhe mjedisit, forms s fardollojshme t realitetit, t gjuhs dhe t autoritetit, n fund t fundit ajrin e molepsur me robri, gnjeshtr e propagand, sulmin e do lloj strehe t privatsis njerzore fondamentin e fondamenteve ku hedh shtat qenia e lir individuale.
A mos po e zmadhoj pak si shum e n mnyr artificiale? Kam prshtypjen se ende jo. Dhe sado vetkritik t jemi, shtretrit e embrioneve tona fizike dhe shpirtrore nuk parashikonin dhe nuk njohn n fakt ajr tjetr. Po a kemi jetuar dhe si kemi jetuar? Kjo sht nj pyetje t cils un i prgjigjem kshtu: sigurisht, kemi jetuar, apo m sakt, kemi gjalluar. Nga rasti n rast, nga intervali n interval, pr hir t instinktit.
Pa nj besim q do t mund ta lartonte njeriun mbi banalitetet e prditshme, pa nj besim q do mund tia forconte paramodelit t bashkkohsit ton relacionet me botn, natyrn, dukurit dhe personat, pa nj utopi t zhveshur nga falsiteti dhe propaganda, pa nj prirje t vetvetishme drejt Hyjit, t prkundrt me frikn dhe servilizmin ndaj gjysmperndive t Partis, pa frikn e kastrimit shpirtror e moral, n burgje e internime, pa frikn e edukimit dhe arsimimit me dije t rrejshme e konjukturale, pa llahtar e rrezikut t shkatrrimit t statusit politkorrekt e till ka qen qenia jon individuale e shoqrore. Nj qenie e topitur, intervalore, q zvarrisej teksa gjllonte vegjetueshm nga rasti n rast, nga brezi n brez, gjersa gnjeshtra dhe mashtrimi formonin shtresa t trasha betoni dhe lidhjet tona me t vrtetn thuajsoheshin deri n at pik sa nuk ia kishim m iden, far sht e vrtet dhe far e gnjeshtrt.
Poeti nobelist ruso-amerikan Josif Brodskij, n poezit e pandrprera q ia adresonte nga Amerika bashkshortes s tij - t vetmes dashuri q pati n jet ka nj varg t till: Pr t harruar nj jet njeriu, duhet, si minimum, t kaloj edhe nj jet tjetr. Nse kapim thelbin analogjik t ktij vargu sentencial, ather t njjtn gj na duhet ta themi edhe pr llojet e shoqrive. Q ta harrojm komunizmin me tr trashgimin tragjike q la pas, lypset t kalojn dhe po aq vjet sa zgjati ai mbi kt tok.
Ne krkojm ta rindrtojm njeriun, at pr t cilin shqetsohem un sot: bashkkohsin ton. Por nuk jemi t nj mendje. Nse jemi t vendosur t zbatojm parime, t biem n ujdi se pa parime t rrepta nuk shkripzohet toka shterpe e mendjeve t thara n komunizm, ather parimi duhet zbatuar pa ekuivoke, duke ia nnshtruar veten rreptsisht procedurs s shrimit.
Shplarja e truve krkon njerz largpams, pa kompromise e lshime, ndryshe, nse parimi shkelet njher, ai nuk sht m parim. Ne duhet t jemi t vmendshm t ndjekim modelet e formsimit t ndrgjegjeve tona intelektuale, t mos i varrosim ato kur dikush ka kurajon dhe logjikn ta shtroj dhe ta thot t vrtetn n tr segmentin e saj, jo pjesrisht, duke fshehur pjes t saj.
Por, ajme! N diskurset tona publike (jo ato q na i prcaktojn tullact apo flokt e gjata me mend t shkurtra npr studio televizionesh), ne shohim vetmse garderboat e larmishme t gnjeshtrs dhe t vrtetat tona lakuriqe stolisen e maskohen me rroba mashtrimtare, bjn parad para nesh dhe zhduken.
Sot n epokn e postmodernit, t bumit tekniko-informativ, pluraliteti i kndvshtrimit ka zhvilluar vetm spekulimin me t vrtetn duke ia hequr asaj peshn tragjike; njerzit simulakr (sikundr i ka prcaktuar Zhan Bodriari) bjn xhonglerizma duke e nxjerr n shmang ithtsin q bartin t vrtetat, t cilat nuk duhet t prekin asknd, asnj konjuktur politike apo ekonomike, n mnyr q t mos bhet i mundur vetidentifikimi i aktorit, origjina dhe roli i tij n dy koh n spektaklin, ballon dhe maskaradn e pandalshme t prditshmris son.
Burimi informativ na prcjell nj traum origjinale, e cila n vend q t prkthjelloj, vetmse errson gjithka. N kt spektakl t zhurmshm fshihen identitetet, punt e ra; dikusht jan aktor pa biografi, jan askusht e kudogjendshm, ide shtitse spekulative, por problemet tona vetmse akumulohen dhe mbeten stok n rrug, n familje, n institucione publike e shtetrore.
Shpesh her kam par se si apeli moral pr prgjegjshmri shoqrore sulmohet vrazhd, tallet, si drejtprdrejt n shtyp, ashtu dhe npr rrethe e qarqe t caktuara q u ngjajn m fort sekteve, duke instaluar nj imazh dashakeq, at t diskreditimit dhe demonizmit publik n distanc.
Dhe tashm dihet, se tek ne sht nxn n mnyr virtuoze teknologjia e manipulimit t imazhit, pasi formimit t cekt t bashkkohsit ton aq i duhet: jo thellimi, jo analitika, jo qartsia dhe gjykimi i shndosh racional, por opinioni i kafes, thashathemi i telefonit, dyndalla e grr-mrreve dhe lloqeve t forumeve nj mizri e patsosur fjalamanie pa asnj baz, pa asnj njohje, pa asnj sinqeritet.
