Nietzche
Libri i par i Zarathustra-s fillon me tregimin e tri metamorfozave: “si shpirti bahet deve, dhe deveja luan, dhe s mbrami luani fmij“. Deveja asht kafsha q bart: bart peshn e vlerave t prcaktueme, barrn e edukimit, t moralit dhe t kulturs. Ajo i transporton n shkretin, dhe aty shndrrohet n luan: luani thyen idhujt, shkel kto barra dhe kritikon t gjitha vlerat e prcaktueme. S fundi, luani ka vetin me u ba fmij, pra loj e fillim i ri, krijues vlerash dhe principesh t reja vlersimi.
Simbas Nietzche-s kto tri metamorfoza prmbajn domethanjen, pos t tjerash, e asteve t veprs s tij, si dhe t stadeve t jets s tij dhe shndetit t tij. Afrmendsh, ndamjet jan relative: luani asht i pranishm te deveja, fmija te luani po ashtu; dhe te fmija gjendet fundi tragjik.
Fridrich Wilhelm Nietzche u lind m 1844, n presbiteriatin e Ràcken-it, n nji krahin t Turingjis t aneksueme prej Prusis. Nga e ama, sikurse nga i ati, familja prbahej prej pastorsh luteran. I ati, i prkor dhe i kulturuem, pastor edhe ai vet, vdes m 1849 (qullje celebrale, encefalit ose apopleplsi). Nietzche-n e rrisin n Naumburg, n nji mjedis femnor, me motrn ma t vogl Elisabeth. Asht nji wunderkind: jan ruejt dezertacjonet e tij, sprovat e tij t kompozimit muzikor. Studion n Pforta, mandej n Bonn dhe n Lipsia. Zgjedh filologjin klasike kundrejt teologjis. Por qysh tash filozofija e tundon, me imazhin e Schopenhauer-it, mendimtar vetmitar, “mendimtar privat”. Punt filologjike t Nietzche-s (mbi Teognide, Simonide, Diogjen-Laertidin) i sigurojn, m 1869, emrimin profesor filologjije klasike n Universistetin e Basilea-s.
Z fill miqsia me Wagner-in, t cilin e pati tokue n Lipsia, dh q banojte n ifligun e Tribschenbit, ngat Lucerna-s. Nietzche pohon se ato qen vitet ma t bukura t jets s tij. Wagner asht pothuej gjashtdhet vje; Cosima sapo i ka mbush tridhet: Cosima asht e bija e Liszt-it; pr Wagner-in ka lan muzikantin Hans von Bulow. Kajher miqt e saj e thrrasin Arianna dhe sugjerojn paralelet Bulow-Tezeu, Wagner-Dionisi. Ktu Nietzche ndesh nji skem afektive q asht tashma e vetja dhe t ciln do ta bajn t tijn gjithnj e ma shum. Ato dit t lumtuna nuk jan pa travaje: kajher Nietzche ka prshtypjen e paplqyeshme se Wagner e shfrytzon dhe ia prvetson konceptimin e tij t tragjikes; tjeraher ka prshtypjen e kundrt se me ndihmn e Cosima-s, do t’ia dal me e ue Wagner-in tek e ajo vrtet q ai, vetm, nuk do mundej me e zbulue.
