Nacional-komunizmi i Enver Hoxhës

Sikundr dhe n kthesa t tjera gjat historis bashkkohore t vendit, n zanafill t ksaj dukurie jan t pashmangshmit jugosllav. Ksaj radhe ishte vdekja e Titos n maj t vitit 1980 q prmbysi prfundimisht ekuilibrin e brisht t mozaikut federativ dhe mprehu vigjilencn e udhheqsve t Tirans.

Shkmbimet e vrullshme kulturore me krahinn autonome si edhe ndrhyrjet e shumta profesorale n Universitetin e Prishtins kishin krijuar bindjen q periudha pas Titos fshihte surpriza t shumta pr vendin fqinj. N fakt, q n muajin mars 1981, nj varg manifestimesh t studentve kosovar ndezn gjith krahinn dhe krijuan vshtirsi t mdha pr administratn lokale, e cila nuk ngurroi asnj sekond q t prdorte shtypjen policore. Sigurisht, parullat e tipit «Kosova Republik», si edhe gjurmt e organizatave marksiste–leniniste sugjeruan q pas ktyre ngjarjeve fshihej dora e Enver Hoxhs dhe qarqet politike t Beogradit denoncuan skandalin – apo m mir t themi, ndrhyrjen n punt e tyre t brendshme. Ksaj radhe, autoriteteve t Tirans ju desh t zgjohen nga gjumi i tyre letargjik fill prpara shprthimit t problemit kosovar: pas gjith atyre viteve t nj heshtjeje t thell fajtore, propaganda shqiptare rifilloi t shigjetonte thirrje kundr t gjith atyre q «shkelnin t drejtat legjitime t vllezrve tan kosovar t nj gjaku». Duke i dal prpara ndrkombtarizimit t shtjes kosovare, regjimi i Hoxhs u lshua n eksplorimin e nj territori «t minuar», prej kohsh, terren i privilegjuar i nacionalizmit antikomunist shqiptaro-madh: Kosova.

Tashm, sinteza e relikave q vinin nga thellsia e historis s vendit dhe q shrbenin pr t farktuar shtratin e komunizmit shqiptar n nj lloj algoritmi prej katr etapash, plotsohej edhe me temn kosovare. Pr ata q ende nuk e njohin kt varg algoritmik t nacionalizmit hoxhian, prmendim se ajo prftohet nga integrimi i motivit t patriotizmit, t marr nga lufta antifashiste e lirimit kombtar, n nj triptik tashm t famshm : vazhdimsia historike me Ilirt, bashkimi i popullit me Sknderbeun dhe pjekuria politike e popullit shqiptar me Lidhjen e Prizrenit (Gabriel JANDOT - Albanie 1944 a 1985. L’edification du national-marxisme, these de doctorat, universite de Montpellier III, 1992). Pr nj numr t madh vzhguesish evropian t asaj kohe, kjo gj ishte plotsisht e mjaftueshme pr t deklaruar se komunizmi shqiptar kishte hyr prfundimisht n fazn e tij nacional-komuniste (Sonia COMBE et Ivaylo DITCHEV - Albanie utopie, huis clos dans les Balkans. Ed. Autrement, collection Monde 1996).

* * *

’sht nacional-komunizmi? Thjesht pr kujtes, n variantin e tij origjinal, termi nacional-bolshevizm sht shfaqur n Gjermanin e vitit 1918. T frymzuar nga fitorja e Revolucionit t Tetorit dhe nn peshn e turpit t shkaktuar nga Traktati i Versajs, nj fraksion i komunistve gjerman – dhe jo vetm ata, por edhe nj grup nacionalistsh t vrtet – menduan t krijojn nj ur lidhse midis komunizmit dhe nacionalizmit. Kjo rrym intelektuale, e kthyer n pjes prbrse e peizazhit politik t Republiks s Vejmarit, shkau gradualisht por vendosmrisht drejt nacional-socializmit gjerman t viteve tridhjet. M tej, gjat vitit 1932, shprehja u rimor nga Trocki q e riquajti nacional-komunizm. N mbrojtje t ides s vet t revolucionit permanent, ai deshi t demaskonte n kt mnyr komunizmin stalinist n at prirjen e vet pr t nnshtruar aksionin e gjith lvizjes komuniste ndrkombtare ndaj interesave t ndrtimit t komunizmit n Bashkimin Sovjetik. Pas nj periudhe t gjat zhdukjeje, ky koncept rilindi n kontekstin evropian t viteve gjashtdhjet, n kryqzim t mendimit komunist disident dhe t nj far konceptimi bashksinformues t marksizuar, i cili rikujton sadopak praktikn e socializmit jugosllav ose edhe rumun.