Thejsht sepse tek ne dita-dits po zhvillohet nj an e prap dhe e smur, e trashguar si n komunizm me fletrrufe e letra anonime, me iden se askush n bot nuk mund t ket mendjen e vet, t ciln e ka ushqyer nprmjet njohjes dhe studimit t mpreht t faktorve, natyrs s gjrave dhe thellimit vertikal n dije, e jo horizontal npr siprfqn e lmuar e t rrejshme t lloqeve.
N kso kushtesh dialogu bhet i vshtir, torturues dhe i pamundur. Gjithmon t pret gratis jo mirkuptimi, jo qetsia pr t sheshuar e shestuar problemin q ngrihet, por Paragjykimi: at e kemi gratis!
Qenia jon krkon mirkuptim: jemi bashkkohs t shekullit XXI. Kemi gati dy dhjetvjear q kemi dal nga nj prej diktaturave m gjakatare t njerzimit: pa liri mendimi, shprehjeje, arti dhe besimi. Pa t drejta dijeje.
Dhe me sa duket e paskemi tepr t vshtir t orientohemi, ta gjejm rrugn e shtpis son, paqen e prbashkt sociale e shpirtrore. Sepse nuk na ln idolet e djeshme q na i kan ngulitur qyshkur me durim n trut tona t njom dhe me po kaq durim absurd nuk po duam as sot t ndahemi prej tyre.
Tjetrsia e mendimit, pr fat t keq, nuk i nnshtrohet dialogut, prfitimit t prbashkt e t dyanshm n gjetjen e nj fushe neutrale ku duhet t gjendet e vrteta. Prkundrazi, mendsia tipike komuniste ngre krye n kundrvnien e njohur: m shau simbolin, ai sht armik! T menduarit me pole kategoriale ku njri pol sht i destinuar ti kundrvihet deri n likuidim logjiks s tjetrit, na on pashmangshm drejt botvshtrimit dhe konceptimit monist t dukurive dhe gjsendeve.
Franc Kafka ka nj sentenc t vyeshme: Mosdurimi sht kryemkati m i madh. Prej tij zn fill t gjitha mkatet e tjera. Ne nuk mund t durojm dik q artikulon t vrtetat e tij, dhe pa ia nnshtruar asnj arsyetimi, e kryqzojm, e bjm qepaze, e quajm fashist, nazist, provincial nj karikator i tr papagajsh.
T habit uniteti dhe solidariteti n kryqzimin e tjetrit, por asnjher nuk kam par vetprmbajtje, asnjher nuk kam par, thjesht pr kurreshtin njerzore t ngrihet pyetja m elementare: Pse? Si duket ndrgjegja jon shoqrore (q vjen si jeh i diktaturs) e ka t pamundur ti pres t artikulohensepset.
Nga shum pikpamje kjo situat ka arsyet e saj dhe psikologjikisht sht e shpjegueshme n nj far mase. Sepse askush nuk don t dyshoj n origjinn dhe saktsin e t vrtets q i ka
vend n ndrgjegje. Filozofi i lasht helen Parmenidi thot se Prplasja sht babai i t gjitha sendeve.
Sikurisht filozofi ka pas me kt parasysh, jo prplasjen e kungujve, por t mendjeve. sht e trishtueshme kjo sindroma jon: ne nuk dim t dgjojm, kemi harruar t dgjojm. E nj ndr cilsit m t vyera t nj bashkbiseduesi sht arti i t dgjuarit, i cili mundson prgjigjet thelbsore. Por ne i presim drut shkurt: e ke shum gabim, po ia fut kot!.
Nuk e lm tjetrin t flas, t shtjelloj argumentin. Nuk e lm as t na prgjigjet, sepse nuk e dgjojm dhe me prgjigjet tona t vrazhda ia presim vet mundsin vetes t marrim prgjigje. Ksisoj vet goja jon, vet zri yn shndrrohet n armikun ton m t madh.
Bjm dhe prodhojm m shum zhurm dhe dihet: zhurma sht antimendim. Ne nuk e lm t zbulohet mendimin: e sulmojm ende pa qitur krye. Jemi aq t zellshm sa t sajojm (n marrveshje t shpejt me njri-tjetrin) dhjetra teori konspiracioni, ta sulmojm tjetrin me nj metagjuh midis zhargonit t rrugs dhe halabakve, pa e marr vesh aspak se me k biseduam dhe pr far.
Por un nuk di t gjendet sot ndonj shoqri tjetr n Euroazi apo Euroamerik q t ket aq dshprueshm nevoj t dialogoj, t bisedoj e merret vesh, ti rrah shtjet e saj pr tu paraprir fenomeneve t rrezikshme t ngritjes dhe risjelljes s recidiveve, mendsive dhe moralit t djeshm fatalist n prditshmrin ton. M prpara ne shprazim jo karikator mendimesh, por fjalsh t pamenduara.
Kshtu dhe komunikimi del jasht tempit, ritmit, logjiks dhe edukats, pavarsisht se jemi shoqria m problematike e Europs, pavarsisht se at mundsi bashkbisedimi vet po e shkatrrojm.
Megjithat na duhet dhe e kemi t pashmangshm diskursin, t paktn pr hir t problemeve t shumta e t prbashkta q kemi si pjes e prbashkt e bashkjetess publike n kt shoqri q synon t ndahet nga e keqja dhe t shtroj rrugn e aspiratave t veta.
eshtjet tona t mdha jan n udhkryq, t pazgjidhura. Ather far krkojm? far krkon bashkkohsi im t gjej n kt mnyr? Kontradiksionet e veta me mosprputhjen, ndrprerjen dhe falsifikimin q i sht
qenies s tij historike?