Profesorati i tij e ka ue me u ba nnshtetas zviceran. Merr pjes si infermjer n luftn e ’70-s. E aty humbet “barrat” e tij t mbrame: nji far nacionalizmi, nji far simpatie pr Bismarck-un dhe pr Prusin. Nuk mund ta pranoj ma gjat identifikimin e kulturs me shtetin, as t besoj se fitorja e armve asht nji shenj pr kulturn. Qysh tash ndrshihet prmimi i tij pr Gjermanin, dhe pamundsia e tij me jetue ndr gjerman. Te Nietzche-ja braktisja e bindjeve t vjetra nuk prodhon kriz (ka prodhon kriz asht ma fort frymzimi, zbulesa e nji Ideje t re). Problemet e tij nuk vijn prej heqjes dor. Nuk kemi asnj arsye me vu’ n dyshim deklaratat e Ecce Hommo, ku Nietzche-ja pohon se n land religjioze, qysh at’her dhe pamvarsisht trashgimis s vet, ateizmi i erdh i natyrshm, instinktiv. Por Nietzche shprfundet n vetmi. M 1871 shkruen Lindja e Tragjedis, ku tashma Nietzche i vrtet mund t ndrshihet nn maskat e Wagner- it dhe Schopenhauer-it: ky libr pritet si mos ma keq prej filologve. Nietzche ndihet inaktual dhe zbulon mospajtimin e mendimtarit privat me profesorin akademik. Te e katrta Konsiderat Inaktuale (“Richard Wagner n Bayreuth”, 1875 ) bahen t qarta rezervat mbi Wagner-in dhe i pshtiroset prurimi i Bayreuth-it, atmosfera prej kermesse q ka aty, aparati zyrtar i pranishm, prania e perandorit plak. Dhe miqt e tij meriten prball asaj ka atyne u duket nji ndryshim i Nietzche-s. Ai interesohet gjithnj e ma shum pr shkencat pozitive, pr fizikn, biologjin, mjeksin. Edhe shndeti i tij asht prish, jeton vazhdimisht n pren e dhembjekres dhe stomakut, me shqetsime t syve, me vshtirsi t foluni. Heq dor prej msuesis. “Smundja m zgjidhi ngadal prej ktyne lidhjeve: m kurseu do prishje, do hap t dhunshm dhe prplass. [ ... ] m dha t drejt pr prmbysjen e plot t zakoneve t mia” . Dhe tue qen se Wagner-i ishte nji kompensim pr Nietzche-n akademik, vagnerizmi ra bashk me profesoratin.
Fal Overbeck-ut, ma besniku e ma inteligjenti ndr miqt e tij, fiton m 1878 nji pension nga Basilea. E at’bot fillon nji jet udhtimesh: bash si nji hije, tue marr me qira vendbanime modeste, tue krkue nji klim t favorshme, kalon vend m vend, n Zvicr, n Itali, n jugun e Francs. Ndojher vetm, kajher me miq (Malwide von Meysenburg, admiruese e vjetr e Wagner-it; Peter Gast, shkollar i vjetr i tij, muzikant te i cili bazohet pr me zvendsue Wagner-in, me t cilin e bashkojn dashunia pr shkencat natyrore dhe diseksionimi i moralit).
Me raste kthehet n Naumburg. N Sorrento sheh Wagner-in pr her t fundit, nji Wagner t kthyem n nacionalist t przishm. N 1878 pruron kritikn e tij madhore t vlerave, kohn e luanit, me Njerzor, tepr njerzor. Miqt e tij nuk e kuptojn; Wagner-i e sulmon. Por mbi t gjitha, ai po smuret gjithnj e ma shum. “Mos me mujt me lexue! Mos me mujt me ndie muzik!”. M 1880 e prshkruen kshtu gjendjen e tij: “Nji vuejtje e vazhdueshme, do dit, me or t tana, nji ndjesi thuejse e njejt me t zant e detit, nji lloj paralize q ma vshtiros fjaln dhe, si diversion, atake t furishme (gjat t mbramit kam vjell pr tri net, lakmoja vdekjen...) Ve t mundesha me e prshkrue zekthin e ksaj gjendjeje, vuejtjen e vazhdueshme q m mbrthen si n dar krye, sy, at ndjesi t prgjithshme paralize, prej koks te kambt”.
N ’kuptim smundja - ose mendunia - asht e pranishme n veprn e Nietzche-s. Ajo nuk asht asnjher burim frymzimi. Nietzche-ja kurr nuk e ka konceptue filozofin sikur kjo mund t rrjedh nga vuejtja, nga smundja apo nga ankthi - megjithse filozofi, tipi i filozofit pr t cilin Nietzche-ja mendojte, njeh nji teprì vuejtje.