far metamorfoze kreu regjimi i Enver Hoxhs, komunist q nga vendosja e tij n fuqi: marksist – nga lidhjet e tij me dogmn, dhe leninist ose m mir stalinist – nga praktikat e ndjekura, pr t merituar «t drejtn» q t’i shtohej etiketa e «nacionalizmit» n agim t viteve tetdhjet? Vet fakti se identiteti shqiptar qe nj nga temat m t dashura t regjimit t Enver Hoxhs – prgjigjet Cabannes, i cili n kundrshtim me rrymn, vendos origjinn e nacional-komunizmit shqiptar menjher pas prishjes me Jugosllavin (nntor 1948) dhe pas pastrimeve t ndrmarra n gjirin e dashamirve t Jugosllavve (Pierre et Bruno CABANNES - Passions albanaises. De Berisha au Kosovo, Paris, Odile Jacob, 1999). Arsyetim fort i ndrydhur - pr t mos thn i mangt, nga ana e nj ifti t till historiansh, horizonti i t cilve kufizohet dukshm nga arkeologjia dhe ilirologjia... Nse cipa e virgjris "nacionaliste" shfaqet n takmin "komunist" t Hoxhs pr hir t divorcit shqiptaro-jugosllav q me q ra fjala, s'ka t bj aspak me fatin e Kosovs martire, si arriti ai t'ia shes kt virtyt t lart thjeshtrit Stalin, gjat martess s dyt shqiptaro-sovjetike?

Pr t tjer vrojtues m realist dhe m t vmendshm, n nj moment t caktuar t historis, Hoxha mundi «t kombtarizoj» komunizmin pr ta kthyer n nj specifik t vendit t tij, n specifikn e tij t pashlyeshme (Jean-Paul CHAMPSEIX – l’Albanie entre exode et réforme, Revue Herodote, 1991). «Kombtarizimi» i marksizmit - ja pra cila paskish qen e veanta e komunizmit hoxhian, ajo q e dallonte prej kohsh nga sivllezrit apo simotrat e tij, ajo veti q n fund t fundit justifikon edhe kqyrjen e tij nga afr si fenomen i ri - nj prudnim m tepr, i veshur me kostumin kombtar, q i shtohej atij prudnimi shoqror q ishte komunizmi.

Ky lloj t menduari prbn si t thuash nj metamorfoz t nj mendimi t prgjithshm i cili trajton regjimin e Hoxhs si nj sui generis, nj przierje t nj komunizmi t rndomt, t marrdhnieve klanike dhe t tradits s lasht, t ngjyrosura n fund me nj far folklori. Pr ata q e njohin mir, ky imazh i krijuar me kaq mjeshtri prputhet keq me realitetin e jetuar: komunizmi i tij sht shembulli vet i ortodoksis marksiste, si n planin teorik ashtu dhe ne at praktik, duke prjashtuar do tundim «kombtarizimi» t komunizmit aq e dukshme n veprn e Maos, do prpjekje «modernizimi» t mendimit marksist, aq tipik pr Titon – bile edhe do predikim «zhvillimi historik» t politiks leniniste, aq karakteristik pr Hrushovin. Thjesht pr krahasim, le t’i referohemi Mao ce Dunit, q predikonte hapur se teorit e Marksit, Engelsit, Leninit dhe Stalinit nuk duhen kqyrur si nj dogm por si nj udhzues drejt aksionit, dhe q m tej zhvillonte iden q marksizmi duhet t marr nj form kombtare, para se sa ai t prdoret n praktik:

... nuk ekziston gjkundi nj marksizm abstrakt, por ve nj marksizm konkret... me fjal t tjera, marksizmi q ka marr nj form kombtare, marksizmi i zbatuar n luftn konkrete dhe n traditat konkrete t Kins. Si pasoj, kinezrimi i marksizmit – fakti q ai duhet t mbaj n t gjitha format e shfaqjes s tij, shenjn e t veants q karakterizon Kinn, kthehet n nj problem t cilin e gjith partia duhet s pari ta kuptoj dhe m pas ta zgjidh sa m par. - (i cituar n : Raoul GIRARDET – Nationalismes et Nation, Édition Complexe, Bruxelles 1996).