Mosprputhjes s kohs me kohn, brezit me brezat, mentalitetit me mentalitete, tradits me tradit, ideologjis me ideologji, besimit me besimet fetare apo dijes s manipuluar me dijet dhe vizionet e s ardhmes? Si e realizojm ne kt krkim, njohjen dhe provn se po i shtrojm me kthjelltsi problemet? sht vrtet e hidhur situata agresive, obskurante dhe aspak e edukuar e sulmit masiv, sapo nj ide t hidhet, sapo nj model t ofrohet.
Sepse ndjeshmria e kundrvnies reagon saora verbrisht dhe alibit plasin me fantazit m t mendura: i prket ktij apo atij klani politik; je i rekrutuar, klysh i iksit apo ypsylonit, zyrtar i zellshm i partis; nuk e fsheh dot veten se dhe ti je antikomunist (a thua se t jesh antikomunist nuk sht vler, por turp!).
Ather far krkojm dhe si i krkojm t vrtetat tona? Sigurisht, asgj pa kuptuar, duke paragjykuar e duke u munduar t mbysim zrin e tjetrit, me gjithfar lloj mjetesh, retorikash e lumej fyerjesh, nisur nga dashuria e dhimbsuria e pashembullt pr korifejt q i shrbyen diktaturs me zell besnik, duke shkaktuar nj hiroshim t tr n shpirtrat e njom t fmijve (tani t rritur t indoktrinuar).
Jam munduar ti kuptoj, por nuk ia kam dal dot arsyes pse, pr shembull, m kan sulmuar n lidhje me kundrshtimin e tezave t Agollit e t tjerve mbi nevojn e rishikimit dhe rishkrimit t letrsis shqipe (debat t shtruar shum vite m par se t dilnin slloganet e qeveris s sotme). Pse? Sepse un jetoj me t, frymmarr me t; jeta ime, pr mir a pr keq, sht e lidhur me mijra fije si krijues, si studiues, si prkthyes e si pedagog; sht kopshti im t cilit i shrbej, duke i kushtuar 14 vjet studime n tre universitete; sht gjja q di t bj m mir n kt jet dhe pr kt jam i sinqert, e di ku dhemb.
Mirpo n kt vend, puntori, inxhinjeri, biznesmeni, ndrtuesi, emigranti, pensionisti e sidomos politikani, gjithnj e m fort duan t na bindin se m par se zanati i tyre i vrtet, talenti i tyre shklqen n letrsi, n arte e shkenc! afr t bsh? Dikush thot se z. Tufa mund t jet ndonj kontigjent q ka ardh n fakultet me shoqatn e t persekutuarve.
E pra, ka patur plot mundsi t tilla (ima at ka qen n burg politik), por kurr nuk e kam krkuar at lloj mshire! Por tjetrkund sht shqetsimi. N kt vend nuk mund t guxosh t preksh mitet e komunizmit, lisat e tij, edhe kur kta gjyshr ia kputin brokullave fatale q synojn t na kthejn n situatat e tyre nostalgjike t viteve shtatdhjet.
Normalisht, teknologjia e makins propagandistike emrat e shkrimtarve socrealist i ka mitizuar npr shkolla e forma edukimi. Dhe dihet, n fillim punohet pr ngritjen e mitit, mandej miti punon vet. Mjerisht edhe n rastet kur ai sht i rrem!
Ather rishmi pyes, si mund ti kqyrim dhe shestojm problemet tona t mdha q krkojn zgjidhje, jasht dinakris s do oreksi politik, ideologjik e konjuktural, por vetm me kthjelltsin shkencore, t pandikuar nga asnj mllef i kuq apo blu?
A thua vall asnj bashkkohs i yn nuk qenka i interesuar q fmija i tij t bj shkenc n shkoll a universitet e jo t glltis sapunin pr djath? Si mund ta quash vler e t krenohesh me socrealizmin dhe a mendojn kta prindr se n gjuh do tu flasin bijt e me bashkmoshatart e tyre europian?
Uroj q bashkkohsi yn q vjen si vijim i faqes s komunizmit, ta mbaj nostalgjin pr vete dhe t msohet t besoj, tu besoj garantuesve t prkushtuar q, secili, me formimin, dijet dhe dashurin pr t, do ti shrbejn ashtu si prifti Tempullit.
Sepse Dija ka vetm nj rrug transmetimi dhe marrjeje: me dashuri! Por nuk mund t prcillet me dashuri gnjeshtra dhe faslsiteti, frymzimet konjukturale q nuk i adresohen m asnj kohe. Nuk edukohen ndjenjat estetike ndr vepra q jan lulja e marres.
Flas pr Letrsin dhe thelbi i problemit mund t ilustroj nevojn e nj rishikimi t thell t do fushe n dijet tona humanitare ku sht ulur pr turp manipulimi dhe gnjeshtra, qofshin kto fusha t mendimit, t gjuhsis, historis apo estetiks.
Nuk e di se si do t ndjeheshin kundrshtart e mi, po tu sillja veprat e korifenjve t socrealizmit si plagjiatura, imitime dhe si modele t importuara t letrsis m t keqe sovjete. Le t mos besojn, por pr fat pr kt fenomen ka shkruar dhe Ismail Kadareja.
Un kam patur mundsin ti vrtetoj duke i krahasuar. Sidoqoft kto lloj romanesh, poemash e poezish, ka koh q jan harruar dhe smerret m kush me ta, as n ish-BRSS, por sht e uditshme pse mbrohen me kaq zell solidar ndr ne?!