Por ai nuk e koncepton aspak smundjen si nji eveniment q godet nga jasht nji trup-objekt, nji tru-objekt. Te smundja ai sheh, ma shum, nji pik vshtrimi mbi shndetin. "Me optik t smueti me pa kah koncepte dhe vlera ma t shndosha, ose anasjelltas, prej plotnis dhe siguris s nji jete t pasun me e lshue shikimin mbi punn e msheht t instinktit t decadence – ky ka me qen ushtrimi im ma i gjat, prvoja e vrtet e imja". Smundja nuk asht nji impuls pr subjektin mendues, por aq ma pak asht nji objekt pr mendimin: ajo prban ma s shumti nji intersubjektivitet t msheht n gjinin e nji individi. Smundja si muarje e shndetit, astet e shndetit si muarje e smundjes: e till asht "prmbysja", "shprngulja e prospektivave", ku Nietzche sheh esencn e metods s vet dhe t primjes s tij pr nji "shprmuarje t vlerave". Tash, pamvarsisht nga aparencat, nuk ka ndrsjellshmni mes dy pikave t shikimit, mes dy muarjeve. Nga smundje te shndeti, nga shndeti te smundja, kjo lvizshmni ekziston vese idealisht, asht nji shndet i eprm: kjo shprvendosje, kjo lehtsi n shprvendosje asht shenj i "shndetit madhor". Dhe pr kt arsye Nietzche mundet me than deri n fund (pra m 1888): un jam i kundrti i nji t smuri, un jam thelbsisht i shndosh. Do evitojm s kujtuemi se gjithka prfundoi keq. Ngase Nietzche i bam i marr asht bash Nietzche q e ka humb at lvizshmni, at art t shprvendosjes, i cili nuk mundet ma me e ba, pr t mirn e shndetit t tij, smundjen nji pik vshtrimi mbi shndetin. Te Nietzche gjithka asht mask. Shndeti asht nji mask e par pr gjeniun e tij; vuejtjet e tij jan nji mask e dyt; pr gjeniun e tij dhe pr smundjen e tij. Nietzche nuk beson te unjisia e nji Un-i dhe nuk e ndien: marrdhanie t imta fuqie dhe muarje, mes “un-esh” t ndryshm q mshehen, por q shprehin edhe forca t nji natyre tjetr, forca t jets, forca t mendimit. – ky asht konceptimi i Nietzche-s, mnyra e tij e t jetuemit. Wagner-in, Schopenhauer-in, dhe njsoj Paul Rée-n Nietzche i ka jetue si maska t vetat. Dhe mbas 1890, disave nga miqt e tij u ndodh t mendojn se marria asht pr t nji mask e mbrame. Ai pat shkrue: “Dhe ndonjiher vet marria asht maska q msheh nji dije fatale dhe tepr t sigurt”. Me t vrtet ajo nuk asht, por nuk asht vetm sepse tregon momentin kur maskat, reshtin s komunikuemi dhe s zhvendosuni, przihen n nji ngurtsi vdekjeje. Ndr faqet ma t bukura t Nietzche-s jan bash ato ku ai flet pr nevojn e t maskuemit, pr virtytshmrin dhe pozitivitetin e maskave, pr instancn e tyne t mbrame. Duer, vesh, sy ishin bukuria e Nietzche-s (ai u gzohet veshve t tij, i konsideron vesht e vegjl si nji labirint i msheht q on pr te Dionisi.) Por mbi kt mask t par, fill nji t dyt, t prkryeme nga musteqe t strmdhaja. “Jepm, jepm, t lutem... – far, pra? – Nji mask tjetr, nji mask t dyt”.