N munges t «kinezrimit» ideologjik t Maos, t «vetadministrimit» ekonomik t Titos dhe t “bashkekzistencs paqsore" politik t Hrushovit, ajo ka i mbetet Hoxhs sht rikthimi n vlerat kombtare dhe tradicionale, i shfaqur n vend aty nga mesi i viteve gjashtdhjet - veanrisht n fushat e artit dhe t kulturs. Bile edhe n kt rast bhet fjal pr nj zgjidhje ad hoc prball kozmopolitizmit, i konsideruar si nj vektor i kulturs borgjeze, thellsisht i papajtueshm me idealin komunist.

Pa asnj dyshim, elementi kryesor q shtyu rregjimin hoxhian pr t adoptuar nj qndrim definitiv, t orientuar nga tema kombtare ishte prishja me Kinn dhe zgjedhja autarkike. N kto kushte bhet e domosdoshme, bile jetsore, afirmimi i zotrimit t plot t jets politike, ekonomike dhe kulturore si edhe mbrojtja e ksaj zgjedhjeje t br. Duke prdorur kuadrin shtetror i cili prputhet pak a shum me at t nj Shteti-komb, prpjekja zhvillohet n planin politik dhe ajo bashkon temat e pavarsis dhe t madhshtis t Kombit, prputhshmrisht me nj «kapital t prbashkt t nacionalizmit ideologjik i prmbledhur rreth katr temave kryesore: tema e sovranitetit, ajo e bashkimit, ajo e historicizmit dhe ajo e pretendimit drejt universalitetit» (Raoul GIRARDET – ibid.). I vetmi problem q del sht se kjo metod s’ka asgj specifike komuniste ose shqiptare, pasi ajo sht prdorur gjithkund q prej kohsh dhe vazhdon t prdoret gjithandej me sukses edhe sot e ksaj dite.

Fakti q kjo prapje «nacionaliste» shfaqet mjaft e ndrfutur, e integruar n gjirin e ideologjis dominante – n rastin ton marksiste, nuk duhet t udit aspak pasi, n vende dhe n koh t tjera, gjithmon ajo ka mundur t bj shtrat nj sistem m t prgjithshm vlerash politike dhe shoqrore. N rastin ton, prapja shprehet nprmjet miteve krijuese, nprmjet nj serie shmblltyrash identifikuese q mundohen t imentojn projektin shoqror dhe politik; q prej ktij momenti, a ka veprim m t natyrshm se sa ai rikthim sistematik drejt historis – nprmjet rikrijimit t saj, apo edhe nprmjet msimit t saj – pr t realizuar lartsimin e ndjenjs kombtare?

Cila sht diferenca thelbsore e ksaj prapjeje nga ajo e ndrmarr nga nj vend i lir dhe demokratik i cili, n nj moment t caktuar t historis s tij, zbret n terrenin e vlerave kombtare ose shrbehet nga takmi i simboleve kombtare pr t rivendosur «kufijt» e kombit t tij? Shembujt n kt drejtim jan t panumrt. Mjafton t sillet parasysh kulti i ngritur nga Amerika ndaj American way of life – t mbshtjell me shirita dhe t stolisur me yje, ajo prulje e thell e Grekve ndaj monumenteve t tyre t lashta apo ndaj helenizmit t madh, ajo kmbngulje e Shtetit izraelit ndaj imazheve t tij nacional – fetare pa harruar s fundi edhe kokfortsin e Republiks s Pest franceze q krkon t’ju msoj me zor La Marseillaise nxnsve t vet.

Ku qndron n kt rast origjinaliteti i Hoxhs ? Sigurisht n faktin q ai kmbngulte n riformulimin e historis t shqiptarve n shrbim t projektit t tij politiko-shoqror si edhe n shfrytzimin e ksaj «lnde t par» n dobi t ideologjis s PPSH. Besa, nj zbulim i madh, i denj pr prfundime akademike – nj platform e tr e kritiks objektive t marksizmit, nj argument i rrall n dobi t tezs «nacionaliste» t komunizmit shqiptar !

N t vrtet, ajo q intrigon sht metoda Hoxha : cila sht formula «magjike» e «kombtarizimit» komunist hoxhian, prbrsit e t cils quhen dora-dors komunizm dhe nacionalizm q i lejoi t trheq pas hunde nj popull t tr pr dyzet vjet me radh dhe njkohsisht t ngjall interesin e vrojtuesve evropian?

(vijon)

Shkroi Georges Xexo, e gjeni n albanie-albanais.com