E vrteta sht (sipas meje) se Letrsia shqipe (ashtu si do sfer e dijeve humanitare) ka psuar nj shembje tektonike t rnd n mes, mesprmes shekullit XX; nj shkundullim q e ndrpret logjikn e natyrs dhe natyrshmrin e gjrave.
Ne flasim shpesh pr traumat q pson nj njeri nga fmijria dhe mblidhen kapic psikoanalist e psikiatr ta ndreqin kt qenie fatkeqe e t artallosur. Ne flasim e diskutojm hollsisht pr shtypje instinktesh e trauma prjetimesh dashurore, privime e prjetime fatale t dhuns s prindrve.
Ndrsa shtiremi indiferent kur nuk marrim parasysh ka ka ndoshur me nj psikik t tr nacionale, me strukturn etnogjenetike t rracs, me degjenerimin dhe zvetnimin e arketipit ton kolektiv prgjat 50 vjetsh stalinizm! Ajo ka ka ngjar me letrsin shqipe (si organizm dikur i gjall, organik e origjinal) nuk mund t reduktohet n nj shtypje t thjesht instinktesh apo traum fmijrie (edhe pse nuk m plqen shum kenvshtrimi psikanalitik).
Ajo ka ka ngjar me kulturn ton n trsi sht nj shkundullim (trmet) dhe gjendje lngate n koma. Nga ky trmet jan devijuar prbrenda saj strukturat prbrse, jan prishur kanalet dhe lidhja logjike mes kohrave e trashgimive. Brenda pr brenda saj ka hedhur shtat nj mish i huaj, n terren jonatyror realizmi socialist.
Shpesh e mbrojm krijimin e ksaj letrsie gjoja me besimin naiv n idealet humane t komunistve. Kurse un them: jo! Kjo letrsi sht shkruar me paramendim e zell, q t jet konform doktrins partiake, q t shrbej lev ndihmse dhe psikologjia zanafillore 50 vjeare e ktij tradite t shkrimit i ka rrnjt jo n naivizmin romantik, utopik apo human, porse n kurvrimin e pandrprer t burrave tan q lan njolla turpi n historin e letrsis shqipe.
Kjo nuk e fsheh tendencn q kan patur ata pr t qen di n fugn e madhe t mortit q hidhte valle egrsisht mbi gjithka t arritur me mund, dheimb e sakrific rej Buzukut.
Rrnjt e ktij shkrimi t ojn n gatishmrin e njohur shqiptare pr t qen mercenar, prandaj dhe propozoj q kt lloj letrsie ta quajm jo letrsi e realizmit socialit, porse letrsi e perversionit mercenar, t pashoqe n historin e njerzimit. Nj letrsi e cila sot i ka humbur lexuesit e saj, si nj divorc i pandreqshm m.
Sigurisht, pamja nuk reduktohet e tra. Se ka patur vepra q kan kaluar n zgrip midis Shkylls dhe Haribds dhe se kto pak vlera duhen studiuar me profesionalizm dhe sht detyr t mbrohen, duke ia nnshtruar analizs. Dhe lavdi Zotit q kan mbetur ato pak dshmi t mendjekthjelltsis dhe guximit intelektual, sa pr t dshmuar s n tr Knetn e socrealizmit, mbijetuan capak rrjedha uji t pastr.
E prdora letrsin pr t par nga afr qasjen q mund ti bjm trashgimis s rnd t komunizmit shqiptar n letrsi e arte edhe pse n pa liri, edhe pse t zhveshur nga Zoti dhe besimi, edh pse t shkruara n nj trysni t prhershme. Por nuk mund t sulmohet nevoja e rishikimit me dyndjet e vullnetarve: mos prekni! Mos guxoni! Lereni se ashtu sht m mir, se ndjehemi mir me turpin ton!
Si fillim le t msohemi t bjm pyetjet elementare si dhe pse.
Prndryshe, bashkkohsi yn nuk merret vesh se far krkon, ani pse ai e di mir se dika duhet krkuar. Dhe ne, n vend q t vihemi n krkim t t vrtetave tona t prbashkta, rrezikojm t prfundojm duke krkuar gishtin e madh.
Por un si bashkkohs dua ta kem nj ide mbi njeriun e kohs sime, mbi njsin individuale t ksaj shoqrie, mbi ndrrn q bart ai me vete, mbi synimet, idealet, formimin, ashtnorin moral t tij se, prndryshe, kjo shoqria jon q rrahim t ndrtojm, si shum dhe bashkpunim i ktyre individve, do t na jap, nse shprehemi figurativisht, cilsin e miellit t magjes ku mbruhet dhe gatuhet buka, ushqimi yn i kurmit dhe i shpirtit.
Dhe nse mielli i magjes na del i prishur, ather dhe cilsia e buks son t prditshme do t na dal ushqim i keq, helmatiss, sikundr e tham pr trupin dhe pr shpirtin.
Por nse tendosemi t tr n nj vigjilenc t prqendruar, nse jemi t ndjeshm dhe t vmendshm pr t grumbulluar trsin dhe shumllojshmrin e detajeve q prbn portretin e shqiptarit bashkkohor, me siguri do t kridhemi n meditime mbi natyrn, origjinn dhe shkaqet e prejardhjes q kushtzuan fizionomin e bashkkohsit ton.
Do t gjykonim me nj analitizm pasionant se aksh detaj, aksh tipar, aksh pigment q ndikon n ashprsin e profilit t bashkkohsit ton vjen si rezultat i faktorve racional me natyr sociale, politiko-ideologjike, shpirtrore apo frymore.
