Ndërsa po rikthehet ndërhyrja e shtetit

Ndoshta modeli më shumë në modë është ajo ai i “kapitalizmit shtetëror” të Kinës, një formë e ndërhyrjes publike shumë më e bezdisshme se çdo përvojë e provuar nga Japonezët. Shteti zotëron, në tërësi ose në pjesë, shumë nga fushat kryesore dhe kanalizon kreditë bankare për bizneset që duan të promovuar. Kursi i këmbimit është i ngurtësuar, ashtu si flukset e kapitalit: kjo do të bëjë të mundur, sipas shumë vëzhguesve, transformimin e jashtëzakonshëm të Kinës nga një prej vendeve më të varfra të botës në një vend që gjatë dekadës së ardhshme premton të jetë ndër më të pasurat .

Megjithatë, nga një vështrim më afër, ju duhet të kini parasysh se dallimet shpesh janë të tepruara. Modeli anglo-sakson asnjëherë nuk ka lejuar liberalizimin e plotë të tregjeve. Sektori financiar ka qenë subjekt i formave të shumta të rregullave. Shumë prej tyre ishin edhe format e ndërhyrjes në ekonomi.

Dhe ju nuk mund të vizatoni një vijë të ngurtë  demarkacionit mes ekonomive anglo-saksone të Shteteve të Bashkuara, Britanisë dhe Australi dhe pjesës tjetër të vendeve të zhvilluara. Spanjë - që shumë ekonomistë do ta klasifikojnë në mes e sistemeve të bazuar në një model social-demokratik -  ka përjetuar një bum ndërtimesh  shpërthyes si ajo e Shteteve të Bashkuara. Bankat gjermane kanë qenë të përfshira drejtpërdrejt në financimin e hipotekave subprime amerikane dhe madje edhe ato franceze, të tilla si BNP Paribas, trajtojnë saktësisht të njëjtat produkte si Goldman Sachs dhe JP Morgan.

Në përgjithësi, pra, ne po flasim e ekonomive të përziera në të cilën edhe qeveria dhe sektori privat luajnë pjesën e tyre. Kina, në përputhje me të kaluarën e saj komuniste, është sigurisht më e afërt me modelin drejtues, por përtej retorikës së tregtisë së lirë, ekonomitë perëndimore, përfshirë dhe SHBA-të, janë karakterizuar nga sektorët e  mëdha publike (dhe normat e larta të taksave) seç ishin në shekullin e nëntëmbëdhjetë. Megjithatë, ankesat e efekteve afatgjata të modelit anglo-sakson janë bazuar në temën e pabarazisë. Militantët pushtues të Uall Street duket janë pa një program koherent të reformës, por ankesa e tyre kryesore është se sistemi aktual është i njëanshëm në favor të të pasurve, ose 1 për qind të popullsisë në dëm 99 për qind. Një ankesë që vjen jo vetëm nga protestuesit: ka shumë që besojnë se bankat kanë gëzuar një pozitë të privilegjuar; biznese normale, të tilla si dyqane dhe restorante mund të falimentojnë lehtësisht, por jo priftërinjtë e lartë të financave. (...)

Është e lehtë të harrojmë se, deri kohët e fundit, drejtuesit e bankave dhe fondeve investuese shiheshin si zyrtarë gri. Bankierët konsideroheshin shtetas të matur dhe të respektuar, jo padronë të botës. Vetëm në fillim të viteve Tetëdhjetë pagat e tyre filluan të rriteshin në mënyrë vërtitëse sesa ato të profesionistëve të tjerë të tilla si inxhinierë dhe teknologë.

Pse ka ndodhur ky ndryshim? Një shpjegim mund të kërkohen në modelin "anglo-sakson": Ronald Reagan dhe Margaret Thatcher kanë liberalizuar, në të njëjtën kohë, tregjet financiare të vendeve të tyre, dhe kanë hequr kontrollet mbi kapitalet. Kjo ka lejuar që të hollat të lëviznin më shpejt në botë dhe bankierët të ndërtojnë një tarifë për çdo transaksion, të ngjashme me një krupier në kazino. (...)

Të hyrat operative për fondet, që janë të lidhura drejtpërdrejt me vlerën e pasurisë për shkak të komisioneve në bazë të madhësisë së depozitave të menaxhuara, kanë regjistruar një rritje të mprehtë si rezultat i përparimit të pandërprerë të bursës së Doë Jones, që u rrit nga 1,000 pikë të vitin 1982 në 10.000 pikë në vitet nëntëdhjetë. Pas gjithë kësaj ka qenë që bankat qendrore të vendeve të zhvilluara, të cilat kanë ndërhyrë në mënyrë të përsëritur duke ulur normën e interesit kur tregjet dobësohen: siç ka ndodhur në vitin 1987, pas rënies me 23 për qind të aksioneve gjatë famëkeqes "e  hëna e zëzë" dhe në vitin 1998, pas rënies së fondit spekulativ Long-Term Capital Menagment. (...) Megjithatë, duke mbështetur financiarisht tregjet e aseteve, bankat kanë inkurajuar vetëm një rrezik më të madh duke krijuar flluska te reja të aseteve. Uljet e normës së interesit që pasuan rënien e New Economy “ekonomisë së re” në mes 2000 dhe 2002, kanë udhëhequr direkt një bum strehimi në SHBA.