Nietzche e ka vazhdue mbas Njerzor, tepr njerzor (1878) iniciativn e tij pr kritik totale: Udhtari dhe hija e tij (1879), Aurora (1880). Prgatit Shkenca gazmore. Por del n pah dika e re, nji galdim, nji mbibollk: a thue se Nietzche asht projektue deri te nji pik ku muarja ndrron kahje, e ku smundja gjykohet prej t naltit t nji shndeti t ndryshm. Vuejtjet e tij vazhdojn, por shpesh t dominueme nga nji “entuziazm” q bie mbi vet trupin e tij. Nietzche jeton atbot momentet e tij ma ekzaltuese, t lidhuna me nji ndjenj krcnimi. N gushtin e 1881 n Sils-Maria, prgjat liqenit t Silvaplana, ka frymzimin e Zarathustra.. Mes 1883 dhe 1885 shkruen katr librat e Zarathustra-s dhe grumbullon shnime pr nji vepr e cila duhej me qen vazhdimi. Ai e on kritikn n nji nivel q s’asht arrit kurr ma par; e ban armn e nji “shprmuarje” t vlerave, Jo-ja n shrbim t nji pohimi t eprm.(Prtej s mirs dhe s keqes, 1886; Gjenealogjia e moralit, 1887.) Kemi metamorfozn e tret: ose t’bamunit-fmij. Gjithsesi ndjen ankthe, jeton kundrshtì. N 1882 pati aventurn me Lou Andreas-Salomé. Kjo vajz e re ruse q jetojte me Paul Rée iu bakesh Nietzche-s sikur ishte dishepulle ideale, e denj pr dashuni. Tue ndjek nji skem afektive q kish pas rast edhe ma par me vu’ n zbatim, Nietzche e lyp pr grue, me ndrmjetsimin e mikut. Nietzche ndjek nji andrr: tue qen ai vet Dionisi, do marr Arianna-n me miratimin e Tezeut. Tezeu asht “njeriu i eprm”, nji imazh atnor, ka Wagneri kish qen dikur pr Nietzche-n. Por Nietzche nuk pati guxue me e lyp haptazi Cosima-Arianna-n. Te Paul Rée, e ma par ndr miq t tjer, Nietzche gjen do Tezenj, etn ma t rinj, ma pak impresionues. Dionisi asht epror karshi njeriut t eprm, sikurse Nietzche asht epror karshi Wagnerit; aq ma shum pra Nietzche qenka epror karshi Paul Rée-s. Asht fatale, asht e qart, q nji fantazm e till t on te dshtimi. Ariana paraplqen gjithher Tezeun. Malwida von Mayerenburg si chaperon, Lou Salomé, Paul Rée dhe Nietzche formojn nji kuartet t uditshm. Jeta e tyne e prbashkt prbahej nga grindjet e pajtimet. Elisabeth-a, motra e Nietzche-s, posesive dhe xheloze, bani mosin q t ndaheshin. Dhe ia doli: Nietzche nuk qe n gjendje as me u shkput prej s motrs dhe as me zbut rreptsin e gjykimeve n drejtim t tij (“personat si ime motr jan pashmangshm kundrshtar t mnyrs sime t menduemit dhe t filozofis sime, kjo bazohet mbi natyrn e prjetshme t gjanave...”, “shpirtnat si yti, motra ime e ngrat, un nuk i due”, “jam thellsisht i lodhun nga llafet e tua t paturpshme moralizuese...”) Lou Salomé s’e dashurojte Nietzche-n; ndodhi q ma von, ajo t shkruente nji libr shum t bukur mbi t (F. Nietzche, 1884).
Nietzche ndjehet gjithnj e ma shum i vetmuem. Merr vesht vdekjen e Wagnerit, ka riaktivizon te ai imazhin e Ariana–Cosima-s. N 1885 Elisabeth-a martohet me Förster-in, vagnerian, antisemit, nacjonalist prusjan. Förster ka me shkue n Paraguaj pr me themelue nji koloni ariansh t pastr. Nietzche nuk merr pjes n dasm dhe asht indiferent karshi ktij kunati kabà. Ai i shkruen nji tjetr racisti: “Lutem reshtni s drguemi botimet tueja, druej pr durimin tim”. Te Nietzche ndjekin njena-tjetrn n mnyr prher e ma t ngjeshun, momentet e euforis dhe momentet e depresionit. Kajher gjithka i duket “e shklqyeshme”: rrobaqepsi i tij, ushqimi, mikpritja e gjindes, trheqja q ai beson se ushtron npr dugaja. Kurse shpesh mbrthehet nga dshprimi: mungesa e lexuesve, nji prshtypje vdekjeje, tradhtia.