Si rndom, rrethi i faktorve prcaktues n egrsin e portretit do t krkohet tek shkaqet objektive racionale t tyre, si, fjala vjen, vrazhdsia e tranzicionit t paqndrueshm postkomunist shqiptar, vetdija e mbingarkuar e ekzistencs n zgrip, t qent i prbuzur, i huaj, me nj imazh t deklasuar jasht atdheut dhe ndjesia e t qenit i tradhtuar, i rrezikuar nga varfria ekstreme (pa pun, pa perspektiv zhvillimi, pa besim se di do t ndryshoj n jetn e tij t asfiksuar) dhe jo rrall, i dorzuar n mshir t arbitraritetit shtetror, i cili i ndshkon her pas here me paprgjegjshmrin e tij, duke mos u garantuar as minimumin e mbrojtjes s ekzistencs fizike.
Duhen sqaruar megjithat disa koordinata t bashkkohsit ton nn diell. Bota e tij, sigurisht, nuk z fill nga fleta e bardh - menjher pas rnies s komunizmit. Qenia e bashkkohsit ton, duam sduam t abstragojm, prfshij dhe autorin e ktij shkrimi, vijon nga nj faqe e mparshme e nj shoqrie totalitare.
Dhe njerzit q vijn nga kodi gjenetik i asaj shoqrie, e trashgojn n gjak e plazm (nnkupto n vetdije) farn kontradiktore t shkatrrimit, t mkuar me durimin pik-pik t kopshteve, shkollave, kngve q u vinin n buz, filmave, kulturs vizuale dhe mjedisit, forms s fardollojshme t realitetit, t gjuhs dhe t autoritetit, n fund t fundit ajrin e molepsur me robri, gnjeshtr e propagand, sulmin e do lloj strehe t privatsis njerzore fondamentin e fondamenteve ku hedh shtat qenia e lir individuale.
A mos po e zmadhoj pak si shum e n mnyr artificiale? Kam prshtypjen se ende jo. Dhe sado vetkritik t jemi, shtretrit e embrioneve tona fizike dhe shpirtrore nuk parashikonin dhe nuk njohn n fakt ajr tjetr. Po a kemi jetuar dhe si kemi jetuar? Kjo sht nj pyetje t cils un i prgjigjem kshtu: sigurisht, kemi jetuar, apo m sakt, kemi gjalluar. Nga rasti n rast, nga intervali n interval, pr hir t instinktit.
Pa nj besim q do t mund ta lartonte njeriun mbi banalitetet e prditshme, pa nj besim q do mund tia forconte paramodelit t bashkkohsit ton relacionet me botn, natyrn, dukurit dhe personat, pa nj utopi t zhveshur nga falsiteti dhe propaganda, pa nj prirje t vetvetishme drejt Hyjit, t prkundrt me frikn dhe servilizmin ndaj gjysmperndive t Partis, pa frikn e kastrimit shpirtror e moral, n burgje e internime, pa frikn e edukimit dhe arsimimit me dije t rrejshme e konjukturale, pa llahtar e rrezikut t shkatrrimit t statusit politkorrekt e till ka qen qenia jon individuale e shoqrore. Nj qenie e topitur, intervalore, q zvarrisej teksa gjllonte vegjetueshm nga rasti n rast, nga brezi n brez, gjersa gnjeshtra dhe mashtrimi formonin shtresa t trasha betoni dhe lidhjet tona me t vrtetn thuajsoheshin deri n at pik sa nuk ia kishim m iden, far sht e vrtet dhe far e gnjeshtrt.
Poeti nobelist ruso-amerikan Josif Brodskij, n poezit e pandrprera q ia adresonte nga Amerika bashkshortes s tij - t vetmes dashuri q pati n jet ka nj varg t till: Pr t harruar nj jet njeriu, duhet, si minimum, t kaloj edhe nj jet tjetr. Nse kapim thelbin analogjik t ktij vargu sentencial, ather t njjtn gj na duhet ta themi edhe pr llojet e shoqrive. Q ta harrojm komunizmin me tr trashgimin tragjike q la pas, lypset t kalojn dhe po aq vjet sa zgjati ai mbi kt tok.
Ne krkojm ta rindrtojm njeriun, at pr t cilin shqetsohem un sot: bashkkohsin ton. Por nuk jemi t nj mendje. Nse jemi t vendosur t zbatojm parime, t biem n ujdi se pa parime t rrepta nuk shkripzohet toka shterpe e mendjeve t thara n komunizm, ather parimi duhet zbatuar pa ekuivoke, duke ia nnshtruar veten rreptsisht procedurs s shrimit.
Shplarja e truve krkon njerz largpams, pa kompromise e lshime, ndryshe, nse parimi shkelet njher, ai nuk sht m parim. Ne duhet t jemi t vmendshm t ndjekim modelet e formsimit t ndrgjegjeve tona intelektuale, t mos i varrosim ato kur dikush ka kurajon dhe logjikn ta shtroj dhe ta thot t vrtetn n tr segmentin e saj, jo pjesrisht, duke fshehur pjes t saj.
Por, ajme! N diskurset tona publike (jo ato q na i prcaktojn tullact apo flokt e gjata me mend t shkurtra npr studio televizionesh), ne shohim vetmse garderboat e larmishme t gnjeshtrs dhe t vrtetat tona lakuriqe stolisen e maskohen me rroba mashtrimtare, bjn parad para nesh dhe zhduken.