Për më tepër, rritja e sektorit financiar ka qenë e shoqëruar me rritjen e zgjerimin e bankave në raport me ekonomitë e vendeve të tyre - mund të jetë e nevojshme në disa raste, siç është nevoja për kapital për të përballuar vëllimet e mëdha të shkëmbimit tregtar që zhvillohen në tregjet. Problemi është se sistemi ishte duke u bërë shumë më tepër i rrezikshëm: bankat ishin tashmë "shumë të mëdha për të falimentuar". Kështu, borxhi bankar u shndërrua shpejt në një borxh publik kur u ndjenë efektet e krizës.

Autoritetet rregullative janë përballur me dy qasjet e mundshme. E para është që të përpiqen për të ndarë asetet e rrezikshme nga veprimtaritë normale bankare, siç kërkohet nga standardi i themeluar nga ish-kryetari i Rezervës Federale, Paul Volcker, i cili u ndalon bankat aktivitetin spekulativ me veten e tyre. Qasja e dytë konsiston në kërkesën që bankat të kenë më shumë kapital, në mënyrë për të mbrojtur buxhetin e tyre nga recesionet e ardhshme dhe të pashmangshme. Por problemi është se rezervat e bankës të kenë çmime më të ulta dhe ende nuk është e lehtë për të bindur investitorët të regjistroheni për aksione të reja.

Në një periudhë afat të gjatë, megjithatë, rikapitalizimi i bankave do mund të shkojë përballë drejt kërkesave të lëvizjes pushtoni Uall Street-in, duke e bërë  më pak të shpeshta shpëtimin e tyre, edhe pse është e vështirë të besohet se një qeveri kurrë nuk mund të lejojë dështimin e një banke të një rëndësie strategjike. Rikapitalizimi, gjithashtu, do të zvogëlojë kufijtë e fitimit të bankave dhe kështu, me kalimin e kohës, këto shpërblime skandaloze të shpërndara për drejtuesit e tyre.

Në Britani, nervozizmi ndaj bankierëve shtyu vendosjen e një norme prej 50 për qind mbi të ardhurat më të larta, një taksë mbi bilancet e bankare dhe një debat publik mbi shpërblimet për drejtuesit e bankave shtetërore. Kush  pëlqen të investojë në fonde private të kapitalit neto, ndoshta, nuk do mund të jetë në gjendje të përfitojnë nga kombinimi i favorshëm të kredive të lehta dhe të zhvillimit të shpejtë të tregjeve të aseteve. Në vitet e ardhshme, edhe ekseset më të rënda të modelit anglo-sakson mund të gjejnë një fre. Lavjerrësi ka filluar të gjallërohet nga liberalizimi drejt  rregullave. 

Problemet më të mëdha nuk janë ekskluzive  për vendet anglo-saksone, por janë të zakonshme në të gjitha ekonomitë e zhvilluara. Raporti mes Borxhi dhe PBB-së janë të larta, kjo rrjedh nga zgjerim bankar i pamatur (si në Irlandë), një bum konsumi (si në Amerikë) ose qeverisë së paaftë (si në Greqi). Por përveç këtyre borxheve publike, qeveritë kanë bërë premtime në letër qytetarëve të tyre në formën e pensioneve dhe kujdesit shëndetësor.

Gjithnjë është bërë e qartë që jo të gjitha këto premtime do të mbahen. Dhe kjo do ketë pasoja që do të dominojë jetën politike për 10-20 vjet e tjerë duke u vënë të pasurve kundër  të varfërve, të vjetrit kundër të rinjve, punonjësit e sektorit publik kundër taksapaguesve dhe vendet kundër njëri-tjetrit. Problemet do të acarohet nga situata e përkeqësuar demografike, sidomos në Evropë, me punëtorët që do të mbështesin fëmijët e baby boomers kur ata dalin në pension. Këto vështirësi janë edhe më të mprehta brenda modelit social-demokratik dhe jo në atë anglo-sakson, ku prirjet demografike janë më të mira. Mjaft të shikoni Greqinë, ku rrjeti i sigurisë sociale i ndërtuar pas luftës është duke u shpërbërë për shkak të kufizimeve të imponuara nga politikat e kursimit fiskal. Ndoshta këto përfitime bujare nuk janë më të mundshme në një botë të ekspozuar ndaj konkurrencës kërcënuese të Azisë. Duhet vënë në dukje se edhe demokracia është testuar rëndë nga kjo situatë: si Greqia po ashti dhe Italia kanë qeveri të udhëhequra nga kryeministra jo zgjedhur. Nëse ne do të shikojmë përpara, ne shohim se jo model vetëm anglo-sakson në nevojë për reforma.

Philip Coggan është një kolumnist për "The Economist" dhe "Financial Times"