Dhe vjen viti i madh, 1888: Perendimi i idhujve, Rasti Wagner, Antikrishti, Ecce Homo. Ndodh bash sikur aftsit krijuese t Nietzche-s t acaroheshin, t merrshin nji vrull t ri para rrzimit prfundimtar. Ndryshon edhe toni, n kto vepra mjeshtrije t madhe: nji dhun e re, nji humor i ri, si aktori komik i mbinjeriut. Nietzche i ndrton vetes nji imazh botnor, kozmik, provokues (“nji dit kujtimi i nji dikaje t hatashme do lidhet me emrin tim”, “vese tue fillue nga un ka politik t madhe mbi tok”); por, edhe, ai prqendrohet bash mbi at momonet, shqetsohet pr nji sukses t menjhershm. Kah fundi i 1888-s, Nietzche fillon me shkrue letra t uditshme. Strindberg-ut: “Kam mbledh n Rom nji asamble princash: due me e ue n pushkatim Kaiser-in ton rimak. Mirupafshim! Sepse do shihena prap! Une seule condition: Divorons... Nietzche-Cäsar.”
M tre janar n Torino vjen kriza. Shkruen edhe njapak letra, nnshkruehet Dionisi, ose i Kryqzuemi, ose n t dy mnyrat. Cosima Wagner-it: “Ariana, t due. Dionisi.” Overbeck ia beh n Torino dhe gjen Nietzche-n t tronditun, t tejacaruem. E rikthen si furtuna n Basel, ku Nietzche lejon qetsisht ta mbyllin. Diagnoza asht “paraliz progresive”. E ama kujdeset q ta transportojn n Jena. Mjekt e Jena-s parashtrojn hamndsimin e nji infeksioni sifilitik, q datueksh 1866. (Bahet fjal pr nji deklarim t Nietzche-s? Ende rimak, i rrfen mikut Deussen nji aventur krshritse ku na e paskej pshtue nji piano. Nji tekst i Zarathustra, “Npr hijet e shkrettins”, duhet t merret n konsiderat nn kt kandveshtrim.) Kajher i qet, kajher n kriz, duket se ka harrue gjithka nga vepra e tij; akoma ban muzik. E ama e merr ngat vetes; kah fundi i 1890-s e motra Elisabeth asht kthye nga Paraguaj. Prparimi i smundjes vazhdon ngadalsisht, deri n apati, n agoni. Vdes n Weimar n 1900.
Pa pas siguri absolute, diagnoza e paralizs s prgjithshme asht e besueshme. ashtja shtrohet ma shum n kto trajta: simptomat e 1875, t 1888 a prbajn nji kuadr klinik t njejt? A bahet fjal pr t njejtn smundje? Mbase po. Pak randsi ka a bahet fjal pr marri, ma fort se pr psikoz. E pam n ’kuptim smundjet, edhe màrrija, qe e pranishme n veprn e Nietzche-s. Kriza e paralizs s prgjithshme shnon momentin ku smundja del nga vepra, e ndrpret, dhe ia ban t pamujtun vazhdimin. Letrat e mbrame t Nietzche-s jan dshmia e ktij momenti t skajm: edhe ato i prkasin veprs s tij, akoma bajn pjes. Gjat gjith kohs q Nietzche pati artin me shprvendos perspektivat, prej shndetit tek smundja dhe anasjelltas, ai ka gzue, sado i smur t ket qen, nji “shndet madhor” q mundsojte veprn. Por kur i iku duersh ky art, kur maskat u ngatrruen me at t nji paljaoje, t nji bufoni, nn trysnin e nji procesi organik a tjera gjaje, atbot smundja vet u przie me qllimin e veprs (Nietzche pati fol pr marrin si nji “zgjidhje kronike”, si nji bufoneri e mbrame).
Elisabeth-a i ndihu s ams me u kujdes pr Nietzche-n. Ajo bani interpretime prdllyese pr smundjen dhe i drejtoi qortime t ashpra Overbeck- ut, i cili u prgjigj me dinjitet t madh. Pati edhe merita t mdhaja: bani mosin pr me sigurue prhapjen e mendimit t vllaut, pr organizimin e Nietzche-Arkiv n Weimar. Por t gjitha kto merita asgjasohen para tradhtis s eprme: me u rrek me vu’ Nietzchen n shrbim t nazizmit. Pjes e mbrame e fatalitet t Nietzche-s: e afrmja abuzive q figuron gjithher n krah t do “mendimtari t namun”.
Nga matrapapupa.blogspot.com