Sot n epokn e postmodernit, t bumit tekniko-informativ, pluraliteti i kndvshtrimit ka zhvilluar vetm spekulimin me t vrtetn duke ia hequr asaj peshn tragjike; njerzit simulakr (sikundr i ka prcaktuar Zhan Bodriari) bjn xhonglerizma duke e nxjerr n shmang ithtsin q bartin t vrtetat, t cilat nuk duhet t prekin asknd, asnj konjuktur politike apo ekonomike, n mnyr q t mos bhet i mundur vetidentifikimi i aktorit, origjina dhe roli i tij n dy koh n spektaklin, ballon dhe maskaradn e pandalshme t prditshmris son.
Burimi informativ na prcjell nj traum origjinale, e cila n vend q t prkthjelloj, vetmse errson gjithka. N kt spektakl t zhurmshm fshihen identitetet, punt e ra; dikusht jan aktor pa biografi, jan askusht e kudogjendshm, ide shtitse spekulative, por problemet tona vetmse akumulohen dhe mbeten stok n rrug, n familje, n institucione publike e shtetrore.
Shpesh her kam par se si apeli moral pr prgjegjshmri shoqrore sulmohet vrazhd, tallet, si drejtprdrejt n shtyp, ashtu dhe npr rrethe e qarqe t caktuara q u ngjajn m fort sekteve, duke instaluar nj imazh dashakeq, at t diskreditimit dhe demonizmit publik n distanc.
Dhe tashm dihet, se tek ne sht nxn n mnyr virtuoze teknologjia e manipulimit t imazhit, pasi formimit t cekt t bashkkohsit ton aq i duhet: jo thellimi, jo analitika, jo qartsia dhe gjykimi i shndosh racional, por opinioni i kafes, thashathemi i telefonit, dyndalla e grr-mrreve dhe lloqeve t forumeve nj mizri e patsosur fjalamanie pa asnj baz, pa asnj njohje, pa asnj sinqeritet.
Thejsht sepse tek ne dita-dits po zhvillohet nj an e prap dhe e smur, e trashguar si n komunizm me fletrrufe e letra anonime, me iden se askush n bot nuk mund t ket mendjen e vet, t ciln e ka ushqyer nprmjet njohjes dhe studimit t mpreht t faktorve, natyrs s gjrave dhe thellimit vertikal n dije, e jo horizontal npr siprfqn e lmuar e t rrejshme t lloqeve.
N kso kushtesh dialogu bhet i vshtir, torturues dhe i pamundur. Gjithmon t pret gratis jo mirkuptimi, jo qetsia pr t sheshuar e shestuar problemin q ngrihet, por Paragjykimi: at e kemi gratis!
Qenia jon krkon mirkuptim: jemi bashkkohs t shekullit XXI. Kemi gati dy dhjetvjear q kemi dal nga nj prej diktaturave m gjakatare t njerzimit: pa liri mendimi, shprehjeje, arti dhe besimi. Pa t drejta dijeje.
Dhe me sa duket e paskemi tepr t vshtir t orientohemi, ta gjejm rrugn e shtpis son, paqen e prbashkt sociale e shpirtrore. Sepse nuk na ln idolet e djeshme q na i kan ngulitur qyshkur me durim n trut tona t njom dhe me po kaq durim absurd nuk po duam as sot t ndahemi prej tyre.
Tjetrsia e mendimit, pr fat t keq, nuk i nnshtrohet dialogut, prfitimit t prbashkt e t dyanshm n gjetjen e nj fushe neutrale ku duhet t gjendet e vrteta. Prkundrazi, mendsia tipike komuniste ngre krye n kundrvnien e njohur: m shau simbolin, ai sht armik! T menduarit me pole kategoriale ku njri pol sht i destinuar ti kundrvihet deri n likuidim logjiks s tjetrit, na on pashmangshm drejt botvshtrimit dhe konceptimit monist t dukurive dhe gjsendeve.
Franc Kafka ka nj sentenc t vyeshme: Mosdurimi sht kryemkati m i madh. Prej tij zn fill t gjitha mkatet e tjera. Ne nuk mund t durojm dik q artikulon t vrtetat e tij, dhe pa ia nnshtruar asnj arsyetimi, e kryqzojm, e bjm qepaze, e quajm fashist, nazist, provincial nj karikator i tr papagajsh.
T habit uniteti dhe solidariteti n kryqzimin e tjetrit, por asnjher nuk kam par vetprmbajtje, asnjher nuk kam par, thjesht pr kurreshtin njerzore t ngrihet pyetja m elementare: Pse? Si duket ndrgjegja jon shoqrore (q vjen si jeh i diktaturs) e ka t pamundur ti pres t artikulohensepset.
Nga shum pikpamje kjo situat ka arsyet e saj dhe psikologjikisht sht e shpjegueshme n nj far mase. Sepse askush nuk don t dyshoj n origjinn dhe saktsin e t vrtets q i ka
vend n ndrgjegje. Filozofi i lasht helen Parmenidi thot se Prplasja sht babai i t gjitha sendeve.
Sikurisht filozofi ka pas me kt parasysh, jo prplasjen e kungujve, por t mendjeve. sht e trishtueshme kjo sindroma jon: ne nuk dim t dgjojm, kemi harruar t dgjojm. E nj ndr cilsit m t vyera t nj bashkbiseduesi sht arti i t dgjuarit, i cili mundson prgjigjet thelbsore. Por ne i presim drut shkurt: e ke shum gabim, po ia fut kot!.
Nuk e lm tjetrin t flas, t shtjelloj argumentin. Nuk e lm as t na prgjigjet, sepse nuk e dgjojm dhe me prgjigjet tona t vrazhda ia presim vet mundsin vetes t marrim prgjigje. Ksisoj vet goja jon, vet zri yn shndrrohet n armikun ton m t madh.
Bjm dhe prodhojm m shum zhurm dhe dihet: zhurma sht antimendim. Ne nuk e lm t zbulohet mendimin: e sulmojm ende pa qitur krye. Jemi aq t zellshm sa t sajojm (n marrveshje t shpejt me njri-tjetrin) dhjetra teori konspiracioni, ta sulmojm tjetrin me nj metagjuh midis zhargonit t rrugs dhe halabakve, pa e marr vesh aspak se me k biseduam dhe pr far.
Por un nuk di t gjendet sot ndonj shoqri tjetr n Euroazi apo Euroamerik q t ket aq dshprueshm nevoj t dialogoj, t bisedoj e merret vesh, ti rrah shtjet e saj pr tu paraprir fenomeneve t rrezikshme t ngritjes dhe risjelljes s recidiveve, mendsive dhe moralit t djeshm fatalist n prditshmrin ton. M prpara ne shprazim jo karikator mendimesh, por fjalsh t pamenduara.
Kshtu dhe komunikimi del jasht tempit, ritmit, logjiks dhe edukats, pavarsisht se jemi shoqria m problematike e Europs, pavarsisht se at mundsi bashkbisedimi vet po e shkatrrojm.
Megjithat na duhet dhe e kemi t pashmangshm diskursin, t paktn pr hir t problemeve t shumta e t prbashkta q kemi si pjes e prbashkt e bashkjetess publike n kt shoqri q synon t ndahet nga e keqja dhe t shtroj rrugn e aspiratave t veta.
eshtjet tona t mdha jan n udhkryq, t pazgjidhura. Ather far krkojm? far krkon bashkkohsi im t gjej n kt mnyr? Kontradiksionet e veta me mosprputhjen, ndrprerjen dhe falsifikimin q i sht
qenies s tij historike?
Mosprputhjes s kohs me kohn, brezit me brezat, mentalitetit me mentalitete, tradits me tradit, ideologjis me ideologji, besimit me besimet fetare apo dijes s manipuluar me dijet dhe vizionet e s ardhmes? Si e realizojm ne kt krkim, njohjen dhe provn se po i shtrojm me kthjelltsi problemet? sht vrtet e hidhur situata agresive, obskurante dhe aspak e edukuar e sulmit masiv, sapo nj ide t hidhet, sapo nj model t ofrohet.
Sepse ndjeshmria e kundrvnies reagon saora verbrisht dhe alibit plasin me fantazit m t mendura: i prket ktij apo atij klani politik; je i rekrutuar, klysh i iksit apo ypsylonit, zyrtar i zellshm i partis; nuk e fsheh dot veten se dhe ti je antikomunist (a thua se t jesh antikomunist nuk sht vler, por turp!).
Ather far krkojm dhe si i krkojm t vrtetat tona? Sigurisht, asgj pa kuptuar, duke paragjykuar e duke u munduar t mbysim zrin e tjetrit, me gjithfar lloj mjetesh, retorikash e lumej fyerjesh, nisur nga dashuria e dhimbsuria e pashembullt pr korifejt q i shrbyen diktaturs me zell besnik, duke shkaktuar nj hiroshim t tr n shpirtrat e njom t fmijve (tani t rritur t indoktrinuar).
Jam munduar ti kuptoj, por nuk ia kam dal dot arsyes pse, pr shembull, m kan sulmuar n lidhje me kundrshtimin e tezave t Agollit e t tjerve mbi nevojn e rishikimit dhe rishkrimit t letrsis shqipe (debat t shtruar shum vite m par se t dilnin slloganet e qeveris s sotme). Pse? Sepse un jetoj me t, frymmarr me t; jeta ime, pr mir a pr keq, sht e lidhur me mijra fije si krijues, si studiues, si prkthyes e si pedagog; sht kopshti im t cilit i shrbej, duke i kushtuar 14 vjet studime n tre universitete; sht gjja q di t bj m mir n kt jet dhe pr kt jam i sinqert, e di ku dhemb.
Mirpo n kt vend, puntori, inxhinjeri, biznesmeni, ndrtuesi, emigranti, pensionisti e sidomos politikani, gjithnj e m fort duan t na bindin se m par se zanati i tyre i vrtet, talenti i tyre shklqen n letrsi, n arte e shkenc! afr t bsh? Dikush thot se z. Tufa mund t jet ndonj kontigjent q ka ardh n fakultet me shoqatn e t persekutuarve.
E pra, ka patur plot mundsi t tilla (ima at ka qen n burg politik), por kurr nuk e kam krkuar at lloj mshire! Por tjetrkund sht shqetsimi. N kt vend nuk mund t guxosh t preksh mitet e komunizmit, lisat e tij, edhe kur kta gjyshr ia kputin brokullave fatale q synojn t na kthejn n situatat e tyre nostalgjike t viteve shtatdhjet.
Normalisht, teknologjia e makins propagandistike emrat e shkrimtarve socrealist i ka mitizuar npr shkolla e forma edukimi. Dhe dihet, n fillim punohet pr ngritjen e mitit, mandej miti punon vet. Mjerisht edhe n rastet kur ai sht i rrem!
Ather rishmi pyes, si mund ti kqyrim dhe shestojm problemet tona t mdha q krkojn zgjidhje, jasht dinakris s do oreksi politik, ideologjik e konjuktural, por vetm me kthjelltsin shkencore, t pandikuar nga asnj mllef i kuq apo blu?
A thua vall asnj bashkkohs i yn nuk qenka i interesuar q fmija i tij t bj shkenc n shkoll a universitet e jo t glltis sapunin pr djath? Si mund ta quash vler e t krenohesh me socrealizmin dhe a mendojn kta prindr se n gjuh do tu flasin bijt e me bashkmoshatart e tyre europian?
Uroj q bashkkohsi yn q vjen si vijim i faqes s komunizmit, ta mbaj nostalgjin pr vete dhe t msohet t besoj, tu besoj garantuesve t prkushtuar q, secili, me formimin, dijet dhe dashurin pr t, do ti shrbejn ashtu si prifti Tempullit.
Sepse Dija ka vetm nj rrug transmetimi dhe marrjeje: me dashuri! Por nuk mund t prcillet me dashuri gnjeshtra dhe faslsiteti, frymzimet konjukturale q nuk i adresohen m asnj kohe. Nuk edukohen ndjenjat estetike ndr vepra q jan lulja e marres.
Flas pr Letrsin dhe thelbi i problemit mund t ilustroj nevojn e nj rishikimi t thell t do fushe n dijet tona humanitare ku sht ulur pr turp manipulimi dhe gnjeshtra, qofshin kto fusha t mendimit, t gjuhsis, historis apo estetiks.
Nuk e di se si do t ndjeheshin kundrshtart e mi, po tu sillja veprat e korifenjve t socrealizmit si plagjiatura, imitime dhe si modele t importuara t letrsis m t keqe sovjete. Le t mos besojn, por pr fat pr kt fenomen ka shkruar dhe Ismail Kadareja.
Un kam patur mundsin ti vrtetoj duke i krahasuar. Sidoqoft kto lloj romanesh, poemash e poezish, ka koh q jan harruar dhe smerret m kush me ta, as n ish-BRSS, por sht e uditshme pse mbrohen me kaq zell solidar ndr ne?!
E vrteta sht (sipas meje) se Letrsia shqipe (ashtu si do sfer e dijeve humanitare) ka psuar nj shembje tektonike t rnd n mes, mesprmes shekullit XX; nj shkundullim q e ndrpret logjikn e natyrs dhe natyrshmrin e gjrave.
Ne flasim shpesh pr traumat q pson nj njeri nga fmijria dhe mblidhen kapic psikoanalist e psikiatr ta ndreqin kt qenie fatkeqe e t artallosur. Ne flasim e diskutojm hollsisht pr shtypje instinktesh e trauma prjetimesh dashurore, privime e prjetime fatale t dhuns s prindrve.
Ndrsa shtiremi indiferent kur nuk marrim parasysh ka ka ndoshur me nj psikik t tr nacionale, me strukturn etnogjenetike t rracs, me degjenerimin dhe zvetnimin e arketipit ton kolektiv prgjat 50 vjetsh stalinizm! Ajo ka ka ngjar me letrsin shqipe (si organizm dikur i gjall, organik e origjinal) nuk mund t reduktohet n nj shtypje t thjesht instinktesh apo traum fmijrie (edhe pse nuk m plqen shum kenvshtrimi psikanalitik).
Ajo ka ka ngjar me kulturn ton n trsi sht nj shkundullim (trmet) dhe gjendje lngate n koma. Nga ky trmet jan devijuar prbrenda saj strukturat prbrse, jan prishur kanalet dhe lidhja logjike mes kohrave e trashgimive. Brenda pr brenda saj ka hedhur shtat nj mish i huaj, n terren jonatyror realizmi socialist.
Shpesh e mbrojm krijimin e ksaj letrsie gjoja me besimin naiv n idealet humane t komunistve. Kurse un them: jo! Kjo letrsi sht shkruar me paramendim e zell, q t jet konform doktrins partiake, q t shrbej lev ndihmse dhe psikologjia zanafillore 50 vjeare e ktij tradite t shkrimit i ka rrnjt jo n naivizmin romantik, utopik apo human, porse n kurvrimin e pandrprer t burrave tan q lan njolla turpi n historin e letrsis shqipe.
Kjo nuk e fsheh tendencn q kan patur ata pr t qen di n fugn e madhe t mortit q hidhte valle egrsisht mbi gjithka t arritur me mund, dheimb e sakrific rej Buzukut.
Rrnjt e ktij shkrimi t ojn n gatishmrin e njohur shqiptare pr t qen mercenar, prandaj dhe propozoj q kt lloj letrsie ta quajm jo letrsi e realizmit socialit, porse letrsi e perversionit mercenar, t pashoqe n historin e njerzimit. Nj letrsi e cila sot i ka humbur lexuesit e saj, si nj divorc i pandreqshm m.
Sigurisht, pamja nuk reduktohet e tra. Se ka patur vepra q kan kaluar n zgrip midis Shkylls dhe Haribds dhe se kto pak vlera duhen studiuar me profesionalizm dhe sht detyr t mbrohen, duke ia nnshtruar analizs. Dhe lavdi Zotit q kan mbetur ato pak dshmi t mendjekthjelltsis dhe guximit intelektual, sa pr t dshmuar s n tr Knetn e socrealizmit, mbijetuan capak rrjedha uji t pastr.
E prdora letrsin pr t par nga afr qasjen q mund ti bjm trashgimis s rnd t komunizmit shqiptar n letrsi e arte edhe pse n pa liri, edhe pse t zhveshur nga Zoti dhe besimi, edh pse t shkruara n nj trysni t prhershme. Por nuk mund t sulmohet nevoja e rishikimit me dyndjet e vullnetarve: mos prekni! Mos guxoni! Lereni se ashtu sht m mir, se ndjehemi mir me turpin ton!
Si fillim le t msohemi t bjm pyetjet elementare si dhe pse.
Prndryshe, bashkkohsi yn nuk merret vesh se far krkon, ani pse ai e di mir se dika duhet krkuar. Dhe ne, n vend q t vihemi n krkim t t vrtetave tona t prbashkta, rrezikojm t prfundojm duke krkuar gishtin e madh.